VOV4.M’nông:   Lĕ bah jŏ, nuĭh Bunong ta du đêt ntŭk tâm n’gor Dak Nông geh tâm bên ndŭl deh, keh na đah kônh wa ta n’gor Mondulkiri, dak Campuchia. Ndrel đah nău uĕh tâm ban, ăp nău tâm jô̆, tâm khâl, tâm rgâl ndoh ndơ bah kônh wa 2 ding lĕ jêng rse boăt nthoi, rgop rgum mât tâm rnglăp, dăch dêh đah 2 n’gor Dak Nông-Mondulkiri lah êng n’hanh 2 rnoi mpôl Việt Nam-Campuchia lah nsum. Nău nkoch “Tâm rnglăp ƀon tơm” bah nuĭh nchih nău an Đài TNVN gŭ ta nkual Tây Nguyên nkoch nuih n’hâm nĕ.

          Tây Nguyên lĕ tâm yan mih. Nkual n’har bri Thuận An, nkuăl Dak Mil, n’gor Dak Nông nkŭm nđĭr bah tơm cà phê, tiêu n’hanh ăp ntil tơm sa play. Du hê nai rlu ranh, ăp nar wa H’Plơ (nuĭh Bunong) hôm e hăn tâm mir ndrel kon sau. Ntĭm nti mpeh dak Campuchia, wa an gĭt nĕ lah ƀon tơm, tâm xă Bu Sra, nkuăl Pechr Chenda, n’gor Mondulkiri.

Năm 1970 rnôk hôm e 10 năm, wa H’Plơ ndrel đah rnăk wâl hăn Việt Nam gŭ rêh, nti nsơm n’hanh jêng nai nuĭh Bunong bôk năp ta ƀon Sarpa, xă Thuận An, nkuăl Dak Mil, n’gor Dak Nông. Rnôk lĕ rlu ranh, wa H’Plơ dơi săch ƀư Bí thư chi bộ, nkre ƀư Kruanh ban mặt trận Sarpa. Mô knŭng lôch uĕh nău kan, wa an lĕ nuih n’hâm gay mât ndrăy nău uĕh way ơm bah rnoi nơm, Tă bah nău ntĭm văn hóa chĭng gông, cheh tanh, mprơ tâm pât ngơi brah, n’hanh dơi kơp dơn lah Nghệ nhân ưu tú. Tĭng wa H’Plơ, văn hóa bah nuĭh Bunong ta Dak Nông geh nău tâm ban đah kônh wa ta Campuchia.

“Nău rêh gŭ âm kônh wa nuĭh Bunong ta Việt Nam n’hanh kônh wa nuĭh Bunong ta Campuchia, đah nău gŭ rau trau sach n’hanh kho ao tâm ban đŏng. Ntĭt nsa kơt troi, nah ao tâm ban da dê. Khân pơng tanh, cheh ndrang kơt nuĭh Bunong he ta aơ; knŭng êng nău ngơi khân pơng jâk, hôm nuĭh Bunong ta aơ n’gơch lơn. Nuĭh Bunong ta aơ lah Bunong Preh hôm Bunong ta Campuchia lah Bunong Biăp”.

Bu ranh ƀon Y Yăm ntĭnh ntăn kon sau mât rƀăy nău way uĕh ơm rnoi mpôl.

Du hê nuĭh Việt Nam tu tơm Campuchia, lĕ âk tơ̆ sĭt khâl ƀon tơm, nău uĕh bah wa tâm ăp rơh hăn khâl moh ndơ êh ?

“Nĕ lah nău tâm rnglăp bah 2 neh dak; đah ri dak Campuchia đah aơ dak Việt Nam. Nkah gĭt mro du rơh gâp hăn khâl, kônh wa an nah bŭt tanh way ơm nuĭh Bunong đah ri. Khân pơng hôm an ur sai du hê du blah. Bah kơi aơ, gâp hăn khâl tay, gâp djôt âk ndơ gay plơng tay nău tâm rnglăp. Nĕ lah ndơ sông sa, kơt ka kro, bôh, ƀot ngot, ăp ntil ndơ way ơm. Kônh wa đah ri hôm e jêr lơn he đah aơ. Đah nău tâm rnglăp n’hanh geh ndơ ri nchrăp tâm kơl ndrel; lah geh ndơ ri tâm an; ndrôk rpu ri mô geh, geh prăk ri an prăk”.

Nô Y Lót, Kruanh ƀon Bu Dak, xă Thuận An, nkuăl Dak Mil (n’gor Dak Nông) an gĭt: nău tâm boh ndŭl deh keh na bah nuĭh Bunong đah nuĭh Campuchia geh bah kăl e. 2 ƀon Bu Dak n’hanh Sar Pa aƀaơ geh rlău 150 rnăk geh ndŭl deh keh na đah kônh wa ta nkuăl Pechr Chenda, n’gor Mondulkiri. Nău hăn nsong, tâm khâl, tâm nđŭr nău njroh mprơ, tâm rgâl ndoh ndơ bah kônh wa dơi ngih pah kan dơi kan ta nkual n’har bri nta nơih. Kruanh ƀon Y Lót mĭn lah nuih n’hâm tâm rnglăp bah kônh wa 2 đah n’har bri Việt Nam-Campuchia nar lơ jêng dăch dêh, tâm kơl hun hao wăng sa-rêh jêng n’hanh mât njrăng n’har bri đăp mpăn uĕh lăng.

“Nău tâm rnglăp đah kônh wa ta Campuchia đah nuĭh Bunong ta aơ geh bah kăl e hôm, mô di mhe aƀaơ, tâm rnglăp dŭt uĕh, ngăn lah nău tâm mât tâm rŏng. Knŭng geh nu nău khĭt ôm, nsong nsao kônh 2 đah mbra tât khâl. N’hanh nău hun hao wăng sa kơt nĕ đŏng, 2 ding tâm rgâl đah tơm tăm kơt cao su, cà phê, tiêu. 2 ding tâm rgâl, nti nsơm mpeh pah kan jan sa. Đah ri moh ndơ uĕh, geh nău blău lơn ri ntĭm đah aơ. Ăp năm bah năp, nuĭh mpeh Campuchia mô geh tơm chanh dây, nuĭh Bunong đah aơ gĭt tăm n’hanh dơi tăch, jêng ntĭm an kônh wa đah ri tăm dŭt jêng. Hôm nuĭh Bunong đah aơ dơi Đảng, ngih dak uănh mĭn, dơi hợp tác xã, hội nông dân ntĭm kỹ thuât tăm, jêh nĕ ntĭm tay an kônh wa gŭ đah ri. Aƀaơ kônh wa đahẻi nău rêh dŭt hao”.

Wa Y Yăm-Bu ranh ƀon Bu Dak, xă Thuận An năm aơ lĕ rlău 90 năm deh hôm e dŭt ngăch. Ur wa lah U Druynh-năm aơ bơi 90 năm deh, lah nghệ nhân cheh tanh âk năm ngăn ta xă Thuận An. Rnôk ru, wa hôm e tanh ăp blah nah, nah bŭt gay ƀư ndơ tâm an, nkre ntĭm an druh ndăm, mât ndrăy nău uĕh rnoi mpôl đêt. Bu ranh Y Yăm nkoch, nău tâm boh ndŭl deh keh na bah nuĭh Bunong ta Thuận An đah kônh wa gŭ mpeh Campuchia geh bah kăl e. Bôl gŭ âm ta 2 neh dak, yơn nău way ơm lah mô dơi rgâl; kônh wa hôm e mât mro nuih n’hâm tâm rnglăp, gay ndâk njêng n’har bri đăp mpăn dăch deh n’hanh hun hao.

“Bah năp đaơ, mô hŏ geh chôt srê Covid-19 ri ăp rnôk geh kop ji, mô lah nsong nsao, kônh wa 2 ding way tât chop khâl. Ăp rơh geh nău khlay, kônh wa mô dơi tâm ntlơi nău tâm rnglăp hôm e mât bah kăl e tât aƀaơ. N’ăp bah kơi aơ kơt ndrĭ đŏng, kon sau mô dơi ƀư roh nău tâm rnglăp kônh wa, mpôl băl 2 ding. Kon sau bah kơi aơ an ƀa ƀư hăn nsong, chop khâl. Kơt rnăk wâl gâp, geh kon sau gŭ ƀon Bu Sra (nkuăl Pechr Chenda) rêh đah ri bah năm 1985 hôm e mât ndŭl deh keh na. Ăp nău dŏng gŭ âm tĭng nău way ơm nuĭh Bunong hôm e mât kơt kăl e”.

Nău tâm boh tâm mât, ndŭl deh keh na đah nuĭh Bunong ta n’gor Dak Nông đah kônh wa ta n’gor Mondulkiri geh bah kăl e hôm e dơi mât bah u che tât aƀaơ. Ăp nău ƀư tâm jô̆, tâm khâl, tâm nđŭr nău way uĕh ơm đah 2 ding lĕ jêng rse kăt ndrăng mô roh, rgop boăt nthoi nâp nuih n’hâm tâm rnglăp, đăp mpăn ta nkual n’har Việt Nam-Campuchia.

Nuĭh rlang: Y Sưng Phê Ja