VOV4.Êđê - Hla\m du\m thu\n êgao, hluê ho\ng Knơ\ng pra\k đru dla\ng ba yang [uôn, lu go\ êsei dleh knap ti sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak dưi mâo ma\ ]an pra\k ho\ng ênoh pra\k mnga hdjul mơ\ng Knu\k kna ]ia\ng duh bi liê kơ brua\ duh mkra pla mjing. Kyua ba yua mâo klei tu\ pra\k ]an anei, lu go\ êsei amâo djo\ kno\ng tlaih mơ\ng [un đuic\ ôh, [ia\dah lo\ dưi kpưn đ^ kơ mdro\ng.

Dlăng kơ sa boh sang pro\ng krah war kphê lehana\n tiêu go\ sang amai H’~uôl Niê, [ia\dah snăk mnuih thâo mâo ho\ng anei 5 thu\n go\ sang `u dôk hlăm ênoh du\m go\ êsei dlen dlan hlăm [uôn {rah, sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak. Sang kno\ng mâo tal êlâo 3 sao lăn mơ\ng am^ ama mbha, [ia\dah amâo mâo prăk kăk duh kơ brua\ knua\, snăn klei hd^p kplu\t aguah k[ah tlam. Truh kơ thu\n 2014, `u mâo Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ brei ]an 10 êklăk prăk mơ\ng knơ\ng prăk đru ba brua\ yang [uôn. Mơ\ng prăk anei, `u blei gơ\ng tiêu, mjeh mjiêng lehana\n pla mjing. Mkiêt mkuôm nanao [rư\ [rư\ go\ sang `u amâo mâo djo\ knơ\ng tloh blei hbâo pruê kơ tiêu, [ia\dah lo\ tloh blei lăn, mâo anôk pla plua kphê ho\ng tiêu. Truh kơ ara\ anei go\ sang `u mâo leh êbeh 1ha 2 đang tiêu pla plua ho\ng kphê, pla 500 phu\n ana ksu, mâo 5 sao lăn mưn pla kphê, lehana\n pla 1 ha hbei [lang, lehana\n giăm 1 ha k`u\l. Ho\ng ênoh mâo ba w^t mơ\ng 150 êklăk prăk/thu\n, go\ sang H’~uôl Niê mâo leh mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, tloh ru\ mdơ\ng leh sa boh sang pro\ng siam, blei mprăp leh djăp mnơ\ng mnua\ yua mse\ si êdeh kai, môtơr pom êa, êdeh p’phu\t, tivi, duh leh djăp kơ anak aneh hriăm hra\ mơar…

“ Êlâo kơ mâo ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk đru ba brua\ yang [uôn, ho\ng kiê kngan ho\ng. Kno\ng mâo ma\ du\m sao lăn am^ ama mbha, leh mâo ]an prăk knu\k kna pioh pla tiêu, pla kphê, mkuôm [rư\ [rư\ lo\ blei lăn pla kphê, ksu. Ara\ anei klei hd^p mda mdul leh. Thu\n êdei mgi dih kâo lo\ ]an pioh blei êmô, blei mjeh tiêu lo\ dơ\ng pla ]ia\ng mâo h^n ênoh ba w^t, bi mlih klei hd^p mda”.

Ho\ng 8 êklăk prăk mơ\ng am^ ama đru, ung mo# H’Bot Niê, ti [uôn Sah, sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar kno\ng djăp mdơ\ng ma\ sang mdjip mdjap, lehana\n po\k sa anôk ]h^ mnia hlăm grăp hruê. {ia\dah k[ah prăk kăk, ho\ng sang mnia điêt dhiêt anei amâo mâo djăp ôh rông dua ung mo# ho\ng dua ]ô anak. Dôk hlăm klei hd^p duah aguah [ơ\ng aguah, duah tlam [ơ\ng tlam. Truh thu\n 2014, mâo ]an truh 20 êklăk prăk, mơ\ng êpul hgu\m brua\ mniê đru krơ\ng brei ho\ng knơ\ng prăk đru ba yang [uôn, ung mo# `u lo\ ]an l^ng mơ\ng mnuih riêng gah po\k anôk ]h^ mnơ\ng ru\ mdơ\ng. Truh kơ ara\ anei H’Bot mâo leh dua anôk ]h^ mnơ\ng ru\ mdơ\ng ti sa\ Êa Tul, mâo ba w^t hlăm brô 600 êklăk prăk/thu\n Dlăng kơ ngăn do\ pô mâo ara\ anei, H’Bot la], mâo ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk ana\n yơh jing boh kdru\t kơ klei bi mlih klei hd^p go\ sang `u:

“ Êpul hgu\m brua\ mniê brei ]an mâo 20 êklăk prăk, kâo lo\ po\k thiăm anôk ]h^ mnơ\ng ru\ mdơ\ng. Mơ\ng brua\ anei kâo [uh mâo h^n ênoh dưi ba w^t, snăn lo\ pro\ng pro\ng, grăp thu\n lo\ mâo thiăm prăk kăk. Snăn ara\ anei mnuih [uôn sang ]ia\ng mdơ\ng pưk sang adôk k[ah prăk kăk snăn kâo brei ]an, jih thu\n bi tla”.

Kyua klei ba yua tu\ dưn prăk ]an mơ\ng knơ\ng prăk đru ba yang [uôn, mse\ si go\ sang amai H’~uôl Niê, H’Bot Niê mâo leh klei bi mlih. Tui si amai H’Wôn Niê Khua kia\ kriê êpul hgu\m brua\ mniê sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak, truh ti wưng anei sa\ Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ dru krơ\ng brei leh kơ êbeh 300 ]ô amai adei ]an prăk ho\ng ênoh jih jang êbeh 7 êklai prăk. Mơ\ng klei lo\ ksiêm dlăng hdră ba yua prăk ana\n djo\ hdră, ba w^t klei tu\ dưn, đru mđ^ kyar leh klei hd^p mda H’Wôn Niê la]:

“ Pô kreh mko\ mjing hdră ]ia\ng kơ grăp mlan tru\n nao hlăm [uôn sang, ksiêm dlăng si klei bi ba yua prăk leh ]an. Tôhmô di`u ]an prăk pioh dlăng kriê kphê, snăn pô nao ksiêm dlăng war kphê tăp leh brua\ di`u ma\. Tơdah di`u ]ia\ng lo\ mâo klei kăp k]e\ kơ hdră ma\ brua\, snăn êpul srăng hgu\m ho\ng anôk brua\ lo\ hma po\k adu\ bi hriăm lehana\n brei amai adei nao hriăm. Mơ\ng ana\n brua\ knua\ mâo klei tu\ dưn”.

Thu\n 2017, prăk mơ\ng knơ\ng prăk đru brua\ yang [uôn ]ar Daklak brei ]an mjing brei leh kơ êbeh 52 êbâo 500 go\ êsei mâo prăk pioh duh bi liê kơ brua\ knua\, đru leh du\m êbâo go\ êsei ru\ mkra brua\ êa doh, lehana\n bi mdoh wa\l hd^p mda hlăm kr^ng [uôn sang. Du\m êbâo ]ô phung hđeh hriăm hra\ mâo klei hd^p dleh dlan hơ^t ai tiê hriăm hra\ mơar. Ho\ng prăk brei ]an ana\n, đru leh kơ giăm 14 êbâo go\ êsei tlaih leh mơ\ng klei dleh dlan; êbeh 11 êbâo go\ êsei tlaih mơ\ng klei giăm [un. Truh hruê 31/5/2018 ênoh leh brei ]an jih jang jing 4.115 êklai prăk, đ^ 3,65%. Hlăm 6 mlan knhal jih thu\n knơ\ng prăk đru ba brua\ yang [uôn ]ar Daklak srăng mđ^ h^n klei hâo hưn, lehana\n ngă hra\ mơar ho\ng klei ênưih ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang mâo ]an prăk pioh duh kơ brua\. Nguyễn Tử Ân, Khua kia\ kriê knơ\ng prăk đru ba yang [uôn ]ar Daklak brei thâo:

“ Hlăm wưng kơ ana\p, hmei lo\ bi kjăp h^n brua\ brei ]an prăk kơ alu\ wa\l. Lehana\n hmei bi mguôp kjăp ho\ng du\m êpul êya pioh ngă brua\ brei ]an prăk anei. Hlăm klei bi mguôp hla\m brua\ knua\ ana\n ]ia\ng tal êlâo jing hgu\m bi hâo hưn ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang mâo ]an prăk. Tal dua, ]ia\ng kơ êpul êya brua\ đru bi ksiêm dlăng mnuih dưi ]an prăk ]ia\ng pral bi hmao ho\ng yan ngă brua\”.

}an prăk mơ\ng knơ\ng prăk đru ba yang [uôn amâo mâo djo\ kno\ng mjing knơ\ng kơ mnuih djuê [ia\ hgao klei dleh dlan, kpưn đ^ hlăm klei hd^p, [ia\dah lo\ ngă bi mlih klei m^n knhuah hd^p mơ\ng mnuih [uôn sang.