VOV4.M'nông: Lơn ma dăch Tết nguyên đán n'hanh ndrel đah ăp jêr jŏt rnôk nuh srê COVID-19 khuch tât nuĭh kan tâm bah ri aơ, ri kơt lah lơn ma ƀư khân păng dơh  "wăk tâm ăp brâm dăk" mplư rlăm bah ngai, jă joi prăk ma ăp ứng dụng, mô lah sơch nuĭh kan pah kan tâm rnôk Tết…  Mhe aơ, dŭt âk rơh rdôl lơh mplư rlăm geh săk ntơ lư, mô lah tin nhắn njuăl tât điện thoại bah nuĭh dŏng, jă hăn kan đah rnoh prăk khay âk, joi prăk ta jay,… Rnôk nuĭh dŏng djăt ma click tâm ăp trong link njuăl tât, mô lah cài ăp ứng dụng joi prăk ma nuĭh mplư rlăm njuăl tât, ri mbra geh têk klônh tât ăp trang web mplư rlăm, mbra pit in nkre prăk bah nuĭh dŏng.

          Tin nhắn geh săk ntơ lư dơi njuăl tât nuĭh dŏng mhe aơ, way geh nkô̆ mbơh njrăng lor nuĭh dŏng n'hanh njuăl nkre du trong link, gay nuĭh dŏng click tâm trong link dja. Nău dŭt uănh khlay, bol lah tin nhắn geh săk ntơ lư, yơn i ngăn ri nê way lah ăp tin nhắn rlăm, mô đêt nuĭh dŏng hŏ roh nău lư tài khoản, êng nơm rnôk click tâm ăp trong link njuăl nkre. Nău nkoch bah nuĭh tă dŏng:

      Gâp dơn geh tin nhắn mbơh njrăng lor lah dôl dŏng ta dak bah dih, lah mô di lah gâp dôl dŏng, ri lât tâm trong link bah ngân hàng nê, gay ntlơi pơk dŏng. Gâp ntôn lah ngăn ngăn, ƀư tĭng n'hanh lôch nê ri mô hôm lăp dơi tâm tài khoản bah gâp. Lap đŏng lah tài khoản nê gâp dŏng tay mât khẩu OTP, lah mô ri hŏ roh lĕ prăk. Lôch nê, gâp hôm hăn tât ngân hàng gay njêng tay mật khẩu n'hanh ntlơi lĕ pơk dŏng ndơ mô di gâp nơm ƀư.  

        Dŭt âk trong mplư rlăm êng êng, nar lơn ma đăng lơn dôl dơi mpôl mplư rlăm joi trong gay njuăl tât nuĭh dŏng, ma tin nhắn điện thoại, tin nhắn ta zalo, viber, mô lah quảng cáo ta ăp mạng xã hội. Aƀaơ, ăp ngân hàng ntĭm nti cài đặt tay mật khẩu dŏng 1 tơ̆ OTP ma tin nhắn sms, mô lah mật khẩu dŏng 1 tơ̆ Smart OTP ta ứng dụng bah ngân hàng. Jêng nê, tâm ăp rnôk dŏng, nuĭh dŏng tăng nteh tin nhắn mbơh bah ngân hàng, lah geh njuăl nkre 1 trong link nê nơh, ri mô dơi click tâm nê. Lah geh ăp nău wĭ wĕ, ri nuĭh dŏng ân kuăl điện tât trong ôp duh ndal bah ngân hàng nê. Nuĭh tih tâm mạng dôl geh dŭt âk trong mplư rlăm nuĭh dŏng, tâm nê khân păng êng uănh khlay tât nău ntŭng sŏk nău lư êng nơm, mbrô điện thoại, mbrô chứng minh nhân dân, mbrô tài khoản ngân hàng. Aơ lah ăp nău lư khlay, ma mpôl tih djơh mạng nde, gay ntêt nkri nuĭh dŏng, kơt nău rblang bah luật sư Bùi Sinh Quyền - Mpôl Luật sư Hà Nội:

Nuĭh tih nde công nghệ thông tin, nde nău mô gĭt blău bah nuĭh ƀon lan n'hanh păng leng di nuih n'hâm n'hanh dơn geh nhih pah kan tư pháp mơ nkri dơi nuĭh ƀon lan. Yor nuĭh tih nde săk nhih pah kan tư pháp, nkoch lah nhih pah kan ôp uănh a,b,c mô lah ta viện kiểm sát mô lah nhih phát dôih, ri nău tam nê mơ dơi nkri nuĭh n'hâm nuĭh ƀon lan. Ndrĭ lah rnôk nê bu phit klach, geh rgoh n'gơ tâm nău djăt ăp nău lư, geh ntêt nkri ri bu mbra ƀư tĭng nău đă bah nuĭh tih.

        Nkô̆ nău an luh gĭt nău lư, rgum prăp nău lư mô lah mplư rlăm bah ngai hôm jêng tât khuch âk, rnôk ăp nău lư khlay, si ƀŭt dak si...geh mpôl tih djơh sŏk n'hanh joi trong lăp pơk ma mã djơh pit in prăk. Ăp trong link njuăl tât nuĭh dŏng tâm ăp tin nhắn, email, mô lah ta mạng xã hội, geh rnôk hôm đâng mã djơh. Jêng nê, djăt ma click tâm ăp trong link dja, bol ma nuĭh dŏng mô geh mplư rlăm, roh prăk dĭl, ri mbra geh bu ndơm mã djơh, ma he mô dơi gĭt. Nuĭh tih mạng way nde tâm ăp ntil nuh srê mhe, kơt mhe aơ lah COVID-19, gay nuĭh dŏng ŭch gĭt n'hanh lât tâm trong link geh đâng mã djơh pit in prăk dơi njuăl tât, ri khân păng mbra mô hôm geh du trong êng lah ân ndơ̆ prăk an nuĭh tih mạng.

         Mhe aơ hŏ geh 2 rkeh nuĭh, lĕ ma săk ntơ, email, mbrô điện thoại, săk lăp, chữ ký mbrô… lơn âk lah bah nuĭh dŏng ta dak he rnôk râng Onus hŏ geh pla tăch. Aơ lah ứng dụng ntuh kơl prăk mbrô, ngoăy tâm ăp ntil ứng dụng joi prăk bah ngai dôl ntoh luh âk mhe aơ n'hanh jêr năl ntŭk lah ứng dụng dơi pă an si ƀŭt, ntŭk lah ứng dụng mplư rlăm. Kơt nău nkoch bah nô Hoàng Văn Tùng, nuĭh tă manh prăk ta 1 ứng dụng bah ngai geh deh prăk kon khlay, bol mô hôm dŏng ứng dụng đŏng yơn hôm dơn geh mbro ăp nău nkoch n'hơ an manh prăk ta mạng xã hội, tin nhắn sms, kơp lĕ ma rnôk lăp tâm web dơi ntĭm nti cài đặt ứng dụng an manh prăk đŏng:

       Gâp dơn geh mbro ăp tin nhắn ma ăp ding ứng dụng bu njuăl tât, gay ntop kơl an manh. Gâp mô gĭt năl ntŭk lah tin nhắn ngăn, ntŭk lah bah mpeh an manh deh prăk kon khlay. Bah năp nơh, gâp manh 10 rkeh prăk tâm 2 khay, ri trok mbro mơ lĕ rnon, ma deh prăk kon bah păng hao rlău bar, pe tơ̆ dĭl, jêng aƀaơ gâp dŭt klach dŏng ứng dụng dja.)

        Cục Đăp mpăn nău lư, Bộ Thông tin n'hanh Truyền thông ndơ̆ luh âk nău mbơh njrăng lor geh ma nău rdôl lơh mạng lam hvi tă bah ăp trôm blŏng mhe. Yor nchroh geh tât 16% tâm rnoh 68 rkeh nuĭh dŏng Internet hŏ pơk lăp tâm ăp trang web rlăm, tih djơh tâm 1 khay, ri ndrel đah roh nău lư êng nơm, nuĭh dŏng hôm mbra geh mplư rlăm bah ngai, roh prăk n'hanh roh nău nsing nơm tâm trong gŭ rêh mbrô đŏng. Ăp nău ntul rlong mpeh đăp mpăn nău lư "ntoh luh tay", ƀư nuĭh dŏng dơh wăk brâm dăk kơt nău năl bah wa Nguyễn Thành Phúc - Cục trưởng Cục Đăp mpăn nău lư, Bộ Thông tin n'hanh Truyền thông:

Mpơl luh rgum prăp nău lư êng nơm lah tă bah tơm nuĭh nơm mô gĭt njrăng mât, dơh lhoi tâm nău pă an ndơ rgum prăp nău lư êng nơm. Quy định mpeh mât prăp nău lư êng nơm bah Việt Nam ri hŏ geh, yơn mô hŏ na nê̆. Nkô̆ nău têh tâl bar, nê lah mplư rlăm bah ngai. Lôch tĭng groi nđôi bah Cục Đăp mpăn nău lư ri hŏ geh rlău 1.000.000 nuĭh Việt Nam, jêng lah nklăp 16 % nuĭh dŏng Internet ta Việt Nam pơk lăp tâm ăp trang web rlăm, tih djơh. Ăp trong mplư rlăm dja nar lơn ma đăng n'hanh nuĭh dŏng dơh wăk dăk. Tâm năm 2021, lam ntŭr neh geh 2.000.000 trang web rlăm, ri Việt Nam hŏ geh tât 816 website rlăm ntơ săk ngân hàng.)

Nuĭh rblang: Điểu Thân