VOV4.Êđê - C|ar Gialai ara\ anei mâo êbeh 5.000 go\ êsei mnuih [uôn sang mb^t ho\ng du\m anôk brua\ mâo klei c\ia\ng ma\ c\an pra\k pioh ru\ lo\ w^t ba pla kphê, [ia\ ara\ anei mrâo kno\ng mâo hla\m brô 100 go\ êsei leh ana\n 2 anôk brua\ dưi ma\ c\an pra\k anei. Mâo lu mta klei ba truh klei anei nga\ kơ hdra\ mtru\n đru mơ\ng knu\k kna hla\m brua\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê dleh dưi jing s^t êdi.

Go\ sang Loi djuê ana Bahnar, ti [uôn Brông Thông, sa\ Ia Ba\ng, kdriêk Đăk Đoa, mâo 5 sao kphê, pla mâo ho\ng anei êbeh 20 thu\n leh. Ara\ anei war kphê leh khua amâo jăk lo\ mboh ôh. Go\ sang `u ]ia\ng lo\ w^t ru\ pla mrâo, [ia\dah kyua k[ah prăk, lehana\n lu] mơ\ng 4 – 5 thu\n kơ lo\ w^t mâo [ơ\ng, kyuana\n ka dưi ngă jih hlăm sa blư\ ôh, [ia\dah kno\ng lo\ w^t ru\ pla hlăm du\m ênha\ mâo ana kphê djiê amâodah mnơ\ng ngă. S^t yơh thâo kơ knu\k kna mâo hdră đru brei ]an prăk ho\ng mnga hdjul pioh lo\ w^t ru\ pla kphê, [ia\dah ba\ kơ ara\ anei go\ sang `u ăt ka mâo ]an mơh:

“ Kphê anei t^ng êbeh 25 thu\n leh, ara\ anei ana khua, amâo lo\ jăk mboh ôh. Mâo hdră mơ\ng knu\k kna kơ klei lo\ w^t ru\ pla kphê ho\ng hdră ]an prăk mnga hdjul, [ia\dah boh s^t mnuih [uôn sang ka dưi ]an ôh prăk anei. }ang hmăng snăk dưi mâo ]an prăk mơ\ng hdră brua\ anei, kyuadah lo\ w^t pla mrâo kphê lu] mơ\ng 4 – 5 thu\n kơh dưi h’^t, mơ\ng 2 – 3 thu\n hrui pe\ boh mda ka jăk h’^t ôh”.

Klei ]ia\ng ]an prăk kăk pioh pla mjing kphê mơ\ng mnuih [uôn sang, boh nik ho\ng mnuih djuê [ia\ jing pro\ng snăk, [ia\dah dleh snăk sơưn yơh mâo ]an prăk anei, kyuadah ara\ anei lu mnuih [uôn sang amâo mâo hra\ lăn ôh. Du\m go\ êsei mâo leh hra\ lăn, amâodah mâo ngăn do\ mkăn snăn ba mgrơ\ng kơ klei bi ]an l^ng leh pioh yua kơ brua\ duah [ơ\ng mơh. Snăn mnuih [uôn sang dleh snăk sơưn dưi mâo ]an prăk ho\ng mnga hdjul, êjai klei ngă hra\ mơar dleh dlan mơh bi mâo mnơ\ng mgrơ\ng kơh. Jil mnuih djuê ana Bahnar ti Plei Brông Thông, sa Ia Băng, kdriêk Đăk Đoa, brei thâo ung mo# di`u mâo am^ ama mbha truh 1ha lăn kphê, [ia\dah ara\ anei kphê leh khua. Kyua lăn anei ka mâo hra\ lăn ôh, snăn ]ia\ng ]an prăk amâo mâo dưi ôh:

“ Am^ ama mbha kơ anak ka mâo klei ngă hra\ mơar ôh. Mơ\ng ana\n pô ]ia\ng ]an prăk dleh dlan snăk. Mnuih [uôn sang ]ia\ng snăk mâo ]an prăk mơ\ng knơ\ng prăk, tơdah mâo hra\ lăn snăn ]an prăk pioh lo\ w^t ru\ pla mrâo kphê. Bi kphê ara\ anei ana khua leh, amâo lo\ jăk mboh ôh, knư\ hruê knư\ toh hroh amâo mâo klei tu\ dưn”.

Mta mkăn dơ\ng, klei ]ia\ng dưi mâo ]an prăk ho\ng mnga hdjul ăt adôk gun ho\ng lu mta klei, kyuadah hdră brei ]an bo\ ho\ng klei dleh. Ênoh dưi ]an kơ sa ênha\ lăn ara\ anei jing 150 êklăk prăk/ha jing [ia\ đei. Êjai ana\n le\, mnga t^ng ka jăk djo\ ôh, wưng dôk ]an bhiâo, lehana\n nao ma\ prăk ]an amâo mâo sa blư\ ôh, snăn mnuih [uôn sang dleh ngă brua\.

Tui si Hà Ngọc Uyển, Khua kia\ kriê anôk brua\ pla mjing lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Gialai la], truh kơ ara\ anei, kluôm ]ar mâo êbeh 5 êbâo go\ êsei mb^t ho\ng đa đa phung duh mkra mâo klei ]ia\ng ]an prăk ho\ng mnga hdjul ngă leh hra\ m’ar ]an pioh lo\ w^t pla mrâo kphê. {ia\dah ara\ mrâo kno\ng mil 100 go\ êsei đu], lehana\n 2 knơ\ng brua\ duh mkra mâo ]an prăk anei, ho\ng ênoh leh mâo ]an hla\m brô 38 êklai prăk. Jing sa ênoh [ia\ dhia\ êdi mka\ ho\ng klei ]ia\ng ara\ anei:

“ C|ia\ng mâo ]an prăk knu\k kna ho\ng mnga hdjul kơ hdră brua\ lo\ w^t pla mjing mrâo kphê ti Gialai jing [ia\ đu]. Akâo leh kơ knơ\ng prăk knu\k kna mâo hdră g^t gai mđ^ ênoh brei ]an, ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang dưi mâo prăk lu h^n ngă brua\. Tal dua le\, êlâo dih ]oh ]ua\n jing mơ\ng 2 – 3 bi ma\ prăk, snăn kâo m^n ma\ sa blư\ mtam jing jăk h^n, tlaihdah 2 blư\ pliê mơh ]ia\n bi mâo prăk yua bi djăp h^n. Tal tlâo le\, đơ dhar brua\ ngăn do\ wa\l hd^p mda ngă bi pral brei klei mkăp hra\ lăn kơ mnuih [uôn sang. Lehana\n, knơ\ng prăk mse\ mơh đru brei kơ mnuih [uôn sang ]ia\ng thâo mjut mjing ngăn do\ pô hlăm lăn ana\n, pioh mjing mnơ\ng mgrơ\ng kơ klei ]ia\ng ]an prăk găl ênưih h^n”.

Kluôm ]ar Gialai ara\ anei mâo hla\m brô 90 êbâo ha kphê, jing leh sa hlăm du\m mnơ\ng pla phu\n hlăm ]ar. {ia\dah, brua\ pla mjing anei hlăk dôk ti ana\p klei dleh dlan, klei lông dlăng pro\ng kyua ênha\ kphê [rư\ hruê [rư\ đ^ nao kơ khua. Êjai ana\n, brua\ ]ia\ng mâo ]an prăk ho\ng mnga hdjul pioh lo\ w^t mjing kphê bo\ ho\ng klei dleh dlan.