VOV4.Êđê - Ti ana\p klei kp^ mnuih hiu mu\t dôk kha\ng bi rai dliê nga\ pưk hma, hiu duah lua mnah hlô mnơ\ng dliê lehana\n bi mlih ba jao la\n dliê soh ho\ng hdra\ bhia\n, brua\ knu\k kna alu\ wa\l lehana\n anôk brua\ djo\ tuôm sa\ Quảng Thành, wa\l krah Gia Nghĩa, ]ar Daknong ba yua leh lu hdra\ msir gang mkhư\. Boh nik, gru bi hmô, si`ê klei [ua\n rơ\ng “3 h’a^ ” ho\ng dliê mâo: Amâo bi rai dliê, amâo hiu lua mnah hlô mnơ\ng dliê lehana\n Amâo bi mlih jao la\n dliê dưi hâo hưn mtô mblang êlam, [rư\ [rư\ ba w^t leh boh tu\ kla\ s^t êdi.

Mơ\ng krah sa\ Quảng Thành, wa\l krah Gia Nghĩa, ]ar Daknông nao kơ ]uê dliê mrô 1690, mơ\ng êpul brua\ kia\ kriê dliê răng mgang Gia Nghĩa kia\ kriê êbeh 20km, lu jing êlan dliê. Kơ anei mâo sa alu\ wa\l mâo lu mnuih [uôn sang dôk, truh hlăm brô 2 êbâo ]ô mnuih hd^p mda. Anei jing du\m go\ êsei kbia\ hriê mơ\ng Dưr hlăk ]ar mrâo mko\ mjing. Giăm 15 thu\n hd^p mda kơ anei, đơ go\ êsei anei jah ênah ngă hma rai lu dliê kyâo, lehana\n hiu lua mnah hlô mnơ\ng dliê, amâo mâo djo\ du\m ana\n ôh lo\ dơ\ng bi tle\ ]h^ lăn dliê soh ho\ng klei bhiăn. {ia\dah klei hd^p mda mnuih [uôn sang kơ anei bo\ ho\ng klei dleh dlan.

Sùng A Đại dôk kơ anei brei thâo, êlâo dih mnuih [uôn sang hiu ngă brua\ mưn, klam êniêng, ktu\ng kyâo kơ mnuih mkăn hriê ua\ druôm kyâo dliê, lehana\n jah ênah ngă hma, hiu đăm gua lua mnah. {ia\dah mơ\ng leh mâo brua\ sang ]ư\ êa lehana\n du\m dhar brua\ djo\ tuôm hriê mtô mblang, snăn amâo lo\ mâo klei bi rai dliê ôh:“Dliê ara\ anei kăm leh jih, amâo mâo mnuih jho\ng lo\ bi rai ôh. Dua ung mo# hmei tơdah leh jih braih hua\, lo\ nao hiu ma\ brua\ mưn ]ia\ng mâo prăk blei braih mkue#, blei hra\ amrê], lehana\n lo\ hiu duah brua\ mmkăn ]ia\ng lo\ mâo prăk kăk blei mprăp mnơ\ng mnua\ yua kơ anak aneh, mse\ si nao ma\ brua\ mưn jah rơ\k war kphê, nai kuai [lu\ng kphê, pruê hbâo kơ war kphê ara\ng”.

Sùng A Tú, khua [uôn Nghĩa Lợi, sa\ Quảng Thành, wa\l krah Gia Nghĩa brei thâo, hjăn [uôn anei mâo êbeh 200 go\ êsei mrâo đue# hriê mơ\ng du\m ]ar ]ư\ ]hia\ng nah Dưr, hd^p mda kơ anei. Mơ\ng hlăk mrâo mko\ mjing ]ar, alu\ wa\l anei ka mâo brua\ sang ]ư\ êa kia\ kriê ôh, mnuih [uôn sang mrâo đue# hriê mu\t hlăm kmrơ\ng duah [ơ\ng ka dưi kia\ kriê. {ia\dah hlăm du\m thu\n giăm anei, knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ lehana\n du\m dhar brua\ djo\ tuôm amâo mâo djo\ kno\ng mđ^ h^n brua\ hâo hưn mtô mblang, [ia\dah lo\ jao brua\ knua\ kơ khua [uôn hlăm klei kia\ kriê mnuih [uôn sang, kăm jih jang brua\ jah ênah ngă hma, amâo mâo lo\ bi rai dliê ôh. Go\ sang khua [uôn Sùng A Tú ngă klei bi hmô êlâo, kno\ng pla mdiê lo\, mkra war bưn ju\m sang, lehana\n rông êmô, snăn klei hd^p hơ^t mơh:“Kâo kia\ kriê mnuih [uôn sang kơ anei hd^p hlăm klei êđăp ênang, mđ^ ai mnuih [uôn sang g^r kt^r duah [ơ\ng. Jih jang mnuih [uôn sang kơ anei dôk hlăm klei dleh dlan sơăi, kyuadah păt ]ia\ng ênu\m ka mâo hra\ go\ êsei ôh, phung hđeh mrâo kkiêng amâo mâo hra\ hưn hruê kkiêng ôh, amâo mâo sa tu\t mta hra\ mơar mơ\ng ana\n klei hd^p mda mnuih [uôn sang le\ hlăm klei dleh dlan sơăi”.

Phạm Mạnh Hồng, k’ia\ng khua kahan ksiêm sa\ Quảng Thành brei thâo; alu\ wa\l hlăk kia\ kriê êbeh 900 ha dliê djăp mta. Êlâo dih, klei bi jah ênah ngă hma, lehana\n bi tle\ ]h^ lăn dliê lu snăk, kno\ng hlăm wang 3 thu\n mơ\ng thu\n 2014 – 2016, mâo êbeh 100ha dliê jih rai, lu jing mnuih [uôn sang bi jah ênah ngă hma. }ia\ng dưi kia\ kriê đơ dliê anôk, brua\ sang ]ư\ êa, lehana\n du\m dhar brua\ djo\ tuôm mko\ mjing brua\ hâo hưn mtô mblang, brei jih jang grăp go\ êsei ngă klei [ua\n rơ\ng “3 amâo mâo”, ana\n jing amâo mâo bi rai dliê; amâo mâo lua mnah hlô mnơ\ng dliê; lehana\n amâo mâo ]h^ mnia lăn dliê. Blu\ êdu êun [ia\dah mblang kla\ mnga], nanao snăn mnuih [uôn sang mâo klei thâo săng, amâo lo\ bi rai dliê mse\ ho\ng êlâo ôh:“Leh kahan ksiêm sa\ hgu\m ho\ng kahan ksiêm wa\l krah mko\ mjing hdră 3 amâo mâo, mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang, brei mnuih [uôn sang thâo amâo mâo ngă soh ho\ng klei bhiăn ôh ho\ng lăn dliê, lăn knu\k kna, kyua ana\n mnuih [uôn sang ngă klei [ua\n rơ\ng amâo mâo bi rai dliê ôh, amâo mâo đăm gua lua mnah hlô mnơ\ng dliê ôh, lehana\n amâo mâo dưi duah ]h^ lăn dliê ôh. Mơ\ng ana\n mnuih [uôn sang dơ\ng thâo săng lehana\n hluê gưt klei mta\. Mơ\ng klei ana\n amâo lo\ jăk mâo ôh klei bi rai dliê, bi ]h^ lăn dliê. Mnuih [uôn sang mơ\ng taih kbưi [ia\ mơh truh kơ anei mse\ ho\ng êlâo”.

Sa\ Quảng Thành mâo giăm 5 êbâo ]ô mnuih, hlăm ana\n êbeh 2 êbâo ]ô mnuih jing mnuih [uôn sang djuê [ia\ mrâo hriê mơ\ng dưr. Tui si hdră êlan mơ\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa wa\l krah Gia Nghĩa, hlăm dua thu\n kơ anei, ]ia\ng kia\ kriê kjăp klei mnuih [uôn sang đue# hriê tui si ]ia\ng, sa\ lo\ mko\ mjing leh dua boh [uôn ana\n jing [uôn Nghĩa Thắng, lehana\n Nghĩa Lợi. Phạm Công Chiến, khua sa\ brei thâo mơ\ng leh mko\ mjing dua boh [uôn anei, brua\ sang ]ư\ êa sa\ tio\ nao knua\ druh truh ho\ng [uôn sang, ]ua\ êmuh mđ^ ai, ktrâo ata\t kơ mnuih [uôn sang hdră duah [ơ\ng, pla mjing rông mnơ\ng ho\ng klei tu\ dưn. Mơ\ng ana\n klei hd^p mda mnuih [uôn sang dơ\ng bi mlih, amâo lo\ mâo klei bi rai dliê mse\ ho\ng êlâo ôh:“Sa\ tio\ nao kahan ksiêm truh hlăm [uôn sang ksiêm yap ênoh mnuih mrâo đue# hriê, ]ia\ng mâo hdră kia\ kriê bi kjăp. Bi ho\ng sa\ hmei mtru\t mjhar mnuih [uôn sang kbia\ đue# kơ êngao kmrơ\ng. Tal dua hmei mtô mta\ kơ klei amâo mâo dưi bi rai dliê ôh, mko\ mjing klei bi hriăm mnuih [uôn sang, [ua\n amâo mâo jah ênah ngă hma, amâo mâo đăm gua lua mnah hlô mnơ\ng dliê ôh, amâo mâo duah ]h^ lăn dliê ôh. Snăn wưng leh êgao jing jăk leh mnuih [uôn sang gưt klei mta\”.

Mnuih [uôn sang đue# hriê mơ\ng Dưr hlăk jing klei ktro\ kơ alu\ wa\l Lăn Dap Kngư. Hlăm ana\n, mâo klei bi rai dliê, bi tle\ ]h^ lăn dliê soh ho\ng klei bhiăn, jing klei hlăk k’ê` êdi, leh kơ ana\n lo\ ktu\ng ba lu klei amâo mâo jăk mkăn. Sa\ Quảng Thành, wa\l krah Gia Nghĩa, ]ar Daknông ngă leh hdră bi hmô “3 amâo mâo ho\ng dliê” phu\n tal êlâo ba w^t leh klei tu\ dưn, klei anei năng mơh dưn ba yua kơ anôk mkăn./.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k