VOV4.Êđê - Mlan 6 thu\n 2017, Khua knu\k kna bi mkla\ mbo\ sâm Ngọc Linh hla\m ana\n jing mnơ\ng ala c\ar, hla\m Hdra\ mđ^ kyar mnơ\ng ala c\ar truh kơ thu\n 2020. Sâm Ngọc Linh a\t jing mta mnơ\ng ala c\ar tal êlâo hla\m brua\ pioh mkra mjing êa drao. Jing sa hla\m dua alu\ wa\l dưi mâo Knơ\ng dưn yua klei m^n mjing – Phu\n brua\ Kreh knhâo leh ana\n Hdra\ kdra\p nga\ brua\ mka\p klei ktrâo lac\ kơ anôk ala mnơ\ng Klo\ sâm Ngọc Linh, c\ar Kontum hla\k mâo du\m knhuang nao kja\p c\ia\ng răng kriê pioh, mđ^ kyar ana sâm leh ana\n c\ih mkra ana\n kna\l ala c\ar kơ mta mnơ\ng anei. Sâm Ngọc Linh hla\k dôk ti ana\p klei ga\l djo\ pioh jing ana mnơ\ng ba c\h^ mâo ênoh yuôm kơ brua\ duh mkra ti Kontum.

Măng Ri jing 1 hlăm 2 să mơ\ng ]ar Kontum hlăm kr^ng wa\l anôk ala mơ\ng ana sâm Ngọc Linh. Mnuih [uôn sang Sêdang ti anei pia mta êa drao anei jing ana êa drao mdăp. Kyua klei yuôm hin mơ\ng `u anăn mâo wưng sâm Ngọc Linh tuôm ho\ng klei ara\ng hiu mă jih, hu^ hyưt ana\p lui] gen yuôm bhăn. Bruă ana sâm Ngọc Linh dưi bi mklă kơ boh yuôm mkra êa drao, răng mgang kơ anôk ala leh ana\n mâo ana\n hlăm mta mnơ\ng ala ]ar mjing leh kơ kr^ng ]ư\ dliê anei ai êwa mrâo. Nao kơ Măng Ri ara\ anei, klei yăl dliê kơ du\m kdrê] êlan mguăt mguê ti hnơ\ng dlông êbeh 1 êbâo mét dhul k’uă luôm ăt djo\ tuôm kơ ana sâm mơh. Ho\ng ênoh yuôm du\m pluh êklăk prăk hlăm 1 kg sâm Ngọc Linh mtah, mta ana anei jing mnơ\ng mao ênoh yuôm đru mnuih Sêdang amâo djo\ kno\ng tlaih kơ klei [un [in đui] ôh, [ia\dah lo\ đ^ hriê kơ sah mdro\ng. A Đang, [uôn Đăk Đơn, să Măng Ri, pô mâo êbeh 500 phu\n sâm brei thâo:

“ Êlâo dih mnuih [uôn sang ka thâo ôh hdră duh [ơ\ng, [ia\dah ara\ anei kyua mâo knuă druh să, knuă druh alu\ iêu la], mtô mblang kơ mnuih [uôn sang, sơnăn mnuih [uôn sang thâo săng boh tu\ dưn, ênoh yuôm mơ\ng bruă pla sâm Ngọc Linh, mnuih [uôn sang ti anei srăng mđ^ kyar sâm Ngọc Linh lu h^n hlăm thu\n kơ ana\p, ]ia\ng djuê mjeh sâm amâo mâo lui] ram”.

Phu\n agha ]ia\ng ]ar Kontum hluê ngă leh ana\n m`ă klă srăng mâo klei tu\ jing hlăm bruă ba ana sâm Ngọc Linh jing mta ana pla mjing phu\n, jing mnơ\ng ]h^ mnia mâo klei bi mhiă, mta mnơ\ng mâo ana\n knăl ala ]ar, bi mphu\n nga\ sui ho\ng anei mâo du\m pluh thu\n. Thu\n 1991 hlăk ]ar Kontum mrâo bi ktlah, knu\k kna alu\ wa\l brei klei găl êlưih kơ ana sâm Ngọc Linh ]ia\ng kriê mgang djuê mjeh leh ana\n po\k phai ênhă pla. Truh kơ ara\ anei dôk hgăm hlăm du\m đang dliê adôk hrông ti hnơ\ng dlông mơ\ng 1 êbâo 800 truh kơ 2 êbâo 500 mét hlăm ]ư\ Ngọc Linh, kdriêk Tu Mrông, du\m êpul bruă mnia mblei leh ana\n mnuih [uôn sang pla leh êbeh 325 ha ana sâm. Lu gru hmô mguôp mb^t plah wah mnuih [uôn sang ho\ng mnuih [uôn sang, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ho\ng êpul bruă mnia mblei dưi mko\ mjing, jing phu\n agha h’^t kjăp kơ bruă mko\ mjing kr^ng pla ana sâm hnơ\ng pro\ng. A Cheng, [uôn Chung Tam, să Măng Ri, khua êpul mguôp mb^t pla ana sâm ho\ng Knơ\ng bruă Cồ phần sâm Ngọc Linh Kontum brei thâo:

“ Ara\ anei ngă brua\ kơ Knơ\ng bruă, snăn kâo [uh mâo boh tu\ dưn, mâo knơ\ng bruă mkăp djuê mjeh ana sâm, 1 thu\n grăp go\ êsei mâo Knơ\ng bruă đru 100 phu\n mjeh sâm. Mnuih [uôn sang pla sâm truh kơ ara\ anei mâo 3 thu\n leh, ana sâm đ^ jing mtah mda, mnuih [uôn sang kriê dlăng ana sâm ăt s^t êm^t mơh”.

}ia\ng mđ^ hnơ\ng sâm Ngọc Linh, ]ar Kontum hlăk [rư\ [rư\ ]ua\n mkă hdră pla, kriê dlăng leh ana\n mkra mjing leh hrui êmiêt. Ana\n jing mjing klei găl kơ anôk bruă duh mkra mnia mblei leh ana\n mnuih [uôn sang mưn yua dliê pioh ba pla ana sâm; mđ^ ktang bruă ksiêm, ktuê hluê dlăng hnơ\ng jăk djuê mjeh, mko\ mjing Êpul hgu\m sâm Ngọc Linh ]ia\ng đru hdăng găp hlăm bruă kriê pioh, mđ^ kyar pla mjing leh ana\n mnia mblei sâm Ngọc Linh… Mb^t ho\ng ana\n, klei sa ai hlăm bruă kriê dlăng mơ\ng ]ar truh kơ alu\ wa\l nah gu\ ]ia\ng ksiêm dlăng bi tliêr kjăp, [ia\dah amâo mâo nga\ klei gun kpăk leh ana\n bi mtru\t mjhar, đru mguôp ai tiê hluê ngă bruă mđ^ kyar kr^ng ana sâm. Vương Văn Mười, K’iăng khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mrông brei thâo:

“ Kdriêk mtô mblang iêu la] kơ mnuih [uôn sang amâo blei du\m djuê mjeh amâo thâo kral, amâo djo\ ana sâm Ngọc Linh mơ\ng Tu Mrông ]ia\ng ba pla. Mđ^ ktang bruă kriê dlăng răng mgang dliê kyua ana sâm pla c\ia\ng bi mâo dliê. Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk hlăk bi mguôp prăk mâo đru mđ^ kyar pla mjing mklin sa anôk kơ 3 să Măng Ri, Tê Xăng leh ana\n Ngọc Lây. Kdriêk ăt c\ih mkra hdră k]ah mko\ mjing anôk pla sâm mơ\ng kdriêk”.

Jing mta mnơ\ng dưi mkăp ktrâo lac\ kơ anôk ala, ana\n mta mnơ\ng ala ]ar, ana sâm Ngọc Linh ti Kontum hlăk dôk ti wưng găl êlưih ]ia\ng jing mta mnơ\ng ba ]h^ mnia mâo ênoh yuôm. Nguyễn Đức Tuy, K’iăng khua g^t gai knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar, khua g^t gai Êpul hgu\m sâm Ngọc Linh ]ar Kontum brei thâo: bruă c\ih mkra ana\n knăl ala ]ar kơ sâm Ngọc Linh jing klei hưn ktưn, ăt jing klei đua klam mơ\ng knu\k kna leh ana\n mnuih [uôn sang alu\ wa\l:

“ Klei ]ang hmang mơ\ng khua g^t gai ]ar ăt mse\ mơh mơ\ng phung hội viên leh ana\n mnuih [uôn sang hlăm ]ar, ana\n jing pla djuê mjeh djo\ leh ana\n mâo êpul knuă druh ksiêm dlăng klei anei. Mơ\ng djuê mjeh truh kơ anôk pla hlo\ng truh kơ hdră kriê dlăng, hdră hrui mă, kriê dlăng, đu\ng hruh, ana\n knăl. Mơ\ng 1 hdră ngă ksă êmă sơnăn sâm mâo ba w^t hmei brei đu\ng hruh, mdưm ana\n knăl kơ sâm Ngọc Linh Kontum, ana\n hjăn mơ\ng anôk bruă mnia mblei ana\n, leh ana\n mâo mã vạch ]ia\ng tui duah thâo b^t phu\n agha”.

Lo\ dơ\ng du\m knhuang nao h’^t kjăp ]ia\ng c\ih mkra mjing ana\n knăl ala ]ar kơ sâm Ngọc Linh, ]ar Kontum ăt hlăk bi mguôp jăk ho\ng du\m gưl, du\m knơ\ng bruă hlăm klei hluê ngă lu klei c\ih ksiêm mđing leh ana\n du\m hdră bruă kơ ana sâm. Alu\ wa\l ]ua\l mkă leh kr^ng pla sâm Ngọc Linh giăm 32 êbâo ha ti 8 să mơ\ng 2 kdriêk Đăk Glei leh ana\n Tu Mrông. Truh kơ thu\n 2020 ]ar g^r ktưn pla mâo 1 êbâo ha, hnơ\ng mâo truh 190 ton leh ana\n truh kơ thu\n 2025 pla jih ênhă lăn hlăm kr^ng giăm 10 êbâo ha. Hdră k`ăm ba ana sâm Ngọc Linh jing mta mnơ\ng ba ]h^ mnia phu\n hlăm hdră mđ^ kyar bruă duh mkra, yang [uôn leh ana\n ba pla mjing lu mta ana sâm ]ia\ng ba yua kơ klei c\ia\ng hlăm ala ]ar leh ana\n ba ]h^ kơ ala ta] êngao.

H’Mrư pô ]ih – H’Nga ra\k