VOV4.Êđê - Kha\dah truh leh thu\n tal 4 hluê nga\ Hdra\ brua\ bi hro\ klei bi dôk ung mo# mơ\ng điêt lehana\n klei bi dôk ung mo# gia\m sa êrah hla\m kr^ng mnuih [uôn sang djuê ana [ia\, wưng mơ\ng thu\n 2015 – 2025 mơ\ng Knơ\ng brua\ djuê ana, sna\n [ia\dah ara\ anei, ti ]ar Gialai gra\p thu\n a\t dôk mâo gu\ dlông 1 êbâo klei bi dôk ung mo# mơ\ng điêt. Klei anei nga\ ba lu klei truh jhat hla\m brua\ duh mkra, yang [uôn lehana\n ra\ng mgang dliê ti alu\ wa\l.

Phung am^ dôk  hđeh jing gru rup khăng [uh ti kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti ]ar Gialai.

Mrâo 32 thu\n, [ia\dah amai Rơ Mah H’Klam, ti [uôn Ia Bia, să Ia Le, kdriêk }ư\ Pưh, ]ar Gialai mâo leh 4 ]ô anak. Am^ kkiêng hlăm 1 go\ êsei mâo lu ayo\ng adei, anăn 15 thu\n Rơ Mah H’Klam dôk ung yơh. Ăt mse\ ho\ng lu kruôp ung mo# hđeh mkăn ti [uôn Ia Bia, lăn nga\ lo\ hma kno\ng [ia\ đui] amâo mâo djăp rông ba anak aneh, ung mo# H’Klam nao jah druôm dliê, po\k phai anôk ngă hma. {ia\dah dliê ara\ anei ti kbưi adih, ti kr^ng bi knông ho\ng ]ar Daklak, snăn go\ êsei mâo 6 ]ô mnuih huă ăt dleh dlan leh ana\n k[ah wư nanao djăp mta. H’Klam khăng ruă duam bi 4 ]ô anak, jih jang kdjuôt mdj^ng asei mlei s’a^. Kơ klei huă [ơ\ng ]hum ao ]u\t h’ô ăt jing mta klei 2 ung mo# bi m^n nao grăp hruê, snăn leh mâo 17 thu\n dôk hd^p mb^t, 2 ung mo# di`u mrâo ngă hră bi dôk ung mo#:

“  Dua ung mo# amâo mâo ngă hră bi dôk ung mo# ôh, kno\ng bi khăp leh ana\n bi dôk yơh. Thu\n 2017, k’kiêng anak tal 4, kâo ]ia\ng ]ih ana\n e\ hlăm hră go\ êsei, să la] bi mâo hră bi dôk ung mo# kơh, sơnăn kâo g^r ngă he\ bi dôk ung mo# sơnăn kơh dưi ]ih ana\n e\ hlăm hră go\ êsei. Bi 3 ]ô anak êlâo s^t leh ngă hră go\ êsei gơ\ dưi yơh ]ih ana\n hlăm hră go\ êsei”.

Klei bi dôk ung ung mo# mơ\ng điêt leh ana\n kkiêng lu anak, mâo lu ]ô jing phu\n agha ngă gun kpăk kơ klei mđ^ kyar bruă duh mkra ti kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti ]ar Gialai. 

Ăt ti [uôn Ia Bia, aduôn Rơ Băm H’Tul, am^ kkiêng thu\n 196, dôk ung mơ\ng 14 thu\n, ara\ anei mâo leh 10 ]ô anak leh ana\n 15 ]ô ]ô. Aduôn H’Tul brei thâo: dôk ung, kkiêng anak hnưm, mb^t ho\ng klei ngă bruă sua^ êmăn jih thu\n, anăn asei mlei `u êdu awa\t êdi, mâo lu klei ruă. Khă snăn, aduôn H’Tul ăt brei 6 ]ô anak mniê `u dôk ung mơ\ng 15, 16 thu\n mơh. ~u la], klei bi dôk ung mo# jing bruă mơ\ng phung anak aneh, snăn `u amâo khư\ gang ôh:

“ Di`u ]o\ng bi tuôm leh ana\n khăp ]ia\ng, ]o\ng bi dôk mă yơh, khă gơ\ ka truh thu\n ăt brei di`u bi dôk mơh. Klei anei tui hluê phung anak, amâo mâo mtru\t ôh”.

Boh s^t, ara\ anei ti kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Gialai, klei bi dôk ung mo# mơ\ng điêt ăt hlăk mâo dleh ksiêm dlăng. Mse\ si să Ia Le, kdriêk }ư\ Pưh, anôk mâo 10 hlăm ênoh 15 boh [uôn mnuih [uôn sang djuê [ia\, grăp thu\n mâo êbeh 10 kruôp bi dôk ung mo# mơ\ng điêt. Klei anei mb^t ho\ng klei bhiăn k’kiêng lu anak, lu ]ô, ngă kơ ênoh mnuih [uôn sang ti anei đ^ h^n, dleh dưi mhro\ ênoh go\ êsei [un. Khă gơ\ thu\n 2014, Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gialai bi mlih leh 114 ha lăn dliê ]ia\ng ba mbha kơ 98 go\ êsei, [ia\dah truh kơ ara\ anei, klei hd^p mda du\m go\ êsei anei ăt dleh dlan êdi. Klei g^r ktưn c\ia\ng bi mhro\ klei bi dôk ung mo# mơ\ng điêt ti alu\ wa\l hlăk tuôm ho\ng lu klei lông dlăng. Amai Nguyễn Thị Huệ, knuă druh bruă Hdră bhiăn să Ia Le brei thâo:

“ Hlăm klei bi k[^n 50 ]ô mnuih, kno\ng mâo 25 truh kơ 30 ]ô mnuih đui] thâo săng. Să mâo lu mnuih [uôn sang djuê [ia\, amâo mâo djo\ kno\ng djuê ana Jarai, mâo wa\t djuê ana Nùng, Tày, Dao.  Sa kdrê] digơ\ dôk ti kr^ng taih kbưi. Si tô hmô mse\ si ti [uôn Ia Joy, Ia Ble, digơ\ amâo thâo săng ôh. Knuă druh bruă hdră bhiăn să kno\ng mâo 2 ]ô mnuih đui], jing Yuăn mơh, anăn bruă mtô mblang amâo mâo boh tu\ dưn ôh”.

Ara\ anei, Gialai jing ]ar mâo ênoh mnuih bi dôk ung mo# mơ\ng điêt lu h^n hlăm kluôm ala. Hluê si Anôk bruă Djuê [ia\ ]ar Gialai, thu\n 2016, kluôm ]ar mâo 826 kruôp bi dôk ung mo# mơ\ng điêt; thu\n 2017, ênoh anei đ^ truh 1.339 kruôp ung mo#. Ênoh bi dôk ung mo# mơ\ng điêt lu êdi ti du\m kdriêk mâo lu mnuih [uôn sang djuê [ia\ mse\ si }ư\ Sê, }ư\ Pưh, Krông Pa, Phú Thiện. Hlăm ana\n, bohnik gơ\ ti Krông Pa mâo giăm 200 kruôp bi dôk ung mo# mơ\ng điêt grăp thu\n.

Hluê si Ksor Y-Ngông, Khua adu\ bruă Djuê [ia\ kdriêk }ư\ Pưh, ]ia\ng Hdră bruă Mhro\ klei bi dôk ung mo# mơ\ng điêt leh ana\n klei bi dôk gia\m sa êrah hlăm kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, wưng thu\n 2015 – 2025 klă s^t mâo boh tu\ dưn, du\m alu\ wa\l bi ngă bruă ktang h^n dơ\ng:

“ Jih jang bruă êpul bruă kđi ]ar, mơ\ng gưl nah dlông truh kơ gưl nah gu\ mtô mblang kơ mnuih [uôn sang djuê [ia\, kr^ng taih kbưi, kr^ng dleh dlan dleh kơ bruă dhar kreh ênuk mrâo mrang. Adu\ bruă djuê [ia\ hgu\m ho\ng adu\ bruă kriê dla\ng Hdră bhiăn, sang mđung asa\p, mđung rup alu\ wa\l mko\ mjing klei bi êmuh ung mo# ba nao hlăm bruă dhar kreh mb^t mơ\ng mnuih Việt. Hlei kruôp bi dôk ung mo# hnưm, jao kơ knu\k kna msir mkra. Tơ brua\ Knu\k kna amâo mâo mđing dlăng snăn c\ia\ng bi ba [uah mkra mơh”.

H’Mrư pô ]ih – H’Nga ra\k