VOV4.Êđê - Kyua mâo klei đru kơ phu\n pra\k, dưi mâo mjua\t bi hria\m kơ hdra\ mnêc\ rông mnơ\ng, pla mjing, lu amai adei mniê mnuih djuê [ia\ ti ]ar Daklak g^r ktưn kpưn đ^ tlaih mơ\ng klei [un knap. Thu\n mrâo êgao, kluôm ]ar mâo êbeh 100 ]ô amai adei hla\m êpul mâo mpu\ mni kyua mâo klei tu\ êdah kdlưn hla\m hdra\ brua\ bi lông ktưn mđ^ kyar brua\ duh mkra, hla\m ana\n mâo 1/3 phung amai adei mniê jing mnuih djuê ana [ia\.

Hlăm sang pro\ng siam mrâo ru\ mdơ\ng, aduôn H’Yer Ê`uôl ti [uôn Êa Bo\ng, să }ư\ Êbur, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột yăl dliê du\m thu\n mlan ư\ êpa [un [in. Sui ho\ng anei 20 thu\n, `u dôk ung ( hluê klei bhiăn mă djuê am^ mơ\ng mnuih[uôn sang Êđê), leh ana\n k’kiêng mâo 4 ]ô anak. Go\ êsei mâo 6 ]ô mnuih kno\ng jưh knang kơ 7 sào hma pla ktơr, pla hbei [lang, anăn klei hd^p mda k[ah êwư nnnao đrông.

Đang kphê 2 ha gra\p thu\n mâo hnư w^t 5 ton kphê asa\r mơ\ng amai H’Nian Niê.

Thu\n 2010, Êpul hgu\m brua\ mniê să }ư\ Êbur krơ\ng kna brei go\ êsei `u ]an prăk mơ\ng Keh prăk dlăng ba Yang [uôn mâo 30 êklăk prăk ]ia\ng duh bi liê mđ^ kyar bruă duh mkra. Mâo prăk `u duh bi liê pla kphê mpluă ho\ng tiêu leh ana\n giăm 60 phu\n ana sâu riêng. Kyua thâo ba yua hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang hlăm bruă duh mkra kriê dlăng anăn kno\ng leh 3 thu\n êdei đang war `umâo hrui pe\ boh mnga, truh kơ ara\ anei ênhă anei mâo hnư hrui w^t h’^t kjăp mơ\ng 120 – 150 êklăk prăk hlăm 1 thu\n.

 Grăp thu\n amai H’Nian Niê hrui w^t mâo 300 êklăk prăk mơ\ng lo\ hma.

Truh knhal jih thu\n 2015, Êpul hgu\m brua\ mniê să }ư\ Êbur mtru\t mjhar po\k nga\ hdră bruă mnuih hla\m êpul hluê ngă gru hmô rông bê, `u jing 1 hlăm 5 go\ êsei djo\ hro\ng ruah nao hriăm mjuăt leh ana\n lông hluê ngă. Mơ\ng anôk kno\ng rông  mâo 5 drei, truh kơ ara\ anei êpul bê d^ lar truh leh giăm 100 drei, prăk mnga hrui w^t grăp mlan mơ\ng 8 – 10 êklăk prăk. Aduôn H’Yer Ê`uôl hơ\k m’ak brei thâo:

“ Êlâo dih, go\ êsei dôk hlăm go\ êsei [un, lăn [ia\ sơnăn klei hd^p mda dleh dlan êdi. Kyua mâo Êpul hgu\m phung mniê brei ]an prăk, krơ\ng kna brei ]an mơ\ng Knơ\ng prăk dlăng ba yang [uôn dơ\ng, anăn go\ êsei mâo prăk duh bi liê kơ brua\ lo\ hma, po\k mlar bruă rông mnơ\ng, snăn ara\ anei dưi tlaih kơ klei [un [in. Leh ana\n truh kơ thu\n 2015 Êpul hgu\m lo\ brei nao hriăm mjuăt ]ia\ng rông bê, brei ]an prăk lông hluê ngă, anăn ara\ anei kâo dưi ru\ mdơ\ng sang pro\ng, lo\ dơ\ng duh bi liê po\k phai bruă duh mkra”.

 Jih jang du\m amai adei hla\m êpul mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Daklak thâo g^r tu\ klei dleh dlan, kreh kria\ng kơ brua\ s’a\i.

Mse\ snăn, amai H’Nian Niê, mnuih [uôn sang djuê ana Êđê ti [uôn Krak, să Êa Drông, wa\l krah {uôn Hồ, êlâo dih ăt jing go\ êsei [un [in. Knhal jih thu\n 2009, Êpul hgu\m brua\ mniê să krơ\ng kna brei go\ êsei ]an 30 êklăk prăk mơ\ng Knơ\ng prăk ]ia\ng duh bi liê mđ^ kyar bruă duh mkra. Mơ\ng ênoh prăk anei, amai duh bi liê kriê dlăng êbeh 2 ha kphê, grăp thu\n go\ êsei hrui w^t mâo êbeh 5 ton kphê asa\r. Mơ\ng prăk ]h^ kphê, amai lo\ blei lăn, po\k mlar bruă rông u\n, lo\ ba pla giăm du\m êtuh ana boh [ơr Booth.

 Êngao kơ bruă pla mjing, amai adei mniê mnuih djuê [ia\  hla\m êpul ti Daklak lo\ nga\ bruă rông bê gra\p mlan mâo hrui w^t prăk êklăk.

Amai H’Nian brei thâo, hnư hrui w^t grăp thu\n mơ\ng bruă rông mnơ\ng, pla mjing truh du\m êtuh êklăk prăk. Kyua ana\n, go\ êsei mâo prăk ru\ mdơ\ng sang pro\ng siam, blei mprăp du\m mta mnơ\ng yua ênoh yuôm hlăm klei hd^p mda, rông 2 ]ô anak hriăm hră leh ana\n đru du\m amai adei hla\m êpul mkăn adôk dleh dlan:

“ Leh ktlah dôk mdê, klei hd^p mda 2 ung mo# leh ana\n anak ]ô dleh dlan êdi, đang hma amâo mâo prăk duh bi liê. Chi hội phung mniê să brei ]an prăk mnga hdjul, Knơ\ng bruă dlăng ba yang [uôn ăt brei ]an thiăm, sơnăn kâo duh bi liê kơ bruă pla kphê, tiêu leh hrui w^t lo\ dơ\ng po\k phai thiăm ênhă lăn pla, rông mnơ\ng. Truh kơ ara\ anei, grăp thu\n go\ êsei hrui w^t mâo êbeh 300 êklăk prăk, kâo mâo prăk rông anak aneh hriăm hră, đru phung amai adei dleh dllan mkăn hlăm êpul hgu\m mse\ si kâo êlâo dih”.

Hluê si klei hưn mthâo mơ\ng Êpul hgu\m brua\  mniê ]ar Daklak, thu\n 2017 mrâo êgao, mâo êbeh 16 êbâo gưl ]ô amai adei dưi mtô bi hriăm,  bi êmuh hria\m kơ hdră rông mnơ\ng, pla mjing, hlăm brô 53 êbâo ]ô amai adei dưi ]an prăk mơ\ng Knơ\ng pra\k Đru dlăng ba yang [uôn leh ana\n du\m ênoh đru mdul mkăn ho\ng ênoh jih jang giăm 1.400 êklai prăk ]ia\ng ba bi liê mđ^ kyar bruă duh mkra, msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap.

Aduôn Trần Thị Phong, K’iăng khua Êpul hgu\m brua\ mniê ]ar Daklak brei thâo: jih du\m go\ êsei [un mơ\ng phung mniê ngă ana go\ mâo klei mse\, ana\n jing k[ah prăk yua leh ana\n k[ah klei thâo kơ brua\. {ia\dah leh mâo hriăm mjuăt kơ hdră mnê] ngă bruă mrâo mrang mguôp mb^t ho\ng klei đru prăk kăk leh ana\n đru ktrâo k]e\ bruă ba yua prăk ]an mâo boh tu\ dưn, snăn lu go\ êsei tlaih leh kơ klei [un [in, kpưn đ^ hriê kơ sah mdro\ng.

Kno\ng thu\n êgao, kluôm ]ar mâo êbeh 100 ]ô amai adei mâo klei pah mni kyua mâo boh tu\ dưn êdah kdlưn hlăm hdră bruă mđ^ kyar bruă duh mkra, hlăm ana\n hlăm brô 1/3 phung amai adei jing mnuih [uôn sang djuê [ia\.  Dua amai adei H’Yer Ê`uôl leh ana\n H’Nian Niê jing phung êdah kdlưn dưi hro\ng ruah nao kơ Klei bi k[^n phung mniê êdah kdlưn kluôm ala ti [uôn pro\ng phu\n Hà Nội hlăm wưng kơ ana\p:

“ Ba yua hdră mnê] ngă bruă mrâo mrang hlăm bruă duh mkra mnia mblei, anăn mnuih [uôn sang hluê hriăm ênu\m ênap du\m adu\ hriăm mjuăt leh ana\n digơ\ ba yua mâo klei tu\ jing. Mnuih [uôn sang djuê [ia\ kno\ng blu\ la] digơ\ amâo thâo săng ôh, [ia\dah hmei mko\ mjing kơ digơ\ nao hiu dlăng klă ti du\m gru bi hmô; mb^t ana\n mko\ mjing kơ phung mniê ktrâo la] kơ phung amai adei jing mnuih djuê [ia\ ]ia\ng digơ\ hluê ngă mâo ba w^t boh tu\ dưn. Du\m thu\n êgao, amâo djo\ [ia\ ôh phung mniê djuê [ia\ kpưn đ^ tlaih kơ klei [un [in, ngă bruă đ^ hriê kơ sah mdro\ng ho\ng klei kpă ênuah”.

Hlăm êpul êya du\m djuê ana ti Daklak, ara\ anei ênoh go\ êsei [un jing mnuih [uôn sang djuê [ia\ adôk lu, truh 1/3 hlăm ênoh go\ êsei [un kluôm ]ar. Ho\ng du\m go\ êsei [un jing phung mniê ngă ana go\, tơdah dưi mâo du\m gưl êpul hgu\m mđing dlăng, mjing klei găl kơ prăk kăk, ktrâo la] hdră ba yua prăk ]an djo\ hdră leh ana\n hriăm mjuăt kơ hdră mnê] ngă bruă mrâo mrang, s^t nik srăng đru mguôp tu\ yua hlăm bruă mhro\ ênoh go\ êsei [un ti alu\ wa\l./.

H’Mrư pô ]ih – H’Nga ra\k