Ji rtoh trong sre mham dôl geh âk tâm Dak Lak, rnoh nŭih ji mro hao âk ndrel ntŭk srê mhe dôl ma geh âk mro tâm ƀon lan. Bah năp nau tât bah srê ji, ntŭk kan dak si dôl n’hao nau mêt uănh véc-tơ, rklaih ntŭk geh srê, puh dak si nkhĭt kman, ntrŭt dăng ăp nau kan njrăng rdâng kŏ kơt lah n’hao nau njrằn săm jri; nkre lah nkah đă ƀon lan mô dơi thơ tha bah năp srê ji.

Tĭng ntŭk kan nkân njrăng srê ji n’gor Dak Lak, rnôk aơ, ji rtoh trong mham hôm lah nau kan dôl geh klach rvê ngăn, yor rnoh nŭih ntưp nau ji hôm tâm rnoh prêh ngăn, nau tât jêr nkân ndrel mro geh ăp ntŭk ntoh srê mhe. Nai dak si Lê Phúc, Groi Giám đốc Ntŭk kan nkân njrăng srê ji n’gor Dak Lak mbơh, lam n’gor kơp dơn geh 9.500 nŭih ji rtoh trong mham ndrel 2 nŭih lĕ khĭt; ‘Tâm ăp nar êp aơ phung hên tâm rgop nsum ma Viện vệ sinh dịch tễ Tây Nguyên gay ma hăn mêt uănh, nchră mbơh nâp tay du đê̆ nkuăl mra geh nau ntưp rêng âk, bah nê gay ma nchră uănh ăp rnoh mrô vec-tơ tâm ăp nkuăl aơ, jêh nê pah kan ma UBND ăp xã gay ma mât nâp ăp nau jêr, nau nkol, ndrel rklaih mhâm ƀư gay n’hao nau kan njrăng rdâng đah srê rtoh trong mham, n’hao nau rklaih ăp ntŭk srê ơm, ngăn lah rklaih ân rjăp ăp ntŭk srê gey ma hôm geh ăp nŭih ntưp ji tâm ăp ntŭk geh srê aơ”.

Rnoh nŭih ji hao ngăch tâm ƀon lan kŏ dôl ƀư jêng nau mbăk jâk ân ăp ntŭk ngih dak si săm. Tâm Khoa Nhi Tổng hợp, ngih dak si Đa khoa nkuăl Tây Nguyên, tâm ăp nar khoa ndơn ndrel săm geh nklăp 10-20 nŭih ji rtoh trong rse mham. Nai dak si Đặng Việt Nam, Groi Kruanh Khoa Nhi Tổng hợp nkah đă, nau ji aơ tâm kon se păng tât ngăch ngăn, yor ri ma me mbŏ kon se ân geh uănh rjăp nau tât bah kon nơm n’ăp ma rnôk lĕ bah ji kop duh:‘Vay ri ăp nŭih ji lăp tâm ngih dak si rnôk ma nau ji bah kon se jê̆ nê păng duh kop âk, ngăn lah duh. Kơt lah moh săk bah ji kop rtoh luh mham, kon se ngăn lah ji kop duh tâm 3 nar bôk năp, ji kop duh mro, ji tâm lam săk jăn, ji tâm ntu măt ndrel ŭch luh hok âk ngăn. Du đê̆ kon se lăp tâm ngih dak si tâm rnôk nau ji lĕ jâk lơn, kơt lah luh hok âk, ji ndul, chrach đê̆. Ri nê lah ăp kon se geh nau mpơl nau ji jâk bah nau ji rtoh trong mham. Du đê̆ kon se leo lăp tâm ngih dak si tâm rnôk lĕ ji jâk, la”.

Bah năp nau geh âk bah nŭih ji rtoh trong rse mham hao âk, Ntŭk kan nkân njrăng srê ji n’gor hŏ ndrel dôl n’hao lơn tay nau kan mêt uănh, nkre kơl mbơh nchră nau đah N’gâng kan dak si, tâm rgop ma n’gâng kan tâm ăp xã, phường ntrŭnh ƀư ăp nau kan njrăng, rdâng, rgum ăp nau kan nkân njrăng tu tơm bah ntưp rêng ndrel n’huch lơi nau ntưp rêng hvi. Tâm nê, rklaih ăp ntŭk geh srê, puh dak si hoá chất nkhĭt măch ndrel uănh véc-tơ ntưp jêng srê ji geh năl lah ăp nau kan tơm khlay. Nai dak si lê Phúc-Groi Giám đốc Ntŭk kan nkân njrăng srê ji n’gor Dak Lak, mbơh tay: ‘Phung he ƀư ueh nau kan nkhĭt bu bi, tăp măch, dŏng ăp nau kan njrăng rdâng măch, mra dơi dŏng nhanh gay nkhĭt măch, mât êng săk nơm, bĭch kât mŭng, nsoh kho ao jong ngăn lah ôi ơm, kêng măng. Êp nê ân geh ƀư ueh nau rep kloh ntŭk ntu, nkhĭt bu bi tăp măch ăp pơh. Phung he ân ƀa ƀơ răk kloh tâm ăp ntŭk pah kan, ăp rmôt kan, ngih ƀon lan, tâm ntŭk rgum nsum ƀon lan ân geh mro ntrŭnh ƀư nau rep kloh ntŭk ntu ân săk tam ngăn”.

 Ntŭk kan dak si nkah đă ƀon lan ân ƀa ƀơ mêt uănh ăp ntŭk dâng dak tâm ndrel bah dih ngih, nkŭp lơi ăp yăng dak, jăng lơi ăp dĭng chai, jâng ndeh ndrel ăp ndơ geh djang dak. Rnôk geh nŭih ji kop duh, nŭih ƀon lan nơm ân uănh kloh nau tât bah n’hâm soan ndrel tât ngih dak si gay ma geh bŭt uănh, ntĭm mbơh nau săm; mô dơi thơ tha, săk êng jĭ jong tâm ngih./.

Năl nău ji duh rtoh trong mham n'hanh ji luh mham rih

- Ơi nai dak si, duh kop siăk n'hanh duh rtoh luh mham rih geh ăp nău ji tâm ban n'hanh êng đŏng?Nuĭh ƀon lan an m’hâm nău saơ gay gĭt năl ơm?

Nai dak si Đỗ Hữu Thành: Nău tâm ban đah duh kop siăk n'hanh duh rtoh luh mham rih lah ta lvang bôk năp, lĕ bar nău ji geh ăp nău ji tâm ban kơt duh hô ndal, ji bôk, ji ŏk r'ah n'hanh ŏk r'ah. Yơn lah, kop duh rtoh luh mham rih way geh ndrel đah ăp nău ji trong n'hâm kơt siăk, ji mlông dơ̆, siăk hok; du đêt nuĭh mbra geh ji ndŭl djroh mô lah hok, lơn lah kon se. Tâm rnôk nĕ, duh rtoh luh mham rih way đêt geh nău ji trong n'hâm, yơn mbra geh luh mham muh, luh mham jâng sêk, luh rplay mham ta ntô, ji ntang ntơh, ŏk r'ah n'hanh mô ŭch sa. Ji kop duh way ntoh ngăch đah ăp nău ji môr trong n'hâm. Duh rtoh luh mham rih mbra ƀư duh hô na nao ntơm bah 2 tât 7 nar, ji ndŭl dŭt hô, geh nău luh mham. Yơn lah, nuĭh ƀon lan mô dơi knŭng nsing tâm nău ji gay nchroh êng nău ji.

- Rnôk geh duh, nuĭh ƀon lan way rwăt êng dak si bah duh, kháng sinh mô lah dŏng dak si ƀon lan. Nai dak si moh ndơ njrăng gay dêr ăp nău tih klach?

Nai dak si Đỗ Hữu Thành: Duh kop siăk n'hanh duh rtoh luh mham rih yor kaman ƀư jêng dak si kháng sinh mô geh tam săm ăp nău ji aơ. Nŭih ƀon lan mô dơi dŏng êng dak si kháng sinh rnôk mô hŏ geh nău ntĭm bah nai dak si. Rnôk dŏng dak si n'hŭch duh paracetamol, an tĭng rnoh dak si tĭng jâk săk n'hanh tâm ƀah đah ăp tơ̆ ngêt, way bah 4 tât 6 mông, gay dêr âk ir ƀư khuch tât klơm. An njrăng đah ăp ntil dak si ƀon lan mô hŏ dơi uănh năl. Lơn lah, rnôk ntôn geh duh rtoh luh mham rih, an dêr dŏng aspirin, ibuprofen n'hanh ăp dak si chŏl môr steroid êng yor mbra ƀư hao ntưp rêng, ƀư rgâl jêng nău ji mbăn, đê̆ đŏng khĭt.

- Đah nŭih geh duh mô hŏ gĭt nkô̆ nău, nai dak si njrăng đă ăp nău an ƀư n'hanh moh nău an tât ngih dak si dâl?

Nai dak si Đỗ Hữu Thành: Nŭih geh duh an uănh nđôi săk soan n'hanh ăp nău ji ndrel, rlu rlău ta ntŭk nđik aih, ngêt tŏng dak, an lor oresol mpli di nău ntĭm. Dơi dŏng paracetamol di rnoh rnôk duh hô rlău 38.5 độ C. Lah geh nău ji ndal, an tât ngih dak si gay dơi uănh nđôi n'hanh năl nkô̆ nău. Mô koch sial, n'hôl duh rlău ir mô lah dŏng âk ir dak si ƀon lan mô gĭt tu tơm. Ăp nău ntoh klach geh duh hô na nao, lêt rgănh, wĭ wĕ, ŏk r'ah âk, ji ndŭl djroh, luh mham muh, luh mham jâng sêk, hok luh mham, hăn ăch luh mham. Ta kon se, an uănh nđôi nău m'ưm hok mô tâm di, ŏk r'ah, lêt rgănh, mô ŭch sa, mô dơi ngêt dak. Rnôk ntoh ăp nău aơ, nuĭh ji an tât ngih dak si ngăch, lĕ ma rnôk bah năp lĕ dơi nchroh duh rtoh luh mham rih n'hanh săm ta jay.

Dăn lah ueh nai dak si!