VOV4.Êđê - Hla\m brua\ mko\ da\p, bi mlih mrâo du\m Knơ\ng brua\ nga\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng ti du\m ]ar kr^ng Dap Kngư hluê si klei g^t gai mơ\ng Khua knu\k kna, leh ana\n bohnik jing brua\ bi mlih gru hmô nga\ brua\ mơ\ng du\m Đang dliê kmrơ\ng Knu\k kna jing Knơ\ng brua\ Trách nhiệm hữu hạn dliê kmrơ\ng hluê si Hdra\ mtru\n 28 thu\n 2003 leh ana\n Hdra\ mtru\n 30 thu\n 2014 mơ\ng Phu\n brua\ kđi ]ar ho\ng klei c\ang hma\ng sra\ng đru mguôp ba w^t klei tu\ hla\m brua\ duh mkra pla mjing, brua\ mnia mblei, hluê nga\ ja\k h^n brua\ kia\ kriê, ra\ng mgang dliê. Sna\n [ia\dah, leh bi mlih, du\m knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng bi nga\ brua\ duh mkra pla mjing, mnia mblei amâo mâo klei tu\ dưn ôh; ênha\ leh ana\n hnơ\ng tu\ dliê a\t lo\ dơ\ng tru\n hro\ nanao. Ti kr^ng Dap Kngư, du\m knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng hla\k kia\ kriê êbeh 850 êbâo ha dliê, truh gia\m 30% ênha\ dliê hla\m kr^ng wa\l. Gia\m anei, đa anôk brua\ anei kruh rai leh, amâodah bi mlih nga\ brua\ duh mkra mnia mblei, c\ua\l  t^ng mka\ hja\n hluê ho\ng hdra\ bhia\n anôk brua\ duh mkra, kyua ana\n brua\ ra\ng mgang, kia\ kriê dliê lui phưi tha. Klei na\ng lac\ jing mâo đa pô dliê lo\ đru mb^t hla\m klei bi rai dliê, ks^ng mmia\ ma\ la\n dliê. Kyua ana\n, dliê mâo leh pô kia\ kriê, [ia\ a\t mse\ si amâo mâo pô kia\ mơh, mnơ\ng dhơ\ng hla\m dliê ara\ng hiu tle\ ma\, la\n dliê ara\ng ks^ng mmia\ ma\ ti ana\p mta mtam.

Êpul ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam mâo leh du\m klei ]ih ho\ng ana\n “Dap kngư: Dliê a\t ka h’^t mơh”, ]ia\ng thâo sa\ng kla\ h^n kơ boh klei a\t mse\ mơh kơ brua\ kia\ kriê, ra\ng mgang dliê leh bi mlih mơ\ng Đang dliê kmrơ\ng jing Knơ\ng brua\ Trách nhiệm hữu hạn dliê kmrơ\ng ti kr^ng wa\l anei. Klei ]ih tal êlâo mâo ana\n: “ Pô dliê phưi lui tha amâo lo\ thâo b^t mjing”.

Đang dliê kyâo {uôn Ya\ Wa\m, ti kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak jing sa anôk mâo klei bi mlih jing knơ\ng brua\ dliê kyâo hnưm h^n mơ\ng hlăk thu\n 1996. Mb^t ho\ng brua\ dưn yua dliê kyâo, knơ\ng brua\ lo\ ngă du\m brua\ pla, lehana\n mkra mjing kphê, mkra mjing hbâo vi sinh… Kyuana\n, leh mâo klei knu\k kna g^t gai kdăl mbah dliê, knơ\ng brua\ amâo mâo klei mtu\k mtu\l ôh hlăm hdră ngă brua\, êjai mghaih msir brua\ knua\ ma\ kơ mnuih [uôn sang, lehana\n klei kơ ngăn prăk mse\ si ti du\m knơ\ng brua\ mkăn. Klei ]ia\ng la] kơ anei, dliê lehana\n ênha\ lăn dliê mơ\ng knơ\ng brua\ knư\ hruê knư\ hria\. Dơ\ng mơ\ng kia\ kriê tal êlâo êbeh 16 êbâo 900 ha dliê, leh lu blư\ sua w^t mlih klei dja\ yua, knơ\ng brua\ adôk ma\ dliê mil mkrah đu], jing 8.500ha, boh s^t dliê adôk ma\ 5.500ha. Boh amâo mâo djo\ êdi hla\m 8.500ha lăn dliê ana\n lo\ tuôm ho\ng du\m êtuh go\ êsei djuê ana Mông hriê mu\t dôk jah druôm bi rai ngă pưk hma soh ho\ng hdră bhiăn. Kno\ng du\m pluh go\ êsei tal êlâo, [ia\dah kyua amâo mâo mghaih msir s^t êm^t, snăn alu\ wa\l dliê ana\n đ^ truh 216 go\ êsei.

Mơ\ng ana\n truh 1 êbâo ha lăn dliê jing leh anôk pla mjing, kha\dah hla\m hra\ rup lăn ăt dôk la] jing dliê, dôk hla\m knơ\ng brua\ {uôn Ya\ Wa\m kia\ kriê. Trần Thanh Lâm, Khua knơ\ng brua\ dliê kyâo {uôn Ya\ Wa\m brei thâo: }ar Daklak mko\ mjing leh brua\ ]ua\l mka\ alu\ wa\l anôk dôk, ho\ng êbeh 350ha lăn dôk, lăn pla mjing ]ia\ng bi klin ênoh mnuih bi ks^ng mia\ lăn dliê w^t hd^p mda kơ ana\n. {ia\dah brua\ iêu ba mnuih [uôn sang w^t hd^p hlăm anôk ]ua\l mka\ dleh dưi ngă, kno\ng [ia\ go\ êsei nao, leh kơ ana\n di`u lo\ đue# mu\t hlăm dliê:

“Klei dleh êdi hlăm brua\ kia\ kriê dliê jing klei mnuih [uôn sang bi ks^ng mia\ lăn dliê pioh pla mnơ\ng. Mâo asa\p mtru\n mrô 03: Ho\ng ênha\ mnuih [uôn sang ks^ng mia\ mơ\ng thu\n 2008 kơ anei jing lo\ sua ma\ amâo mâo klei ]iu hnô ôh. {ia\dah lu knơ\ng brua\ êjai ruh mgaih tuôm ho\ng klei dleh dlan snăk. Pia knơ\ng brua\ jing pô dliê, boh s^t amâo mâo klei dưi mghaih msir ôh”.

Knơ\ng brua\ dliê kyâo Dhu\ng Lăn Dap Kngư ti sa\ Quảng Trực, kdriêk Tuy Đức, ]ar Daknông, kia\ kriê êbeh 23 êbâo ha lăn dliê, hlăm ana\n dliê hrông adôk 20 êbâo ha. Knơ\ng brua\ Dhu\ng Lăn Dap kngư mâo mko\ mjing leh 5 anôk brua\ dliê kyâo, sa anôk kriê pioh djăp mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p. Êpul kia\ kriê brua\ dliê kyâo hlăm knơ\ng brua\ mâo 69 ]ô mnuih, mâo mprăp djăp kdrăp ma\ brua\. {ia\dah dliê kơ anei ăt rai, lăn dliê ăt bi ks^ng mia\. Phạm Hoà Dũng, Khua knơ\ng brua\ dliê kyâo Dhu\ng Lăn Dap Kngư brei thâo: Ara\ anei mâo 60 go\ êsei mnuih djuê [ia\ ks^ng mia\ lăn dliê mơ\ng knơ\ng brua\ kia\ kriê pioh mdơ\ng sang ngă đang hma pla ana tu\ yuôm. Hjăn thu\n 2017 anei, lo\ mâo 15 go\ êsei hriê mơ\ng Bình Phước, bi rai truh 20 ha dliê hla\m knơ\ng brua\ kia\ kriê ngă pưk hma:

“ Mnuih djuê [ia\ mơ\ng ]ar Bình Phước la]dah w^t kơ ênguôl hđăp mko\ mjing [uôn sang mrâo, bi ks^ng mia\ lăn dliê mơ\ng knơ\ng brua\ kia\ kriê. Knơ\ng brua\ ba mdah leh klei anei ho\ng ]ar. Kha\dah dua boh ]ar ma\ brua\ leh, bi k[^n ]ia\ng mtru\t mjhar mnuih [uôn sang amâo mâo ks^ng mia\ lăn dliê ôh, [ia\dah mnuih [uôn sang amâo mâo gưt ôh. Truh kơ ara\ anei êpul brua\ gak răng dliê kyâo mghaih msir đu\ bi kmhal leh ho\ng 15 go\ êsei. {ia\dah du\m go\ êsei anăn lo\ bi ngă hra\ mơar k]u\t truh kơ gưl dlông. Truh ara\ anei brua\ ruh mgaih anôk ala ăt ka dưi ngă”.

Lăn hrah Bazan ti kdriêk Tuy Đức jing guôp êdi ho\ng brua\ pla kphê, tiêu, lehana\n knu\l. Grăp ha pla tiêu mâo ba w^t giăm 500 êklăk prăk. Bi rai sa ]uê dliê ngă hma buh pla mdiê, ktơr leh kơ ana\n ]h^ lăn kơ pô mkăn snăn hlăm kngan pô mâo leh mơh du\m êtuh êklăk prăk. Anei yơh jing boh phu\n ngă klei bi rai dliê amâo mâo thâo lo\ rue# ti Tuy Đức, lehana\n hlăk hlê dôk tuêh kla jih lăn ala mjing đang tiêu, đang kphê.

Ti đang dliê Quảng Sơn, kdriêk Dak Glo\ng, ]ar Daknông klei bi ks^ng mia\ lăn dliê hlăk lê đ^ lar, lehana\n knư\ hruê knư\ ngă ho\ng lu mnê]. La\ lia\ du\m boh duôr ]ư\ hngô êbeh 25 thu\n ara\ anei dơ\ng bi mkriâo ana, djiê krô bi kgơ\ng. Snăn hla\m du\m ]uê dliê hngô djiê ana\n ]a\t hriê lu phu\n tiêu, phu\n kphê, lehana\n mdơ\ng wa\t pưk sang.

Đinh Văn Quý, Khua knơ\ng brua\ dliê kyâo Quảng Sơn la]: Knơ\ng brua\ amâo mâo ôh prăk kăk mkra hra\ kak rup lăn kơ lăn dliê êpul brua\ pô kia\ kriê. Snăn ara\ anei đơ ênha\ dliê leh jih rai, lăn dliê bi ks^ng mia\, knơ\ng brua\ kăn dưi lo\ yap jih. Hlăm hra\ kak ăt yap jing lăn dliê, ăt jing kmrơ\ng, [ia\dah boh s^t amâo lo\ [uh sa [e\ kyâo dliê ôh, kno\ng [uh pưk sang lehana\n war kphê tiêu. Tơl đa đa lăn dliê kyâo ana\n mâo he\ leh hra\ m’ar djo\ ho\ng klei bhiăn kơ đa đa mnuih lehana\n êpul brua\. Đinh Văn Quý la]: Dliê jih rai, lăn dliê bi ks^ng mia\ jing kyua mâo klei bi sa ai, bi mbha boh mnga mơ\ng brua\ amâo mâo djo\ ana\n:

“ Ara\ anei brua\ sang ]ư\ êa kia\ kriê dliê kyâo amâo thâo b^t ma\ brua\. Pô mâo klei dưi h^n ]ia\ng răng kriê dliê ana\n jing brua\ sang ]ư\ êa. T^ng kơ anei jing pô dliê kno\ng ngă brua\ hâo mdah đu] amâo mâo dưi mghaih msir ôh. Leh hmư\ klei hưn snăn brua\ sang ]ư\ êa ăt kăn lo\ mđing. Tơl hnơ\ng dliê jih rai leh, lăn dliê bi ks^ng mia\ leh, lehana\n hlăk hlê dôk bi pla ăt kăn dưi ma\ kơ\ng, kno\ng iêu nao kơ dhar brua\ mâo klei dưi. Mâo đa đa boh klei leh iêu nao kơ dhar brua\ mâo klei dưi, kno\ng dôk dlăng đu]. Kahan ksiêm le\ la]: Kâo mâo mâo klei dưi ôh, êpul kia\ dliê la] kâo kăn mâo klei dưi rei, kyuadah lăn anei amâo lo\ mâo dliê ôh. Ana\n jing lăn dliê leh ks^ng mia\, kno\ng pô ngă brua\ lăn ala mâo klei dưi mghaih msir. Bi pô ngă brua\ lăn ala truh jih jang boh klei jing mse\ snăn leh. Snăn kno\ng ngă klei đu\, bi sa\ dah ]ia\ng snăn đu\, dah amâo mâo ]ia\ng hơăi”.

Hlăm ]ar Daknông ara\ anei mâo truh 41 phung duh mkra êngao knu\k kna mâo knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar jao, brei mưn lăn lehana\n dliê pioh ngă brua\ duh mkra brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng. Leh mâo jao dliê, jing leh pô dliê, jih jang phung duh mkra duah djăp mnê] ua\ druôm kyâo. Kjham h^n, di`u hlo\ng kuêh tơl kla lăn dliê lehana\n mjing lăn ana\n jing lăn pla mjing. Kno\ng hlăm wang 10 mlan thu\n 2017 anei, dhar brua\ ksiêm dlăng ]ar Daknông ba k]u\t leh truh 15 kđi soh, ho\ng 48 ]ô mnuih ngă soh bi rai dliê. Hlăm ana\n, amâo mâo [ia\ ôh jing khua kia\ kriê, k’ia\ng khua kia\ kriê, khua adu\ brua\ kia\ kriê dliê, khua kahan ksiêm. Ara\ anei, Khua kia\ kriê, k’ia\ng khua kia\ kriê khua adu\ brua\ kia\ kriê dliê du\m knơ\ng brua\ mse\ si Đang dliê Trường Xuân, ti kdriêk Dak Song, đang dliê Dak Ha ti kdriêk Dak Glong, đang dliê Đức Hoà, kdriêk Dak Song ara\ng ma\ kơ\ng ]ia\ng ksiêm dlăng kơ du\m pluh, du\m êtuh ha dliê rai, lăn dliê bi ks^ng mia\, lehana\n lăn pla ana sui thu\n.

Khua knu\k kna mâo leh klei g^t gai brei kđăl mbah dliê êbeh sa thu\n mkrah leh. {ia\dah jih jang lăn dliê ti Lăn Dap Kngư ăt ana\p rai răk amâo mâo djo\ kno\ng mơ\ng phung tle\ kyâo, amâodah mnuih [uôn ks^ng mia\ [ia\dah mơ\ng pô dliê mtam leh mâo jao brua\ kia\ kriê dliê, di`u hlo\ng tle\ kyâo tui si ]ia\ng.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k