VOV4.Êđê - Leh du\m hruê [ơ\ng tit Nguyên đán Mậu Tuất m’ak hlak, trei mđao, mnuih [uôn sang dja\p kr^ng ti Dap Kngư mphu\n tru\n kơ brua\ duh mkra pla mjing nga\ lo\ hma, hluê nga\ du\m hdra\ k]ah duh bi liê mđ^ kyar brua\ duh mkra, ]ia\ng tu\ drông thu\n bhang mrâo mâo lu klei tu\ jing h^n.

Hlăm du\m hruê ako\ yan Mnga mrâo mtam, lu alu\ wa\l mơ\ng ]ar Kontum mtluk mtlak ai êwa tru\n ngă bruă duh mkra. Ti să kr^ng taih kbưi Đăk Pxi, kdriêk Đăk Hà, êbeh 700 go\ êsei mnuih [uôn sang djuê [ia\ Sêđăng tru\n tă mghaih mnuôr êa, mkra w^t 4 knơ\ng kdơ\ng êa ti du\m boh [uôn: Kon Kơ La, Kon Pao, Long Đuân, Đăk K’roong. Hlăm du\m kdrê] êlan alu\ [uôn lehana\n nao kơ alu\ duh mkra, mnuih [uôn sang ăt k[^n ai tiê tuh [ê tông du\m kdrê] êlan leh ana\n mkra w^t du\m anôk jhat rai. Aduôn Y Dim, K’iăng khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Đăk Pxi brei thâo kơ ai êwa tru\n ngă bruă duh mkra ako\ thu\n ti alu\ wa\l:

“ Mrâo anei, ai êwa drông Tit ti alu\ wa\l să hmei hơ\k m’ak êdi, hgu\m mguôp, êđăp ênang. Alu\ wa\l mko\ mjing leh kơ mnuih [uôn sang [ơ\ng tit h’hu mđao, amâo mâo klei truh tơl. Hruê anei kluôm să mphu\n tru\n ngă bruă duh, mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn djăp mnuih hur har prăp êmiêt mđoh êa kơ kdrăn lo\, mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn mkăn k[^n ai tiê hli lăn ]ia\ng hmao rah pla, ăt mâo đađa mnuih [uôn sang nao kơ hma bu] hbei [lang… Tru\n ngă bruă ako\ thu\n anei mnuih [uôn sang hơ\k m’ak êdi, jih jang du\m boh [uôn hluê ngă ênu\m ênap, ngă bruă ho\ng klei hur har, jih ai tiê. }ang hmang thu\n mrâo anei mnuih [uôn sang hlăm kluôm să srăng duh [ơ\ng đ^ kyar, trei mđao h^n kơ thu\n êgao”.

Mb^t ho\ng mnuih [uôn sang kluôm ala, mnuih djuê ana Bahnar ti [uôn Kon Brung, sa\ A Yun, kdriêk Mang Yang hla\k jhuang mu\t hla\m yan duh mkra pla mjing nga\ lo\ hma mrâo ho\ng klei ]ang hma\ng sa thu\n ja\k ga\l, sa yan nga\ brua\ djo\ boh mnga, Đinh Mơk, mnuih [uôn sang [uôn Brung brei thâo, leh Tit, go\ sang mphu\n nao nga\ leh brua\ hla\m yan Puih mnga.

“ Leh tit sna\n go\ sang kâo sra\ng mphu\n trun kơ brua\ duh mkra pla mjing, kriê dla\ng hbei mtei, mdiê kuê… Go\ sang kâo a\t mse\ mơh mnuih [uôn sang sra\ng g^r nga\ brua\, duh mkra pla mjing, mđ^ kyar brua\ duh mkra ]ia\ng msir klei ư\ êpa, bi hro\ klei [un knap. Lehana\n h’ê] hmưi kơ jih jang mnuih [uôn sang kluôm ala lehana\n mnuih [uôn sang ti jih jang [uôn gia\m kbưi mâo lu klei suaih pral, sa thu\n mrâo nga\ brua\ đ^ kyar”.

Hlăm ai êwa m’ak yan mnga ăt bo\ dlai hlăm du\m boh [uôn, go\ êsei Am^ Naly ti [uôn Jang Pông, să Êa Huar, kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak mbha bruă nao ]ua\ dla\ng lo\ hma. Am^ Naly yăl dliê, kâo kreh kriăng duh [ơ\ng anăn dưi mâo klei hd^p mda dja\p ênap, trei mđao:

“ Leh rue# [ơ\ng tit, snăn truh kơ hruê 3 jing mphu\n k]ưm tru\n kơ lo\ hma amâodah nao ]ua\ hma pưk. Hlei pô mâo hma nao kơ hma, hlei pô mâo lo\ nao kơ lo\ ]ia\ng mđoh ba êa kơ lo\, djă wa\ng kga\ tru\n ngă bruă hruê ako\ thu\n. Thu\n mrâo kâo ]ang hmang mâo lu mta klei mrâo, ]ang hmang go\ êsei kâo, phung anak aneh dưi hriăm hră m’ar truh anih, mnuih [uôn sang pô bi hgu\m mguôp, bi đru hdăng găp hlăm djăp mta bruă, ]ang hmang djăp mta klei jăk siam leh ana\n đ^ kyar h^n dưi mâo hlăm thu\n mrâo”.

{uôn Ko\ Êmông, sa\ Êa Ktur, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak mâo êbeh 95% ênoh mnuih jing mnuih djuê ana Êđê ho\ng brua\ phu\n jing nga\ lo\ hma. Leh du\m hruê tit trei mđao, mnuih [uôn sang tinei lo\ mjh^t m’ua\t w^t nga\ du\m brua\ aguah tlam mb^t ho\ng du\m hdra\ k]ah kơ sa yan ma\ brua\ mrâo, mse\ si krih êa kơ kphê, kha\t adhan, duh bi liê hbâo pruê. Aê Bri, mnuih [uôn sang ti [uôn Ko\ Êmông brei thâo:

“ Leh tit, go\ sang kâo ma\ du\m brua\ mse\ si aguah tlam: krih êa kphê, krih êa drao mdjiê rơ\k 7 sao mdiê. Bi kphê, go\ sang kâo mâo êbeh 1,4ha kyua mâo lu ana kphê khua mduôn leh sna\n hla\m thu\n êgao, hnơ\ng mâo boh mnga kphê [ia\ đui] kyua ana\n leh rue# tit kâo lo\ dla\ng kriê wiê êna\k mse\ si kha\t adhan, pruê hbâo, krih êa drao mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\...”

Go\ êsei am^ Loan, ti [uôn A, wa\l krah Êa Sup, kdriêk Êa Sup, ]ar Daklak hrăm mb^t nao kơ lo\ jik rơ\k yan puih mnga. ~u ]ang hmang yan adiê thu\n anei djo\ guôp h^n ]ia\ng mnơ\ng pla mjing boh mnga hrui w^t đ^, bruă duh mkra go\ êsei đ^ kyar h^n:

“ Thu\n mrâo êgao, yan adiê amâo đei jăk, ang^n lu đei, hlăk wưng mdiê dôk [le\ ang^n puh êbuh jih. }ang hmang hlăm thu\n mrâo yan adiê djo\ guôp h^n lu đang lo\ hma mâo klei djo\ găl h^n, mdiê mâo lu h^n. Hlăm hruê 3 mphu\n k]ưm tru\n kơ lo\, mđoh êa hlăm lo\ leh ana\n nao kiă răng kbao dơ\ng”.

 “ Ma\ mnơ\\ng dja\l mâo hrui êmiêt rông mnơ\ng mâo hrui êmiêt sui”, ba pla plua\ du\m mta ana  dja\l mâo hrui ma\ boh mnga  mguôp ho\ng brua\ pla kphê lehana\n rông êmô jing hdra\ mâo go\ sang Siu Mêl, mnuih djuê ana Jarai, ti [uôn Pêt, sa\ }ư\ Jôr, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gialai, mđ^ kyar brua\ duh mkra, tlaih mơ\ng [un lehana\n g^r ktưn kpưn đ^ mâo klei hd^p đ^ kyar h^n. Ara\ anei ho\ng ênha\ 3ha la\n nga\ pưk hma, kah knar gra\p thu\n go\ sang `u mâo hnư hrui w^t hla\m brô du\m êtuh êkla\k pra\k. Siu Mêl ya\l dliê:

“ Jhuang mu\t hla\m thu\n mrâo, kâo sra\ng g^r hria\m mjua\t, tui ksiêm du\m hdra\ msir ba yua hdra\ kdra\p kreh knhâo mrâo mrang hla\m hdra\ mđ^ kyar brua\ duh mkra ba w^t klei tu\ dưn h^n. Ti anôk mâo hdra\ ba yua kdra\p kreh knhâo, ba w^t boh tu\ brua\ duh mkra pro\ng sna\n kâo nao ti anôk ana\n ]ia\ng tui hria\m. Du\m klei kâo thâo lehana\n ba yua hla\m go\ sang mâo boh tu\ dưn sna\n kâo sra\ng bi lar kơ mnuih [uôn sang tui hria\m, si be\ nga\ ]ia\ng ba w^t boh tu\ brua\ duh mkra kơ go\ sang lu h^n dơ\ng”.

Leh rue# du\m hruê mdei Tit, mnuih [uôn sang [uôn Cam, să Đăk Smar, kdriêk Kbang, ]ar Gia Lai, ăt hlăk k]ưm kơ yan duh mkra mrâo. Mb^t ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mơ\ng đưm jing mdiê, hbei [lang, hruê mlan giăm anei, mnuih [uôn sang hlăk pla du\m mta ana tu\ yuôm sui thu\n mlan mse\ si kphê, tiêu ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t. Mse\ si go\ êsei ayo\ng Suil, [uôn Cam, hlăm thu\n mrâo anei, go\ êsei `u srăng tui hriăm hdră lông pla kphê hlăm lăn hma pro\ng 2 ha:

“ Thu\n anei, kâo srăng pla kphê, ngă hma hang leh ana\n pla mdiê lo\ ]ia\ng mđ^ kyar bruă duh mkra. G^r tui hriăm klei thâo, hdră duh mkra mơ\ng mnuih mkăn, mơ\ng du\m knơ\ng bruă po\k du\m adu\ hriăm mjuăt hdră duh mkra ti alu\ wa\l ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t, rơ\ng kjăp klei hd^p mda go\ êsei. Rue# tit kâo srăng ktưn ngă bruă knuă”.

Thu\n êgao, lu mnuih [uôn sang djuê ana K’ho, ti [uôn K’Ren, sa\ Hiệp An, kdriêk Đức Trọng, ]ar Lâm Đồng, thâo pla mjing djam mtam, boh kroh hluê si hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ hma ba yua kdra\p mrâo mrang, kyua ana\n klei hd^p brua\ duh mkra dưi đ^ kyar. Hluê si mduôn [uôn K’King, tit djuê ana jing wưng ]ia\ng kơ gra\p ]ô mnuih mko\ mjing kna\m m’ak, hua\ [ơ\ng dja\p ênu\m lehana\n trei mđao. {ia\dah kyua klei mdê hla\m brua\ duh mkra pla mjing djam mtam, mnga sna\n brua\ dla\ng kriê, krih êa brei hluê nga\ djo\ si hdra\ k]ah mtru\n. Leh m’ak yan mnga drông tit sna\n mnuih [uôn sang mphu\n lo\ nao nga\ brua\ knua\ yơh.

“ Leh 3 hruê mdei tit sna\n hmei mđing kriê dla\ng brua\ duh [ơ\ng kơ go\ sang yơh. Tal 1 jing brua\ lo\ dơ\ng mkra la\n ala mrâo ]ia\ng ba pla salat, pla êtak, pla boh hbei, êsu\n, boh tro\ng drun…. Ana\n jing du\m brua\  mnuih [uôn sang hmei mđing dla\ng tal êlâo, amâo dưi mdei ôh, wa\t kna\m kjuh a\t nao ma\ brua\ mơh, leh nao k[^n ti sang aê diê hla\m aguah ưm sna\n hmei hlo\ng nao nga\ brua\ yơh. Mâo nga\ sna\n kơh mâo [ơ\ng, sa thu\n hnư hrui w^t kah knar gra\p ]ô mnuih êbeh 100 êkla\k pra\k, boh nik hla\m wưng tit hat. Mnuih [uôn sang thâo ba yua leh hdra\ kdra\p kreh knhâo, mrâo mrang tui hluê mơ\ng ayo\ng adei knua\ druh ktrâo la] kơ hdra\ duh [ơ\ng, mơ\ng djuê mjeh, hdra\ pla, dla\ng kriê, truh kơ êa drao gu\n, hbâo pruê ba yua…”

Thu\n 2018 anei, wa\l krah Êa Tlinh, kdriêk }ư\ Ju\t, ]ar Daknông g^r ktưn ]ia\ng dưi mâo mă klei tu\ yap [uôn pro\ng dhar kreh. Mơ\ng ako\ thu\n mtam, êpul g^t gai Đoàn êdam êra wa\l krah Êa Tlinh mtru\t mjhar hdră bruă bi mdoh êlan klông, mjing ai lar bra hlăm êpul êya hgu\m kngan kriê mgang wa\l hd^p mda. H’Oanh {uôn Krông, khua g^t gai bruă Đoàn êdam êra wa\l krah Êa Tlinh, kdriêk }ư\ Ju\t, ]ar Dak Nông brei thâo:

“ Leh du\m hruê mdei tit, brua\ Đoàn êdam êra mko\ mjing bruă bi mdoh jăk siam êlan klông hla\m [uôn sang. Asei mlei kâo ăt jing mnuih khăng mtô mblang kơ phung êdam êra leh ana\n mnuih [uôn sang kriê dlăng alu\ wa\l pô dôk hd^p mda doh jăk, leh mb^t ana\n kriê mgang asei mlei tlaih mâo klei ruă duam”.

H’Mrư – H’Nê] pô ]ih mkra.