VOV4.Êđê - Drei hla\k dôk hla\m du\m hruê knhal tui] mơ\ng thu\n Đinh Dậu, ho\ng lu klei m’ak hlak lehana\n ]ang hma\ng kơ sa thu\n mrâo mâo lu klei tu\ jing. Klei ]ang hma\ng ana\n dưi mko\ mguôp ma\ mơ\ng lu thu\n h’^t kja\p ]ia\ng mđ^ kyar. Gru bi êdah ja\k siam jing jih kr^ng wa\l dưi ga\n hgao leh sa thu\n 2017 bo\ ho\ng klei dleh dlan, wa\t kơ yan adiê lehana\n brua\ blei mnia. Brua\ duh mkra kr^ng wa\l a\t lo\ kru\ đ^ kyar ktang ho\ng hnơ\ng đ^ kyar truh gia\m 8%, du\m anôk brua\ duh mkra mnia mblei lo\ kru\ w^t kja\p ktang mơh. Brua\ kriê dla\ng klei hd^p mda êđa\p ênang yang [uôn, bohnik ti kr^ng hma\i djo\ mơ\ng klei truh yan adiê nga\, kr^ng êa lip lê]… Hruê knhal jih thu\n Đinh Dậu, drei hra\m mb^t lo\ w^t dla\ng gru rup brua\ duh mkra, yang [uôn kr^ng Dap Kngư ho\ng lu gru krua\k kna\l ga\n hgao klei dleh dlan, g^r ktưn kpưn đ^ leh kla\ klơ\ng êdi lehana\n du\m klei ja\k ga\l dưi bi mjing leh kơ sa wưng mrâo.

Hlăm du\m hruê giăm tết, ang^n êa\t aguah ưm, mđia\ [hư rư djăp [uôn êlan hlăm ]ar Daklak. Y-Thơm Niê, Khua [uôn, [uôn Ju\ng 2, sa\ Êa Yông, kdriêk krông Pa] brei thâo, ka tuôm mâo ôh yan adiê amâo mâo jăk ho\ng brua\ pla mjing hla\m wang dua thu\n ho\ng anei. Knhal jih thu\n 2016, lehana\n ako\ thu\n 2017 mâo du\m gưl hjăn mklăk ho\ng yan ngă leh kơ êbeh 150ha boh sầu riêng hlăk hlê thu\n mboh ti {uôn Ju\ng djiê he\ sơăi, ngă kơ mnuih [uôn sang lu] hnơ\ng hrui w^t êbeh du\m êtuh êklăk prăk. Leh kơ ana\n lo\ tuôm ho\ng ang^n êbu\ mrô 12 thu\n 2017, ăt lo\ mâo du\m gưl hjan mklăk ho\ng yan, mnơ\ng pla phu\n hlăm alu\ wa\l lo\ tuôm ho\ng klei kăn jăk rei. {ia\dah mâo klei g^r jih ai tiê mơ\ng phung kỹ sư, knua\ druh brua\ lo\ hma pla mjing, mnuih [uôn sang {uôn Ju\ng, sa\ Êa Yông ăt dưi răng kriê war boh pô. Thu\n 2017, giăm truh mkrah ênoh go\ êsei ti [uôn Ju\ng mâo ba w^t mơ\ng 400 êklăk prăk truh kơ êbeh 4 êklai prăk. Asei sang Y-Thơm pô mâo klei tu\ dưn jăk mơh, mâo mdơ\ng leh sa boh sang ho\ng ênoh êbeh 4 êklai prăk. ~u brei thâo, boh tu\ dưn anei mđ^ ai leh mnuih pla mjing lo\ g^t h^n hlăm klei duah [ơ\ng, jho\ng mlih mrâo hdră ngă brua\ mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk:

“ Êpul kia\ kriê [uôn yap ana boh sâu riêng jing mnơ\ng pla phu\n, mâo klei tu\ dưn êdi. Snăn thu\n anei jih jang mnuih hlăm [uôn duh ai tiê dlăng kriê ana boh sâu riêng, lehana\n du\m mta ana boh mkăn mâo ênoh mse\ si ana boh [ơr Booth. {ia\dah mnuih [uôn sang amâo mâo lui ôh ana kphê, lehana\n lu ana mkăn ăt pla mjing hlăm sa ênha\ lăn pioh lo\ mâo lu mta mnơ\ng ba w^t hơ^t”.

Ang^n êbu\ mrô 12 thu\n 2017, jing gưl ang^n êbu\ ktang hmăi amâo mâo jăk truh ho\ng Lăn Dap Kngư, ba klei lu] rai pro\ng êdi ho\ng brua\ lo\ hma pla mjing. Mnơ\ng pla hmăi amâo mâo jăk h^n jing kbâo, ho\ng giăm 60 êbâo ha ti Gialai, lehana\n Daklak êbuh s’ăi. Mb^t ho\ng ana\n klei ]h^ mnia amâo mâo h’^t ngă kơ ênoh ]h^ kbâo hro\ êbeh 20% mka\ ho\ng thu\n dih. Bi tơdah ăt pla mjing hliê hluôt mdê bi go\ êsei, lu mnuih pla kbâo hlăm thu\n anei amâo mâo ba w^t mnga ôh. {ia\dah ho\ng hdră pla mjing ngă đang war pro\ng, mnuih pla mjing mâo ba w^t leh klei tu\ dưn, êjai hlăm wưng dleh dlan mse\ snei. Tống Văn Hiền, ti Thôn Thắng Lợi 3, sa\ Ia Sol, kdriêk Phú Thiện, ]ar Gialai brei thâo: Kha\dah hnơ\ng [ê` hra hro\ leh mơ\ng klei ang^n êbu\ ngă, lo\ tuôm ho\ng ênoh ]h^ amâo mâo yuôm ôh, go\ sang ăt mâo ba w^t mơh prăk mnga [ia\ êdi 10 êklăk prăk/ha. Tơdah ênoh ]h^ ăt mse\ ho\ng ara\ anei, yan kbâo thu\n kơ ana\p prăk mnga srăng ba w^t lu h^n:

“ Pla mjing hluê knhuah bhiăn hđăp kno\ng mâo 60 tôn đui], [ia\dah pla mjing hluê ho\ng hdră mrâo mrang snăn mâo mơ\ng 100 – 120 tôn/ha. T^ng kơ ênoh bi liê hlăm ênha đang pro\ng kăn lu rei, mâo nanao klei krih êa, ana kbâo đ^ jing jăk, mdul mơh kơ hbâo pruê, 1 ha lo\ [ơ\ng mnga truh mơh 30 êklăk prăk”.

Tuôm ho\ng djăp mta klei dleh dlan kyua yan adiê bi mlih, lehana\n klei mnia mblei boh mnga amâo mâo hơ^t, brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo ti Lăn Dap Kngư ăt truh kơ anôk k]ah. Klei năng mơak jing du\m alu\ wa\l mâo leh hdră êlan ma\ brua\ jăk dưn yua jih klei găl mơ\ng lăn ala, mđ^ h^n klei tu\ dưn mơ\ng lăn ala, mđ^ lu blư\ hnơ\ng hrui w^t hlăm sa ênha\ lăn pla mjing. Mse\ si boh suai, boh krue# du\ng, boh krue# kam, boh sầu riêng, boh [ơr mâo ba pla plua\ hlăm war kphê, đru lo\ mâo ba w^t du\m êtuh êklăk prăk truh êklai prăk/ha/thu\n. Ênoh ]ua\n kơ hnơ\ng mnuih [uôn sang hrui w^t hlăm hdră mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo hlăk dơ\ng truh kơ anôk k]ah ho\ng klei jăk kyua hdră ngă brua\ mrâo. Trần Thành Vinh, khua sa\ Êa Kê`, kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak brei thâo, k]ưm mơ\ng Mậu Tuất anei, hnơ\ng hrui w^t mơ\ng mnuih [uôn sang hlăm kluôm sa\ srăng đ^ h^n, đa truh kơ dua blư\ lu h^n mka\ ho\ng thu\n dih, leh giăm 1 êbâo ha boh sầu riêng pla plua\ hlăm war kphê ti sa\ hlăk mboh:

“ Truh ti wưng anei sa\ mâo leh ênha\ boh sâu riêng truh 30 ha, grăp ha mboh mboh mơ\ng 50 tôn truh 70 tôn. Thu\n 2018, srăng mâo 50 ha mboh, lehana\n 2019 srăng mâo hlăm brô 1 êbâo ha mboh, kyua mnuih [uôn sang pla mjing leh mơ\ng thu\n 2012.Tơdah hnơ\ng mboh lehana\n ênoh ]h^ mse\ ho\ng ara\ anei, snăn thu\n 2018, 2019, t^ng kah knar grăp ]ô mnuih hlăm kluôm sa\ srăng mâo mơ\ng 50 – 70 êklăk prăk/]ô/thu\n”.

Mb^t ho\ng brua\ pla ana boh kroh, ana êa drao ăt mâo bi kla\ jing mnơ\ng pla đru leh kơ mnuih [uôn sang ti Lăn Dap Kngư đ^ nao kơ mdro\ng. Du\m war pla k`^t triêl mâo ba w^t 200 êklăk prăk/ha, ana đương quy mâo ba w^t 400 êklăk prăk/ha, klei ana\n amâo mâo djo\ mrâo anei ôh. Ho\ng mnuih pla mjing lehana\n phung duh mkra Kontum, ana êa drao knư\ mâo klei găl pro\ng h^n, leh ana sâm Ngọc linh Kontum mâo tu\ yap ana\n knăl kơ lăn ]ar. Sa asa\r mjeh sâm ]h^ truh leh 200 êbâo prăk, lehana\n sa boh hbei sâm Ngọc Linh t^ng ênoh ara\ anei du\m pluh êklăk prăk kơ dlông leh. Klei anei hlăk dôk mjing lu sang mkra mjing truh hlăm kr^ng taih kbưi, kr^ng dlông hlăk dôk dleh dlan hlăm ]ar. Vương Văn Mười, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mrông, ]ar Kontum brei thâo, ma\ sâm Ngọc Linh jing knơ\ng, ]ar hlăk mđ^ kyar lu ana êa drao mse\ si êa dliê, kim tuyến liên, hồng đẳng sâm… ho\ng klei g^r pro\ng:

“ Ara\ anei knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk hlăk mguôp ho\ng jih jang anôk duah prăk pioh mđ^ kyar brua\ pla mjing hlăm sa anôk kơ 3 sa\ Măng Ri, Tê Xăng, lehana\n Ngọc Lei. Kdriêk ăt mko\ mjing leh hdră mko\ mjing anôk phu\n kơ ana sâm hla\m kdriêk”.

Leh lu thu\n mko\ mjing, Lăn Dap Kngư mâo leh klei găl pro\ng pioh mđ^ kyar ana\n jing êpul ngă brua\ ho\ng klei kreh krui`, mâo klei thâo hlăm brua\. Di`u pla mjing tu\ jing leh djăp mta mnơ\ng tu\ dưn h^n ti Việt Nam, mơ\ng ana tu\ yuôm, ana boh kroh hlo\ng truh kơ djam mtam, lehana\n ana êa drao. Kphê {uôn Ama Thuôt, Tiêu }ư\ Sê, djam mtam mnga Đà Lạt, boh [ơr Daklak, ara\ anei lo\ mâo sâm Ngọc Linh đa. Jing lu du\m mta mâo ana\n yuôm bhăn. Klei Lăn Dap Kngư adôk k[ah jing phung duh mkra ba ako\, ktrâo ata\t mnuih [uôn sang ]ia\ng ba du\m ana\n knăl ana\n truh ho\ng tar ro\ng lăn, ba w^t klei tu\ dưn pro\ng ho\ng klei kjăp. Klei k[ah ana\n hlăk hlê dơ\ng dưi mghaih msir ho\ng klei jăk. Mrâo anei h^n, hlăm du\m hruê ako\ thu\n 2018, Anôk brua\ mkra mjing djam mtam boh kroh tal êlâo ti Lăn Dap Kngư mphu\n ru\ mkra ti ]ar Gialai. Ho\ng hnơ\ng dưi mkra mjing 200 êbâo tôn/thu\n mơ\ng anôk brua\ anei, srăng mâo ênoh pro\ng djam mtam, boh kroh mkra mjing ho\ng kdrăp mrâo mrang, đru ba w^t klei tu\ dưn brua\ bi mguôp plah wah phung duh mkra ho\ng mnuih pla mjing, mse\ ho\ng klei khua phu\n brua\ lo\ hma Nguyễn Xuân Cường, êjai `u nao hlăm knăm mphu\n ru\ mkra:

“ Ho\ng brua\ bi hmô anei hmei đăo knang mgi dih amâo mâo djo\ drei kno\ng mko\ mjing sa anôk mkra mjing ho\ng kdrăp mrâo mrang mguôp ho\ng brua\ ]h^ kơ ala ta] êngao. Yuôm bhăn h^n jing srăng mko\ mjing kr^ng pla mjing ho\ng mnuih [uôn sang, ho\ng du\m êpul hgu\m ho\ng phung duh mkra man dưn. Mơ\ng ana\n mko\ mjing sa hdră duh mkra kr^p dơ\ng mơ\ng pla mjing hlo\ng truh kơ mkra mjing lehana\n ]h^ mnia kơ ala ta] êngao”.

Ho\ng du\m brua\ mâo ngă leh hlăm lu thu\n, Lăn Dap Kngư mâo leh knơ\ng dra\ pioh mđ^ kyar hlăm wưng mrâo. Tui si Thượng tướng Tô Lâm Khua phu\n brua\ kahan ksiêm, Khua kia\ kriê kr^ng Lăn Dap Kngư, ana\n jing wưng tuh êyuh jih ai tiê mđ^ kyar brua\ duh mkra, ma\ brua\ duh mkra ata\t kơ brua\ yang [uôn, mjing klei mdro\ng sah, h’^t kjăp kơ alu\ wa\l:

“ Ara\ anei kla\ s^t yang [uôn h’^t leh. Klei hơ^t anei mjing kơ klei mđ^ kyar. Boh blu\ êlâo dih drei yua bi h’^t ]ia\ng mđ^ kyar, ara\ anei lo\ mlih mklăk le\ jing yuôm bhăn snăk kơ Lăn Dap Kngư jing mđ^ kyar pioh mjing klei găl kơ klei h’^t kjăp”.

Yan mnga hlăk truh, lăn Dap Kngư hlăk kpưn đ^ êjai hlăm klei dleh dlan kơ yan adiê, kơ klei mnia mblei. Lăn Dap Kngư ho\ng ktang leh hlăm klei bi blah, ara\ lo\ bi kla\ ai tiê hlăm klei duh mkra. “Ata\t kr^ng ]ư\ ]hia\ng hmao ho\ng kr^ng dap mnai” ara\ anei amâo lo\ djo\ kno\ng jing hlăm klei m^n, [ia\dah jing leh klei s^t êdi.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k