VOV4.Êđê – Du\m hruê anei, mnuih [uôn sang ti dja\p kr^ng hla\m Dap Kngư hla\k dôk ênga\p hla\m ai êwa hơ\k m’ak kkuh drông thu\n mrâo Mậu Tuất 2018. {ri gưl anei, hmei alum kơ mnuih [uôn sang lehana\n [^ng ga\p drei ka\p mđing hmư\ du\m go\ êsei ti du\m [uôn sang hla\m kr^ng Dap kngư kah lac\ kơ klei m’ak dưi bi kuh ku\m ênu\m ênap hla\m du\m hruê tit, a\t mse\ mơh du\m hdra\ k]ah kơ brua\ duh [ơ\ng, nga\ brua\, mđ^ kyar brua\ duh mkra hla\m thu\n 2018.

Kyua  kmla\n ai tiê bi mlih hdra\ nga\ brua\, mnơ\ng ba pla, ba yua hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ duh mkra pla mjing leh ana\n bi hgu\m kngan  hluê nga\ s^t êm^t hdra\ brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo, sa\ Đinh Lạc, kdriêk Di Linh, c\ar Lâm Đồng dưi tu\ yap leh jing dja\p hnơ\ng c\ua\n kr^ng [uôn sang mrâo. Hnư mâo hrui w^t kah knar kơ sa c\ô mnuih mơ\ng sa\ mâo 35 êkla\k pra\k hla\m thu\n 2017; brua\ êlan klông, knơ\ng mbông êa mâo dja\p ja\k kơ klei c\ia\ng bi mđ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn mơ\ng alu\ wa\l. Hluê si Mool Jim, ti alu\ Duệ, sa\ Đinh Lạc, klei hd^p mda đ^ kyar ana\n thun anei mnuih [uôn sang m’ak yan mnga drông Tit dja\p ênu\m m’ak h^n:

“ Ara\ anei, mnuih [uôn sang thâo ba pla leh kphê, nga\ lo\ mđ^ kyar ba yua hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang hlam klei nga\ lo\ hma, klei hd^p mda mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ trei mđao h^n, mâo êsei hua\, c\hum ao c\u\t h’ô dja\p ênu\m, mâo mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, anak c\ô dưi nao sang hra\ m’ar s’a\i. Đưm adih, m’ak tit mơ\ng mnuih [uôn sang jing kno\ng du\m kna\m m’ak mdiê mrâo kha\ng mko\ mjing hla\m mlan 3 dương lịch, leh hrui êmiêt jih boh mnga ba dưm leh hla\m hjiê. Bi ara\ anei [uôn sang a\t mâo klei thâo [uh đ^ kyar h^n leh, a\t mko\ mjing klei [ơ\ng tit mse\ ho\ng djuê lar mơh, bi blei mpra\p mnơ\ng dhơ\ng, mko\ mjing klei mna\m hua\, bi nao c\ua\ êmuh hg’êc\ hmưi m’ak m`ai hla\m du\m hruê tit.”

Thâo mnê] hla\m hdra\ duh [ơ\ng lehana\n kriê pioh, klei hd^p mơ\ng mnuih [uôn sang ti [uôn Plei Chrơng II, sa\ Đa\k Ta Ley, kdriêk Mang Yang, ]ar Gialai, ara\ anei trei mđao h^n leh. Du\m hdra\ brua\ đru mơ\ng Đảng, knu\k kna ho\ng kr^ng mnuih [uôn sang djuê ana [ia\ kơ pui kmla\, êlan klông, sang hra\ m’ar, sang êa drao gu\n a\t đru kơ mnuih [uôn sang hla\m [uôn dưi bi h’^t kja\p h^n klei hd^p. Hla\m thu\n mrâo, mnuih [uôn sang hla\m [uôn dôk g^r bi hgu\m mguôp ]ia\ng lo\ dơ\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra h^n dơ\ng. Mduôn [uôn Hmoih, [uôn Plei Chrơng II, brei thâo:

“Ara\ anei ja\k j^n êdi leh, mâo knu\k kna đru ]uah, boh tâo, ximang, mnuih [uôn sang đru hruê anei ma\ brua\, dưi nga\ mkra leh êlan betông doh siam, êrô êbat ga\l êlưih êdi. Mduôn [uôn kâo anei a\t sra\ng g^r mtô la] kơ anak ]ô, hâo hưn, mtô mblang kơ mnuih [uôn sang lo\ dơ\ng bi hgu\m mguôp, hgu\m kngan mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo ja\k siam h^n, nga\ brua\ duh [ơ\ng đ^ kyar, [rư\ hruê [rư\ ja\k h^n”.

{uôn Nà Sươk, sa\ Êa Huar, kdriêk {uôn Đon, c\ar Daklak mâo 92 go\ êsei, lu jing mnuih [uôn sang Mnông. Ho\ng keli đru mơng brua\ knu\k kna alu\ wa\l, mnuih [uôn sang hla\m [uôn lo\ dơ\ng đru mguôpppioh blei sa drei u\npro\ng mko\ mjing klei [ơ\ng tit drông thu\n mrâo mb^t ti sang bi k[^n [uôn. Dla\ng kơ mnuih [uôn sang bi hgu\m mguôp hra\m mb^t drông tit, mduôn [uôn Che Njiêr m’ak hlak lac\:

“ Thu\n mrâo c\ang hmang dja\p brua\ mâo klei ga\l êlưih, mnuih [uôn sang  bi tui hluê hdra\ êlan mtru\n mơ\ng Đảng. C|ang hmang kơ mnuih [uôn sang thâo bi hgu\m mguôp, g^r duh [ơ\ng c\ia\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra, amâo nga\ klei bi kah klah klap. Hla\m du\m hruê m’ak tit mna\m hua\ m’ak m`ai bi ja\k, đa\m duah bi msao, bi c\^k c\a\m, hla\p c\hưn bi ja\k êđa\p ho\ng arra\ng. Hmư\ gưt asa\p mnuih pro\ng, jih hriê tit sna\n pô c\iang thâo bi g^r nga\ brua\ duh [ơng, truh hruê 2, 3 tit lo\ bi tru\n kơ brua\ knua\, bi nao buc\ hbei [lang, nao c\ua\ pưk hma lo\ la\l, c\ang hmang sa thu\n mrâo đ^ kyar h^n.”

Drông thu\n mrâo, go\ sang H’Juynh, ti [uôn Plei Phung 1, sa\ Biển Hồ, [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai m’ak êdi kyua thu\n mrâo êgao djo\ boh mnga yan kphê. Ayo\ng brei thâo, ]ia\ng kơ brua\ duh mkra đ^ kyar h^n, go\ sang `u mpra\p leh 30 êkla\k pra\k duh bi liê kriê dla\ng ênha\ đang kphê mrâo lo\ w^t pla, mb^t ana\n mpra\p mjeh rah pla mdiê yan puih mnga leh [ơ\ng Tit Mậu Tuất mtam:

“Thu\n 2017 mrâo êgao, go\ sang kâo djo\ yan kphê, [ia\dah ênoh ]h^ kphê tru\n, kyua ana\n hnơ\ng mâo pra\k mnga amâo djo\ mse\ si klei ]ia\ng ôh. Thu\n ti ana\p, kâo sra\ng dla\ng kriê ja\k đang kphê mơ\ng go\ sang kâo. Ako\ thu\n, kâo lehana\n jih jang mnuih [uôn sang dôk guôn sang ma^ po\k phai êa ]ia\ng rah pla mdiê yan puih mnga. }ang hma\ng thu\n mrâo [uôn sang dja\p ênu\m, trei mđao lehana\n yâo m’ak.

Drông tit hla\m klei h’uh mđao h’^t ênang, brua\ knu\k kna alu\ wa\l, du\m êpul brua\ yang [uôn leh ana\n mnuih [uôn sang Dap Kngư a\t ka\n dưi wơr lei klei m^n kơ hdra\ duh [ơ\ng hla\m thu\n mrâo. Digơ\ c\ang hmang mb^t ho\ng hnơ\ng đ^ kyar mơ\ng thu\n 2017, thu\n 2018 anei klei hd^p mda mơ\ng mnuih [uôn sang sra\ng mâo klei mlih đ^ h^n:

Ngo\k Re\o jing sa\ dleh knap êdi mơ\ng kdriêk Đak Hà, c\ar Kontum truh jih thu\n 2017, êbeh 1.000 go êsei mnuih [uôn sang, lu jing mnuih [uôn sang Sêdang ti  8 boh [uôn hla\m sa\ ba pla du\m êtuh ha hbei [lang, nga\ lo\ pla mdiê leh ana\n êbeh 500 ha đang ksu, 10 ha đang kphê…… Ho\ng klei đru mơ\ng brua\ knu\k kna, du\m êpul êya brua\ alu\ wa\l, kluôm sa\ mâo leh 90 go\ êsei kpưn đ^ tlaih mơ\ng [un. Lac\ kơ klei tu\ mơ\ng thu\n hđa\p leh ana\n brei thâo kơ dum hdra ta c\ua pro\ng mơ\ng sa\ hla\m thu\n mrâo, A Hơ Khanh, K’ia\ng khua brua\ Đảng, Khua Hội đồng nhân dân sa\ Ngo\k Re\o lac\:

“ Hla\m thu\n 2018, Hội đồng nhân dân sa\ tui hluê ho\ng Hdra\ mtru\n mơ\ng brua\ Đảng sra\ng lo\ dơ\ng mâo klei mkla\ mtru\n pro\ng êlam h^n djo\ guôp ho\ng brua\ duh mkra yang [uôn, brua\ kriê mgang klei êđa\p ênang ala c\ar mơ\ng sa\ Ngo\k Re\o. Bohnik bi mđing kơ brua\ bi mhro\ [un knap, kyua brua\ anei tơ amâo mâo rơ\ng dưi nga\ sra\ng hma\i djo\ kơ hnơ\ng mâo hrui w^t, kơ yang [uôn, kơ brua\ kriê mgang klei êđa\p êanng. Thu\n 2018 lo\ dơ\ng g^t gai mđ^ kyar brua\ rông mnơ\ng. Sa\ bi mkla\ leh đru brei djuê mjeh rơ\k pla pioh rông mnơ\ng kơ mnuih [uôn sang c\ia\ng rơ\ng mđ^ kyar brua\ rông mnơ\ng. Si be\ nga\ c\ia\ng mnuih [uôn sang leh tlaih [un amâo lo\ w^t [un knap ôh.”

Thu\n 2017, Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak po\k hluê nga\ leh hdra\ brua\ phung mniê đru hdơ\ng ga\p mđ^ kyar brua\ duh mkra, msir klei ư\ êpa, bi hro\ klei [un knap ho\ng du\m brua\ nga\ kla\ s^t, mâo klei tu\ dưn êdi. Mơ\ng ana\n, ênoh go\ êsei [un kyua phung mniê nga\ khua go\ êsei ti sa\ Êa Tul hro\ leh mơ\ng 56 go\ êsei hla\m thu\n 2012, ara\ anei adôk 18 go\ êsei. Amai H’Nuen Niê, K’ia\ng khua kia\ kriê Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ Êa Tul m`a\ kla\: Hla\m wưng ti ana\p, Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ lo\ dơ\ng mđing mtru\t mđ^ du\m hdra\ msir po\k hluê nga\ du\m brua\ đru mđ^ kyar brua\ duh mkra, đru kơ du\m go\ êsei [un kyua phung mniê nga\ khua go\ êsei tlaih mơ\ng [un h’^t kja\p.

“Hla\m thu\n 2018, Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ Êa Tul lo\ dơ\ng mđing hla\m brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo hluê si hnơ\ng ]ua\n “Mko\ mkra go\ sang 5 h’a^, 3 doh”, pla mnga ti ktuê êlan ]ia\ng kơ [uôn sang ja\k siam h^n. Hla\m thu\n 2018, Êpul hgu\m brua\ mniê sa\ mđing dla\ng h^n kơ brua\ đru kơ du\m go\ êsei tlaih mơ\ng [un ho\ng du\m brua\ nga\ kla\ s^t mse\ si rông u\n, rông mnu\, êmô… k`a\m đru kơ 1 – 2 go\ êsei kyua mơ\ng phung mniê nga\ khua go\ êsei ti du\m [uôn tlaih mơ\ng klei [un knap, êpul a\t sra\ng đru kơ du\m go\ êsei mơ\ng 5 – 8 êkla\k pra\k hla\m thu\n mrâo.

Sia\ suôr ho\ng brua\ dliê kmrơ\ng  leh ana\n hd^p ho\ng dliê jing klei c\ang hmang  mn^ mnei mnuih [uôn sang Sêdang. Hla\m du\m thu\n gia\m anei, hluê nga\ hdra\ mtrun t^ng tla pra\k răng mgang kia\ klriê dliê ti c\ar Kontum mâo leh 135 êpul êya [uôn sang, 160 êpul go\ êsei leh ana\n 1.500 go\ êsei,  mnuih tu\ ma\ klei pha\n jao kia\ kriê răng mgang dliê. Pra\k mâo hrui w^t kah knar gra\p thu\n mơ\ng gra\p go\ ếei mâo hla\m brô 5 êkla\k pra\k; êpul êya [uôn sang mâo hla\m brô 88 êkla\k pra\k leh ana\n êpul go\ êsei mâo hla\m brô 37 êkla\k pra\k. Brua\ dưi mâo [ơ\ng klei tu\ mơ\ng hdra\ mtru\n t^ng tla pra\k răng mgang kia\ kriê dliê mâo klei hma\i leh ja\k kơ klei thâo săng, brua\ đua klam mơ\ng mnuih [uôn sang hla\m brua\ răng mgang mđ^ kyar dliê. Hla\m du\m hruê anei, mb^t hong klei m’ak Đảng, m’ak Yan mnga, mnuih [uôn sang Sêdang ti du\m [uôn sang bi trông leh kơ lu brua\ si be\ nga\ c\ia\ng răng mgang dliê bi ja\k. A Măng, ti [uôn Long Yua\, sa\ Măng But, kdriêk Kon Plo\ng brei thâo:

“ Hla\m thu\n 2018 mnuih [uôn sang bi hgu\m kngan, ai đru răng mgang dliê bi ja\k. Bi si`ê klei [ua\n rơ\ng amâo hlei go\ êsei nga\ soh ho\ng brua\ jah ênah nga\ hma. C|o\ng hluê nga\ dja\p klei kc\ah mtru\n pioh răng mgang dliê. C|ia\ng dưi răng mgang dliê bi ja\k, mnuih [uôn sang hla\m [uôn bi kah mbha jing mdê êpul, êpul go\ êsei hla\m dua hruê ka\m mâo sa êpul bi nao hiu suang ksiêm dla\ng dliê. Sa hruê nao mâo 5 c\ô mơ\ng 5 go\ êsei. Tơ mâo klei jah  druôm dliê nga\ hma sna\n mnuih [uôn sang bi gang mkhư\ mtam. Hla\m thu\n mrâo mnuih [uôn sang sra\ng răng mgang ja\k dliê, c\ia\ng dưi mâo [ơ\ng klei tu\ mơ\ng dliê leh ana\n sia\ suôr la\ lar hd^p ho\ng dliê” ./.

Du\m thu\n êgao, Êpul Hợp tác xã mkra mjing Kphê h’^t kja\p Êa Kma\t Hoà Thắng, kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak dôk mtru\t mđ^ ktang hdra\ bi hgu\m đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma nao hgu\m hla\m Hợp tác xã ]ia\ng bi hro\ ênoh pra\k mkra mjing, đru kơ hdra\ kriê dla\ng hnơ\ng tu\ ja\k mnơ\ng mơ\ng lo\ hma ]ia\ng ba du\m mta mnơ\ng dhơ\ng anei truh kơ wa\l anôk bi blei mnia lehana\n rơ\ng anôk hrui blei h’^t kja\p. Hla\m thu\n 2018, hợp tác xã mâo du\m hdra\ k]ah ]ia\ng mđ^ kyar h’^t kja\p h^n. Y Ca\l Êban, khua knơ\ng hợp tác xã mkra mjing kphê h’^t kja\p Êa Kma\t Hoà Đông brei thâo:

“ Hla\m thu\n 2018, hợp tác xã sra\ng lo\ dơ\ng đru kơ mnuih [uôn sang hla\m hdra\ mnê] ba yua kdra\p kreh knhâo mrâo mrang mse\ si mjua\t bi hria\m mnuih [uôn sang kơ hdra\ pla kphê kơ brua\ kha\t adhan kt^ kna\t, krih êa, pruê hbâo… Hợp tác xã sra\ng g^r ktưn mb^t ho\ng mnuih [uôn sang hla\m du\m thu\n kơ ana\p k`a\m mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k, hnơ\ng mâo boh mnga kphê. Hdra\ k`a\m jing hla\m 1 ha sra\ng hrui mâo mơ\ng 4 – 5 ton kphê asa\r.”

H’Nê] – H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k