VOV4.Êđê - Ara\ anei, pa\t ]ia\ng jih Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng knu\k kna ti alu\ wa\l Dap kngư bi mlih, jing Knơ\ng brua\ Trách nhiệm hữu hạn dliê kmrơ\ng. Mâo Knơ\ng brua\ kyua mơ\ng knu\k kna kia\ kriê truh 100% ênoh pra\k yua bi liê, mâo Knơ\ng brua\ kyua mơ\ng Êpul êya, mnuih kia\ kriê mâo sa kdrê] ênoh pra\k duh bi liê. Ara\ anei lu Knơ\ng brua\ hla\k mâo klei mtu\k mtu\l, kyua ka thâo bi mkla\ ôh hdra\ êlan nga\ brua\ leh ana\n mđ^ kyar. Đa đa mâo knơ\ng brua\ lo\ le\ hla\m klei dleh dlan, mtu\k mtu\l, bi keh koh amâo thâo bi djo\, đuôm nanao nư klei, klei hd^p mơ\ng mnuih nga\ brua\ dleh dlan kyua k[ah brua\ ma\, leh ana\n dôk đuôm nanao  nư pra\k mlan…. Anei a\t jing sa hla\m du\m mta phu\n nga\ kơ dliê lo\ tuôm ho\ng ara\ng bi rai, ks^ng mhia\ ma\. Klei ]ih tal 2 mâo ana\n “Du\m Knơ\ng brua\ dliê kmrơ\ng bi mlih:Bi mtu\k mtu\l, w^r w^r” mơ\ng du\m klei ]ih: “Dap kngư: Dliê a\t ka h’^t ênang mơh”, kyua mơ\ng Êpul ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap kngư c\ih.

Klei ]ih tal 1: http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/lan-dap-kngu-kmrong-dlie-at-ka-mao-klei-edap-enang-c151-167467.aspx

Pătdah jih jang đang dliê kyâo hlăm Lăn Dap Kngư bi mlih leh hdră ma\ brua\ mjing knơ\ng brua\ duh mkra mnia mblei, mâo klei t^ng mka\ hdră ma\ brua\ ho\ng klei êngiê hluê ho\ng hdră bhiăn phung duh mkra mnia mblei, Pia he\ jing phung duh mkra, [ia\dah boh s^t du\m knơ\ng brua\ ana\n ma\ brua\ kno\ng mse\ ho\ng dhar brua\ kia\ kriê dliê đu], kyua prăk kăk pioh kơ klei ngă brua\ ăt knang mơ\ng prăk t^ng tla brua\ răng mgang dliê. Dương Thanh Bình, Khua kia\ kriê knơ\ng brua\ Dliê kyâo Kang Nak, kdriêk Kbang, ]ar Gialai la]: Klei dleh ho\ng knơ\ng brua\ jing duah brua\ duh mkra mnia mblei, lehana\n klei kơ prăk kăk pioh ngă brua\:

“ Ana\n pia jing amâo mâo yuôm ôh, [ia\dah klei jing s^t mơ\ng brua\ knua\ snăn kâo [uh knơ\ng brua\ ara\ anei mâo 2 brua\ kla\ nik: Tal êlâo jing răng mgang dliê, snăn ngă brua\ ba klei tu\ dưn kơ lăn ]ar, tui si knu\k kna jao. Êngao ana\n lo\ ngă brua\ duh mkra mnia mblei, tơdah mâo klei găl, mâo mnuih ngă brua\ snăn ngă brua\ duh mkra, snăn kâo [uh jing jăkmơh. Du\m knơ\ng brua\ hlăm alu\ wa\l klei dleh jing duah brua\ ]ia\ng ngă pioh duh mkra mnia mblei dleh dlan êdi, jing tui hluê hlăm lu mta klei, kơ anôk ala, kơ prăk ana\n anôk ]h^”.

}ar Kontum mâo 7 knơ\ng brua\ dliê kyâo, kia\ kriê hla\m êbeh 222 êbâo ha dliê. Du\m knơ\ng brua\ anei mâo leh klei bi mlih jing du\m knơ\ng brua\ dliê kyâo. Jih jang đơ knơ\ng brua\ anei adôk mtu\k mtu\l hlăm hdră ngă brua\. Mse\ si knơ\ng brua\ dliê kyâo Ia H’Drai, ti kdriêk Ia H’Drai êngao kơ klei kia\ kriê 34 êbâo ha dliê, lo\ mâo lu brua\ duh mkra mnia mblei mkăn, mse\ si ]h^ mnia mnơ\ng mơ\ng brua\ dliê, mnơ\ng ru\ mdơ\ng, pla ksu, pla kphê, pla ana êa drao… Mâo leh 2 thu\n, [ia\dah knơ\ng brua\ ka mâo mko\ mjing kjăp kla\ mơh kơ sa mta brua\ duh mkra mnia mblei. Hnơ\ng prăk mâo ba yua kno\ng mơ\ng prăk t^ng tla brua\ răng mgang dliê. Klei dleh ksu\n ti dlông klei dleh, nư mrâo ksu\n ti dlông nư hđăp. Kyuana\n mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei, knơ\ng brua\ kno\ng mrâo ma\ êlâo prăk ]ia\ng tla prăk [ơk kơ mnuih ngă brua\ sa mlan đu].

Knơ\ng brua\ dliê kyâo ĐăkTô, ti kdriêk Đăk Tô, ]ar Kontum, jing êpul brua\ mâo klei găl h^n mđ^ kyar brua\ knua\ [ia\dah ara\ anei ăt le\ hlăm klei dleh kpăk mơh kyua ho\ng klei bhiăn. Knơ\ng brua\ dliê kyâo ĐăkTô ara\ anei mâo 16 êbâo 200 ha dliê hrông mâo kia\ kriê ho\ng klei kjăp djo\ ho\ng ênoh ]ua\n FSC. Nguyễn Thành Chung, Khua kia\ kriê knơ\ng brua\ dliê kyâo ĐăkTô brei thâo: Hlăm dua thu\n 2013; 2014 êpul êya brua\ mâo bi mguôp leh ho\ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ hd^p hlăm alu\ wa\l pla mâo 1.300ha dliê hngô, dôk hlăm hdră pla 3 êbâo ha dliê. {ia\dah ara\ anei pla mrâo dliê hngô mdei he\ kyua klei dưn yua dliê amâo mâo kjăp. Chung bi kla\ brua\ dưn yua dliê hluê hdră răng kriê dliê ho\ng klei kjăp srăng ba klei tu\ dưn hlăm brua\ răng mgang dliê. Tui si hdră anei, knu\k kna amâo mâo srăng tla ôh ênoh prăk pioh kơ brua\ răng mgang dliê.

“ Brua\ dưn yua dliê tui si hdră êlan mđ^ kyar dliê ho\ng klei kjăp jing hdră ba klei tu\ dưn pro\ng kơ klei hd^p mda dliê kmrơ\ng. Anei jing klei bhiăn leh, lehana\n djo\ ho\ng klei kreh knhâo. Klei dưn yua kơ anei jing amâo mâo djo\ ôh ua\ druôm yơh kyâo dliê tui si ]ia\ng. {ia\dah, êjai mko\ mjing hdră ma\ brua\ bi t^ng mka\ hnơ\ng đ^ jing dliê hlăm grăp thu\n. Mơ\ng ana\n, ma\ ênoh êđăp ênang, tôhmô mâo mđ^ truh 10m³ snăn kno\ng ma\ yua 3 m³, lo\ mkuôm brei đ^ jing hlăm 7m³. Mơ\ng ana\n, klei ua\ druôm kyâo amâo mâo hmăi jhat ôh ho\ng hnơ\ng hd^p mda dliê kyâo, ana\n ăt jing klei mđ^ kyar jăk kơ dliê mâo klei bi knar, lu mta, lehana\n mđ^ pral h^n klei jing kyâo ho\ng lui brua\ lui amâo mâo hre\”.

Ho\ng du\m brua\ bi t^ng mka\ kreh knhâo mse\ djuê ana\n, Knơ\ng brua\ lo\ hma, Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Kontum ba leh klei knơ\ng brua\ dliê kyâo Đăk Tô akâo truh kơ Phu\n brua\ lo\ hma, lehana\n kơ knu\k kna. {ia\dah truh kơ ara\ anei ăt ka mâo klei w^t la] mơh.

Ara\ anei ti Daknông, 5 knơ\ng brua\ dliê kyâo bi kruh brua\,  sa knơ\ng brua\ dliê kyâo mu\t hlăm êpul kia\ kriê dliê, lehana\n 6 knơ\ng brua\ mlih jing knơ\ng brua\ Dliê kyâo êngao knu\k kna. Boh s^t 6 knơ\ng brua\ ana\n brua\ knua\ ngă amâo mâo mdê ôh ho\ng anôk brua\ kia\ kriê dliê. Kyuadah hlăm jih 6 knơ\ng brua\ anei amâo mâo brua\ duh mkra mnia mblei ôh, kno\ng ngă brua\ răng mgang dliê đui]. Kno\ng mdê jing hlăm brua\ mko\ mjing êpul kia\ kriê đui] mâo khua kia\ kriê mơ\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar tio\ nao. Đinh Văn Quý, khua knơ\ng brua\ dliê kyâo Quảng Sơn, kdriêk Dak Glong, ]ar Daknông, brei thâo: Lo\ thiăm brua\ jing khua kia\ kriê hlăm knơ\ng brua\, du\m pluh ]ô mnuih ngă brua\ jing êbeh mnuih, liê prăk kăk, lehana\n kraih lo\ mâo lu mta klei amâo mâo jăk, ngă kơ klei ngă brua\ mtu\k mtu\l:

“ Ara\ anei klei bhiăn ngăn prăk mơ\ng phung duh mkra brua\ dliê kyâo anăn ngă brua\ amâo mâo kla\ mnga]. Êpul êya ngă brua\ amâo s^t jing êpul êya ngă brua\. Jing jih jang brua\ ngă mơ\ng knơ\ng brua\ mâo knu\k kna sơăi kia\ kriê, bi ênoh ]ua\n k]ah kơ brua\ knua\ amâo mâo klei mlih ôh, amâo mâo dưi êgao kơ ênoh ]ua\n mơ\ng knu\k kna bi kla\ leh. Snăn klei ma\ brua\ dôk bi ktro\, bi dleh kơ knơ\ng brua\, kăn thâo lo\ pia rei si yap jing brua\ knua\ anei, phưi tha si jing yơh”.

Hlăm klei w^t la] klei phung ]ih klei mrâo êmuh, Trương Thanh Tùng, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daknông la]: Ti alu\ wa\l anei, mâo klei bi ks^ng mia\, klei bi tle\ ]h^ lăn dliê, phung ngă brua\ anei mâo wa\t phung knua\ druh, mnuih ngă brua\ mơ\ng du\m gưl, êpul êya khua dliê mâo klei amâo mâo uê` phưi tha hlăm klei kia\ kriê, đru mgang kơ klei ngă amâo mâo djo\, đru hlăm brua\ bi rai dliê, ks^ng mia\ lăn dliê, boh nik dliê bi jao kơ du\m knơ\ng brua\ êngao knu\k kna. Tùng ăt brei thâo: 41 phung duh mnkra êngao knu\k kna mâo leh knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daknông jao, brei mưn lăn lehana\n dliê pioh duh bi liê kơ brua\ pla mjing lehana\n dliê kyâo mơ\ng du\m gưl êlâo:

“ Klei m^n mơ\ng ]ar jing mđing mghaih msir bi jih phung ks^ng mia\ lăn dliê soh ho\ng hdră bhiăn. Bohnik mghaih msir ktang ho\ng phung knua\ druh ngă soh, mâo brua\ mgang phung ngă soh, đru phung bi rai dliê, ks^ng mia\ lăn dliê. Lehana\n lo\ sua w^t jih lăn dliê bi ks^ng mia\, ba yua soh ho\ng klei bhiăn”.

Giăm anei h^n, hlăm mlan 10/2017, brua\ Đảng ]ar, Knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daknông mâo du\m hdră bi kla\ kơ klei [uah mkra Phạm Đức Thắng, khua kia\ kriê knơ\ng brua\ sdliê kyâo Nâm Nung ho\ng hdră brei kbia\ mơ\ng Đảng, mdlưh brua\ jing khua kia\ kriê knơ\ng brua\ Nâm Nung, kyua klei soh phưi tha brua\ kia\ kriê, sa ai, lehana\n đru mgang klei bi rai dliê.

Ti Lăn Dap Kngư du\m knơ\ng brua\ dliê kyâo hlăk kia\ kriê êbeh 850 êbâo ha dliê, truh kơ 30% ênha\ dliê hlăm alu\ wa\l. Mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei Lăn Dap Kngư dliê jih lu] rai giăm 1 êbâo ha, lu hlăm ênoh anei jing dôk hla\m đang dliê kyâo knu\k kna kia\ kriê. Jih jang knơ\ng brua\ adôk mtu\k mtu\l kơ hdră ngă brua\, hdơ\ng găp amâo mâo thâo bi djo\, nư klei ksu\n lu, klei hd^p mda mnuih ngă brua\ le\ hlăm klei dleh dlan kyua amâo mâo brua\ knua\ ma\, amâo mâo pra\k mlan [ơ\ng… Dliê Lăn Dap Kngư ăt ka mâo klei h’^t ênang ôh.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k