VOV4.M’nông – Rnăk yuh Rơ Ôm K’Jàng ta thôn 1, xă Liêng Srônh, nkuăl Đam Rông, n’gor Lâm Đồng wơt Tết đah nău răm lĕ wâl ngăch dăng, mô geh nuĭh ntưp Covid-19. Srê ƀư rnoh ndơ phân poh hao, yơn knơm cà phê mô lah ăp ntil ndơ lŏ mir êng dơi khlay, jêng nău geh bah rnăk wâl đăp mpăn. Nkhêp di năm mhe Nhâm Dần 2022, yuh Rơ Ôm K’Jàng mpŏng ŭch ăp nuĭh ngăch prăl, chôt srê ngăch rlău, nău rêh bah kônh wa tâm thôn nar lơ hao.

“Năm aơ gâp geh 7 tấn cà phê, rlău am nĕ rnăk wâl gâp hôm ƀư 3 sào lŏ tay, năm aơ rnăk wâl gâp mô rvê tay, rnăk wâl mô hôm ji ngot tay.... Năm aơ, rnăk gâp lĕ geh ndơ gay sa Tết dŭt răm, gâp rwăt phe m’êt nklâm ƀănh chưng, rwăt ƀănh kẹo gay sa Tết. Năm mhe tết tât rnăk wâl knŭng mpŏng ngăch săk soan, ƀư sa nar lơ hao, knŭng nsrôih lơn tay tâm năm mhe gay hun hao lơn tay tâm năm mhe aơ”.

Ea Rbin lah xã nkuăl jru ngai ndrel jêr jŏt ngăn bah nkuăl Lăk, n’gor Dak Lak. Kônh wa hŏ nchrăp vơt tết ueh lăng, duh răm, rhơn m’ak, yơn kŏ mĭn ân kloh nau njrăng, rdâng srê ân săk nơm ndrel rnăk vâl ƀon lan. Wa H’Ơn Bkrông (Aduôn Luyết), tâm ƀon Rƀin, xã Ea Rƀin, năm aơ lĕ 100 năm ntĭnh ntăn. Tết lah nau khlay, yơn nau rhơn knŭng geh dơi rnôk ma ăp nŭih ƀon lan geh ueh lăng:

‘Tết âk năm bah năp nê ueh ngăn, rhơn m’ak ndrel đăp mpăn. Tết năm aơ gâp rvê âk yor lah geh tât bah srê ji. Kônh wa ƀon lan rgum ngêt sa, pâl m’ak, yơn kŏ ân geh njrăng yor lah srê ji. Năm mhe dŭt ŭch ƀon lan geh n’hâm soan ueh lăng ndrel ăp nau kan geh ueh aih mro”./.

  Geh khuch hô yor srê Covid-19, rmôt phung pah kan lam dak lĕ rlet rlău du năm âk nău njê. Ăp nuĭh pah kan ta nkual ƀon têh HCM n’hanh n’gor mpeh bah dâng lĕ plơ̆ sĭt tay đah ƀon lan gay dêr srê. Dơi geh nău kơl ngăch bah n’gâng kan ƀon lan n’hanh nău kan dơi kan, nuĭh pah kan lĕ ntơm rlet rlău jêr jŏt, đăp mpăn nău rêh... Nô Y Brao buôn Krông (Ama Sĭt) ta Ƀon Tleh, xă Dliê Ya, nkuăl Krông Năng, n’gor Dak Lak ƀư phung pah kan bah n’gor Đồng Nai plơ̆ sĭt an gĭt:

 “Tâm năm bah năp, mpôl hên lĕ sĭt nkual ƀon têh sĭt đah ƀon lan he nơm yor srê Covid-19. Yơn mô di ndrĭ ma nău mĭn ndâk njêng du nău rêh hơm răm lơn tay. Tâm ăp nu nău, mpôl hên nsrôih ndrel đah nău ntop kơl bah n’gâng kan ƀon lan jêh nĕ nău rêh mbra đăp mpăn, kon sau lŏ dơi tât ngih sam ƀŭt”.

  Năm bôk năp ƀư công nhân tâm ntŭk tâm boh tăm byăp-kao Pâl n’aih ndrel druh ndăm tâm nkuăl têh Măng Đen, nkuăl Kon Plông, n’gor Kon Tum, tết aơ bu ndăm A Qủa, 18 năm geh dơi lơn nau mât kơl an rnăk vâl. Sĭt tâm ƀon Tu Cần, xã Hiếu bah năp rnôk tết, A Qủa ngăch rep ngih vâl kơl an me bơ̆, jêh ri râng hăn ndrel nŭih tâm ƀon rep ueh Ngih rƀŭn rgum bah ƀon, muh vaih trong ƀon lan. A Qủa nkoch, tâte aơ geh gŭ tâm ngih, geh tâm dăch ma ăp nŭih ri ma păng geh mât chăm ân tết bah rnăk nơm ân m’ak lơn. Năm mhe păng geh nau nchrăp ntĭm nti ân ueh gay geh lăp nti tâm ngih săm ƀŭt nti nau mât njrăng bri:

‘Bah năp tết ri hên nchrăp du đê̆ nau kan kơt rep ngih vâl, mpih nglan ƀon, ngih nơm, jêh ri rgop phe m’êt, pĕ n’ha prit gay ma tâm kơl rgop nklâm ƀanh tâm ngih rƀŭn rgum. Thôn ƀon ƀư ăp nau kan vơt tết năm mhe ueh, ăp nŭih rgum rƀŭn tâm ngih rgum bah ƀon nơm đŏng”.

 Nô Hyung, Groi kruanh Hội nông dân xă A Dơk, nkuăl Đak Đoa, n’gor Gia Lai tâm lôch năm 2021 lĕ nsrôih kơl kônh wa Bana mpeh kĩ thuật tăm, mât chăm tơm cà phê. Kỹ thuật mpeh tăm tơm tuh mbô kơt mât rong ndrôk, rpu. Tâm năm 2022, Hyung mpŏng dơi ntop hao tay lơn, geh tây nău blău mhe đah nău kan tuch tăm, lŏ mir gay hun hao wăng sa rnăk wâl he nâp nâl lơn:

“Săk nơm ri nti rem ta ngih sam ƀŭt Lâm nghiệp Pleiku bah năm 2008 tât 2010 jêh nti bah nĕ tât aƀaơ ƀư sa rnăk wâl. Năm aơ gâp mpŏng nti hao tay, geh tay nău wât mhe đah nău kan nông, lâm nghiệp gay hun hao wăng rnăk wâl đăp mpăn lơn, hun hao lơn. Aƀaơ gâp dôl lah Groi kruah Hội nông dân xă jêng dŭt ŭch dơi hăn nti prêh tay gay gĭt kỹ thuật mhe tuch tăm, mât rong gay kơt dŏng nkra njêng, mât rong bah rnăk wâl kơt kơl kônh wa he gĭt dŏng khoa học kỹ thuật tâm tuch tăm, mât rong gay ndrel hun hao wăng sa”./.

Tâm năm 2021, yor srê Covid-19 tât jêr ri ma Y Duy, ƀon Kdung, xã Hà Ra, nkuăl Mang Yang, n’gor Gia Lai mô geh nau kan đăp mpăn ôh, ri ma nau rêh păng mâp nau jêr. Yơn Y Duy rnơm lah năm mhe 2022, nau rêh mra ueh lơn. Y Duy ŭch mra manh prăk ngân hàng nklăp 10 rkeh gay ma rvăt be rong:

‘Năm ơm lĕ rlau, tâm năm mhe, gâp ŭch geh manh prăk gay ma ƀư âk nau kan nơm ê geh kơt lah tăm cà phê, tiêu, rong ndrôk, rong be mô lah rong sur ŭch geh nau rêh văng sa geh đăp mpăn kơt kônh wa êng êng tâm ƀon, pah kan jan sa ân săk geh lơn. Ndrel năm aơ nsôih ƀư ba dak, poh phân ân ueh gay ma geh âk lơn rđil năm e”./.

Kơt si geh tơm, yan puh wai tât, lah di âk nghệ nhân, bu ranh ƀon Tây Nguyên nkah gĭt kăl e n’hanh nkoch ăp nău uĕh lăng bah rnoi nơm, mpŏng ŭch nău uĕh nĕ dơi mât ndrăy let bah kơi mro:

  Ăp rơh têt tât, năm mhe tât, Nghệ nhân ưu tú A Lễ, ƀon Kon Chênh, xă Măng Cành, nkuăl Kon Plông, n’gor Kon Tum lŏ saơ nơm răm m’ak. Ntơm tâm năm 67, lah nuĭh gĭt mât âk nău uĕh way ơm bah nuĭh Xơ Đăng, bu ranh Lễ ŭch nkoch trêng tay an kon sau n’hanh mpôl druh ndăm tâm ƀon. Bu ranh lah nău rêh aƀaơ tŏng ăp, ri lơ mô dơi chuêl chĭng gông nău njroh xoang... bah kônh wa u che n’glơi an. Nău aơ kơt nău an geh tơm, reh nâp mhe rêng hvi nkum n’hâm:

“Gâp dăn mbah lĕ rngôch kônh wa Mơmâm n’hanh oh nô ăp rnoi mpôl êng ta ăp ntŭk lam dak, du năm mhe ngăch dăng, uĕh lăng, đăp mpăn. Tâm nău mĭn bah gâp dŭt ŭch kon sau mbra nsrôih nkoch trêng tay an ăp oh, ăp mon tŭr chĭng, gay kon sau ndơn tay n’hanh mât uĕh ăp nău khlay way ơm uĕh lăng bah u che he”.

Lăp tâm năm mhe, wa H’Thông Niê (Aduôn Nguyên) tâm ƀon Păn Lăm, Phường Tân Lập, nkuăl ƀon têh Buôn Ma Thuột, n’gor Dak Lak kŏ ŭch ăp nau ơm ueh bah rnoi nơm geh mât ndrel ndrel ma ƀư ueh lơn tâm nau rêh mhe aơ:

‘Tâm năm mhe rlau aơ gâp dŭt rhơn yor geh âk nau ueh mhe bah rnoi rđe geh mât. Gâp ŭch tâm rơh tât nau ueh ơm bah rnoi nơm geh mât ndrel ƀư ueh lơn tâm nau rêh bah rnoi Rđe tâm ăp ƀon lan bah Tây Nguyên. Ŭch dĭng lĕ ăp nŭih blau mât, hun hao ăp ntil ndơ nê, ƀư tĭng kơt ân ueh tâm nau rêh mhe aơ”./.

Nuĭh rblang: Y Sưng Phê Ja