VOV4.Êđê - Dap Kngư hla\k mâo klei ja\k ga\l yuôm bha\n, jing anôk hd^p mda mơ\ng lu djuê ana ayo\ng adei, jing kr^ng mâo lu klei ja\k ga\l ]ia\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra, yang [uôn. Thu\n 2017, Dap Kngư mâo klei krua\k kna\l kla\ klơ\ng hla\k brua\ duh mkra kr^ng wa\l kru\ kpưn đ^ ktang ho\ng hnơ\ng đ^ kyar truh gia\m 8%, du\m anôk brua\ duh mkra mnia mblei dưi kru\ w^t, brua\ lo\ hma ba yua hdra\ mnê] nga\ brua\ mrâo mrang dưi mko\ mjing lehana\n mđ^ kyar, mâo ba w^t leh klei tu\  êdi. Hruê ako\ yan mnga mrâo, drei hra\m mb^t lo\ w^t dla\ng kơ du\mai dưi, klei ga\l djo\ mơ\ng kr^ng Dap Kngư, ]ia\ng ]ang hma\ng hla\m sa thu\n mrâo, Dap Kngư sra\ng lo\ đ^ kyar ktang h^n dơ\ng.

 Brua\ lo\ hma pla mjing mâo nanao klei găl pro\ng ho\ng Lăn Dap Kngư. Ana\n jing kphê dôk mrô sa, ho\ng ênha\ pro\ng kluôm kr^ng 570 êbâo ha, truh 90% kluôm ala kơ ênha\ lehana\n 94% kơ hnơ\ng tu\ dưn. Kphê robusta ti Lăn Dap kngư mboh đ^ êbeh 3 blư\ mka\ ho\ng ênoh kah knar dlông ro\ng lăn, 2tôn mkrah/ha mka\ ho\ng 0,8 tôn/ha, lu\ go\ êsei pla mjing mâo truh 7 tôn/ha. Kphê pla mâo klei tu\ yap djăp ênoh ]ua\n quốc tết ti Lăn Dap Kngư đ^ leh hlăm 5 thu\n êgao, hla\m ana\n ]ar Daklak lu h^n, ho\ng êbeh 44 êbâo go\ êsei pla mjing hlăm ênha\ truh 64 êbâo ha. Kphê ho\ng klei găl pro\ng h^n kr^ng Lăn Dap kngư hla\k mâo lu phung duh mkra dôk mđing, boh nik mkăp prăk kăk kơ brua\ lo\ w^t ru\ mjing kphê leh khua, ru\ mkra knơ\ng mbông êa, đru kơ ana kphê dưi mdrơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih, lehana\n mâo klei mkra mjing kjăp, mđ^ klei tu\ dưn lehana\n ana\n knăl mơ\ng brua\ kphê dlông ro\ng lăn.

 Klei ga\l djo\ hla\m brua\ nga\ lo\ hma tal dua mơ\ng Dap kngư jing Ana tiêu, ho\ng ênha\ pla mâo hla\m brô 60 êbâo ha, hla\m ana\n mâo gia\m 40 êbâo ha hla\k dôk  mboh, hnơ\ng mâo truh 61% tiêu mâo tiêu mơ\ng kluôm ala. Du\m thu\n ti ana\p, hla\k 21 êbâo ha tiêu adôk dưi  [ơ\ng boh, hnơ\ng mâo tiêu ti Dap Kngư sra\ng đ^ h^n, đru mguôp mjing brua\ knua\ ma\, mđ^ hnư hrui w^t kơ mnuih [uôn sang, mđ^ ênoh pra\k bi mnia mblei ho\ng ala ta] êngao, mtru\t mđ^ hdra\ đ^ kyar brua\ duh mkra lehana\n lo\ ba tiêu mơ\ng Việt Nam kriê kja\p dôk mrô 1 ti sang c\ơ mnia dlông ro\ng la\n. Kha\ sna\n, brua\ mđ^ kyar pro\ng đang ana tiêu, êgao ho\ng hdra\ ]ua\l mka\, pla nah êngao kr^ng ]ua\l mka\ lehana\n klei m^n bi tio\ êran ho\ng hnơ\ng mâo lu boh mnga, nga\ truh kơ brua\ ba yua lu đei la\n, êa… amao lo\ djo\ ho\ng hdra\, ba yua lu đei hbâo pruê, êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing tơdah amâo dưi ksiêm dla\ng tliêr kja\p sra\ng arưp truh kơ klei đ^ kyar h’^t kja\p mơ\ng brua\ tiêu kr^ng Dap kngư. Ênha\ tiêu Dap Kngư ara\ anei êgao leh dua blư\ mka\ ho\ng hnơ\ng ]ua\l mka\ truh kơ thu\n 2020 kyua ana\n Dap Kngư sra\ng amâo jak iêu ôh brua\ duh bi liê po\k mlar brua\ anei.

 Ana ksu lo\ jing klei găl pro\ng ti Lăn Dap Kngư, mâo giăm 260 êbâo ha, ho\ng hnơ\ng dưi mâo truh 200 êbâo tôn ktăk ksu, truh 19% hlăm kluôm ala. Brua\ plaksu hlăk hlê lo\ kru\ w^t, êjai ktăk ksu ]h^ lo\ đ^ yuôm êbeh mkrah mka\ ho\ng thu\n 2015. {ia\dah, leh sa wưng toh hroh, brua\ ksu ti Lăn Dap Kngư hlăk dôk ]ia\ng kơ prăk duh bi liê pro\ng kơ jih jang brua\ k`ăm iêu jak lu mnuih mu\t ngă brua\, duh bi liê kơ kdrăp ma\ brua\, mkra mjing. Hlăm ana\n kno\ng ]ar Gialai mâo 30 êbâo ha ksu mrâo riêk ktăk, phung duh mkra lo\ mko\ w^t hdră ngă brua\, đru kơ 15 êbâo ]ô mnuih ngă brua\, ]ia\ng kơ prăk duh bi liê truh kơ du\m êbâo klei êklai prăk.

 Mb^t ho\ng brua\ lo\ hma, brua\ hiu ]hưn ênguê Dap kngư a\t jing brua\ mâo lu klei ja\k ga\l, ho\ng klei ga\l djo\ mơ\ng du\m kr^ng yan adiê ja\k êdi mơ\ng kluôm ala, mse\ si kr^ng la\n dlông Lang Biang – Đà Lạt, Lâm Đồng, dhul k’ua\ luôm ja\k êđa\p drưm, kr^ng la\n dlông Daklak bo\ ho\ng mđia\, ang^n; kr^ng la\n Ma\ng Đen – Kontum a\t dôk hrông si gơ\ mâo. Klei  jak iêu nga\ tluh tlư` mơ\ng brua\ hiu ]hưn ênguê Dap Kngư jing du\m mta mnơ\ng mâo hing ang wa\t hla\m kluôm ala lehana\n dlông ro\ng la\n, mse\ si Mnga Đà Lạt, Kphê {uôn Ama Thuột, Sâm Ngọc Linh lehana\n Wa\l anôk dhar kreh ]ing ]har ti kr^ng Dap Kngư – knhuah dhar kreh amâo êdah kla\ mơ\ng anak mnuih, sa wa\l anôk bo\ ho\ng klei bhia\n kna\m m’ak nga\ yang adiê, ênhiang mmui` lehana\n ênhiang kdo\.

 Kha\dah mâo leh lu djăp mta klei găl, [ia\dah brua\ hiu ]hưn ênguê ti Lăn Dap Kngư ăt adôk điêt. Êngao kơ [uôn pro\ng Đà Lạt, mâo sa ana\n knăl hing ang ho\ng ala ta] êngao mơ\ng êbeh 50 thu\n leh. Lăn Dap Kngư ka lo\ mâo ôh ana\n knăl mrâo hlăm brua\ hiu ]hưn ênguê. Alu\ wa\l lăn mnga êa siam Măng Đen mphu\n ru\ mkra mâo 10 thu\n ho\ng anei, iêu jak leh lu phung duh mkra, [ia\dah ara\ anei ka mâo klei đ^ kyar s^t mơh. Phung duh mkra bi la], brua\ amâo mâo tu\ jing ti Măng Đen jing brua\ duh bi liê dôk ngă brua\ ho\ng klei ktro\, amâo mâo klei êngiê, phung duh bi liê ]ia\ng ru\ mdơ\ng anôk anei jing Đà Lạt tal 2, êjai ana\n à Lạt tal 1 ka dưn yua jih mơh klei găl pô. Klei ngă brua\ amâo mâo klei mlih mrâo adôk jing klei ktro\ kơ brua\ hiu ]hưn ênguê, mơ\ng ana\n djăp mta brua\ ]ia\ng mđ^ kyar brua\ hiu ]hưn ênguê ti La\n Dap Kngư adôk dleh dlan. Lăn Dap Kngư ]ia\ng bi mâo ara\ anei jing iêu jak lu phung duh mkra, bi mlih hdră ngă brua\ ho\ng klei m^n mrâo, mjing knhuah hjăn kơ mdê bi kr^ng wa\l hla\m kr^ng lăn anei./.

 Klei m’ak ho\ng anôk brua\ hiu ]hưn ênguê Dap Kngư jing ]ar Lâm Đồng mrâo mâo sa hdra\ brua\ mrâo, ho\ng ênoh duh bi liê truh 1 êbâo êklai pra\k, ti sa\ Lat, kdriêk Lạc Dương, ]ar Lâm Đồng. Anei jing hdra\ brua\ ru\ mdơ\ng Wa\l anôk kriê pioh hlô mnơ\ng dliê Dap kngư ho\ng ênha\ pro\ng  jang truh 490 ha, hla\m Đang dliê knu\k kna mkuôm Bidoup – Núi Bà lehana\n kr^ng wa\l kriê pioh mnơ\ng dhơ\ng êwa ang^n Lang Biang. }ang hma\ng, hdra\ brua\ anei kla\ s^t mâo du\m hdra\ ma\ brua\ mdê hja\n êdi, ]ia\ng kơ Lâm Đồng la] hja\n, Dap kbgư la] kluôm, lo\ mâo sa wa\l anôk hiu ]hưn ênguê pro\ng êdi, mjing klei tluh tlui` kơ kr^ng la\n anei, mđ^ lar du\m knhuang ja\k siam tu\ yuôm mdê hja\n mơ\ng yang adiê hrih mjing brei, đru mguôp hla\m hdra\ mđ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn, mb^t ana\n đru lo\ nga\ ja\k h^n hdra\ ra\ng mgang, kriê pioh la\n êa, mnơ\ng dho\ng ]o\ng mâo.

Mâo leh klei găl mse\ si la] ana\n, [ia\dah anôk mnuih [uôn dôk bi klah kbưi, lăn ala ]ư\ ]hia\ng Lăn Dap kngư amâo mâo jăk găl ôh kơ êlan klông. Tui si Êpul brua\ kia\ kriê Lăn Dap Kngư mâo leh klei Đảng, knu\k kna mđing truh kơ ara\ anei mâo mkra mjing leh lu kdrê] êlan pro\ng hlăm alu\ wa\l, mse\ si êlan Hồ Chí Minh, găn Lăn Dap Kngư jing êlan mrô 14, êlan mrô 19, êlan mrô 20, êlan mrô 28… mâo du\m boh ta] êdeh phiơr {uôn Ama Thuôt; Liên Khương, lehana\n Pleiku mjing leh klei găl kơ brua\ du\ mdia\ng pral. Truh kơ ara\ anei êlan klông ti alu\ wa\l Lăn Dap Kngư yap boh dlông jih jang giăm 40 êbâo km, êlan gu\ dro\ng, bi kjăp leh hla\m djăp êlan klông phu\n, đru leh găl ênưih kơ brua\ mnia mblei, êrô êbat, lehana\n iêu jak lu phung duh mkra truh ho\ng Lăn Dap Kngư./.

 Kha\dah adôk lu klei dleh dlan, [ia\dah dưi la], hdra\ iêu m[^n klei duh bi liê ti Dap Kngư mphu\n truh leh hla\m wưng ja\k ga\l, hla\k sang c\ơ mnia ba c\h^  mnơ\ng mơ\ng lo\ hma, anôk nga\ bi kna  kơ brua c\h^ mnia mơ\ng kr^ng wa\l, dưi lo\ kru\ w^t leh ktang ph^t. Brua\ mjing klei ja\l ga\l kơ anôk brua\ duh mkra mnia mblei ga\n hgao klei dleh dlan, mđ^ kyar brua\ duh mkra mphu\n tal êlâo ba w^t leh klei tu\ dưn. Hla\m thu\n 2017, ênoh anôk brua\ duh mkra mrâo mko\ mjing hlyê si t^ng mâo truh 3000 anôk brua\, đ^ 14%. Du\m anôk brua\ duh mkra pral thâo mđ^ lar du\m klei ja\k ga\l, tui duah lehana\n po\k mlar anôk c\h^ mnia, du\m anôk brua\ duh mkra dưi mâo lehana\n ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ duh mkra pla mjing lehana\n [rư\ [rư\ djo\ guôp ho\ng  hdra\ brua\ duh mkra, hluyê nga klei `u kma brua\ duh mkra quốc tế. Ara\ anei kluôm kr^ng mâo êbeh 20.300 anôk brua\ duh mkra mnia mblei hla\k dôk nga\ brua\./.

 Klei găl kơ ana\p jing brua\ mđ^ mlih ai bi ktưn gưl ]ar PCI mâo leh du\m ]ar hlăk mđing, brua\ hưn mdah klei găl pô mơ\ng kr^ng, mâo lu phung duh mkra dơ\ng mđing, lehana\n g^t gai djăp dhar brua\ ruh mgaih klei dleh dlan ]ia\ng kơ phung duh bi liê hlăm ala ]ar lehana\n mơ\ng ala ta] êngao hriê duh bi liê lu ti Lăn Dap Kngư Sa klei găl mkăn jing brua\ brei ]an prăk, knơ\ng prăk mâo mko\ mjing leh. Wưng thu\n 2011 – 2015 [uh klei đ^ kyar prăk duh bi liê kơ Lăn Dap Kngư pro\ng. Ênoh hlăm 5 thu\n mâo truh 265 êbâo êklai prăk, đ^ dua blư\ hlăm wưng thu\n 2006 – 2010. Lu hdră brua\ pro\ng, yuôm bhăn mâo ru\ mkra, hluê ngă djo\ ho\ng hdră k]ah.

 Boh tu\ mơ\ng du\m hdra\ brua\ duh bi liê hla\m wưng êgao ti Dap kngư đru mguôp mtru\t mđ^ leh brua\ duh mkra yang [uôn du\m ]ar. Kah knar hla\m 5 thu\n (2010 – 2015) kluôm kr^ng mâo truh gia\m 7,2%/thu\n. Hla\m ana\n, ]ar Kontum mâo hnơ\ng đ^ kyar kah knar lu h^n êdi, 8,3%, ]ar Daknông đ^ 8%, du\m ]ar Gialai 7% lehana\n Lâm Đồng 7,6%. Thu\n 2018, ]ar Daklak mâo hdra\ k`a\m g^r hrui ba w^t kơ nga\n pra\k knu\k kna lo\ dơ\ng kriê kja\p mse\ si thu\n 2017 jing 5 êbâo êklai pra\k, ênoh mnơ\ng dhơ\ng mâo kluôm gia\m 51.500 êklai pra\k, hnơ\ng đ^ kyar brua\ duh mkra mơ\ng 7,8 – 8%. Du\m ]ar kr^ng Dap Kngư bi mkla\ hdra\ k`a\m đ^ kyar mơ\ng 7,5 – 8% s’a\i.

}ia\ng hluê nga\ ja\k hdra\ k`a\m mđ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn, mơ\ng ako\ thu\n 2018 mtam, du\m alu\ wa\l hla\k k[^n hla\m hdra\ msir kơ wưng sui, lo\ mko\ w^t brua\ duh mkra k`a\m mđing nao truh kơ hnơ\ng đ^ kyar pro\ng lehana\n h’^t kja\p, hluê nga\ ja\k hdra\ mkiêt mkriêm, bi kdơ\ng ho\ng klei tle\ [ơ\ng nga\n, klei bi liê ti mang, mko\ mkra anôk brua\ khua\t mlua\t, mâo klei tu\, mđ^ klei đua klam mnuih dja\ ako\ knơ\ng brua\, êpul êya hla\m hdra\ nga\ brua\. Mb^t ana\n, du\m hdra\ mtru\n đru kơ anôk brua\, hluê nga\ brua\ duh bi liê mâo leh du\m ]ar mđing dla\ng hluê nga\. Sa yan mnga mrâo lo\ hriê, ai êwa yan mnga bo\ dlai, Dap Kngư lo\ dơ\ng kơ hnơ\ng đ^ kyar kja\p jơ\ng jhuang nao đ^ kơ ana\p.

H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k