Tĭng uănh năl bah Ntŭk rgum mât kân kop ji n'gor Dak Lak, aƀaơ nu nău ji nău ji mha êng tâm lvang năm 2018 tât năm 2023, n'gor hôm e kơp dơn ăp nŭih ji ji kop sâr tâm ntŭk, ndrel đah ăp nŭih ji bah dih. Yơn lah, đah nău ntĭm rđău bah Trung ương, nău lăp kan bâh n'gâng kan dak si n'hanh kơl an bâh ăp nău nchrăp kan njrăng, rdâng nuh srê, nău kan uănh n’ôi nău ji lĕ geh ăp nău dơi uĕh. Tĭng nău nchrăp, trong kan bah năp nơh, Dak Lak mbra dơi geh nău rƀŏng nkhĭt srê ji kop sâr tâm năm 2026. Yơn lah, jêh rnôk ƀư tĭng dăp rgum dăp n'gâng kan hành chính, n'glăp n'gor Dak Lak đah Phú Yên, nău kan uănh năl nu nău nău ji dơi ƀư ta nkual mhe. Tâm năm 2023 n'hanh 2024, nkual Phú Yên ơm kŏ kơp dơn ăp nŭih ji ji kop sâr. Tĭng nau ntrŭnh bah ntŭk kan dak si tâm lam ntur neh n'hanh N'gâng kan dak si, gay dơi kơp dơn nkhĭt srê ji kop sâr ta lam n'gor, ntŭk an geh tŏng nau dơi mô kơp dơn nŭih ji rtoh trong mham tâm dak tâm 3 năm mro. Yor ri, rnôk nchrăp kơp dơn mô hôm geh ji kop sâr ta lam n'gor Dak Lak mra jŭr tât rnôk aơ nklăp năm 2027-2028. Thạc sĩ, nai dak si CKII Hoàng Hải Phúc - Giám đốc Ntŭk kan Uănh n’ôi kop ji n'gor Dak Lak, an gĭt: "Aƀaơ nău dŭt rvê lah nău duh rtoh trong rse mham lăp tă bah ăp dâk hao tay, ngăn lah nkual châu Phi. Yor nĕ, N'gâng kan dak si dôl rgum uănh nđôi véc tơ trêng nău ji, lor nchrăp uănh n’ôi ký sinh trùng ji kop sâr n'hanh uănh n’ôi ăp nŭih geh tât tă bah ntŭk êng. Du đêt ntŭk hôm geh ma nău ntưp ji kop sâr geh nkual Ea Súp, Buôn Đôn, Ea H'leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh n'hanh Đồng Xuân”.

 Ta Ƀon Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, n'gor Dak Lak, du ƀon nkual n'har bri gŭ rêh. tơm si tâm nklang bri mât gưl neh dak Yok Đôn, nuĭh ƀon lan hôm e tâm dăch đah bri ma ăp rơh nău kan joi sa. Ƀon geh 147 rnăk, 539 bôk, nuĭh ƀon lan way hăn tâm bri, jêng nău mâp đah măch ntưp ji hôm e âk. Yor kơt nê̆, aơ lah ntŭk gŭ rêh dơi N'gâng kan dak si mât uănh gay saơ ơm nuĭh ntưp ji n'hanh nking n'gang nău ji kop sâr plơ̆ tay. Ăp năm bah năp, Ƀon Đrăng Phốk tă geh kơp dơn ndơn âk nuĭh ntưp ji kop sâr. Ăp rơh duh hô, lêt rgănh, ŏ r'ah, n’ik lah nău nkah gĭt, nău klach rvê ma âk nuĭh hôm e mô dơi chuêl. Wa Lương Thị Sanh, nuĭh ƀon lan Ƀon Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, n'gor Dak Lak, nkoch:"Rnôk bah năp nơh tâm ƀon nŭih ji kop sâr dŭt âk, kơp lĕ ma nŭih ƀon lan ta ntŭk kŏ kơt lah nŭih ƀon lan ta ntŭk êng mhe lăp hôm rvê dak, rvê ndơ sa, nău dôl hôm e hô đah trôk nar. Ăp năm 2001, 2002, 2003 lah ăp năm nau  ji kop sârdŭt âk. Rnôk nĕ gâp duh tât ntô êr na nao. Jêh nĕ hăn but uănh, hăn nai dak si gay săm yơn trong hăn jêr jŏt, ăp ntil ndơ jêr jŏt. Jêh nê mbrơi mbrơi dơi đŏng săm bah ji".

  Ji kop sâr mô knŭng ƀư ăp rơh duh hô, lêt rgănh, ŏ r'ah ma hôm geh tât ăp nău rgâl klach lah mô dơi saơ n'hanh săm ngăch di rnôk. Lơn lah, ji kop sâr mra ƀư rgâl nău mĭn, khuch leh, khuch trong n'hâm, mô tŏng mham âk, đê̆ đŏng khuch tât nău rêh nuĭh ji. Đah ăp nuĭh way mâp hăn bri, bĭch mir mô lah plơ̆ sĭt bah ăp nkual geh nuh srê ji ndâr pưm ko, nău nchrăp njrăng n'gang nău ji n'hanh năl ơm ăp nău ntôn lah dŭt ŭch. Yor rnôk ntoh geh nŭh ji nău ji, lah mô dơi saơ n'hanh nkra ngăch, geh ma nău khuch tât săk soan nŭih ji n'hanh ntoh luh ăp nŭih ntưp mhe tâm ntŭk gŭ rêh hôm e geh. Yor nĕ, N'gâng kan dak si đă nuĭh ƀon lan an geh n'hao tay nău mĭn njrăng nău ji ma ăp nău ƀư dơh ăp nar yơn săk rnglay nsĭt tay dŭt âk kơt: Bĭch nău nkoch n'ăp nar n'hanh măng, lơn lah ta ăp ntŭk geh rnoh măch ntưp ji âk. Ân dŏng mŭng geh dak si nkhĭt măch tĭng nău ntĭm, nsoh kho ao jong rnôk hăn bri, pah kan bah dih mô lah gŭ ntŭk geh âk măch. Rnôk bĭch tay tâm bri, ntŭk gŭ nde mô lah mir ba, ân lor nchrăp tĭng ƀư ăp trong mât njrăng êng săk nơm, dêr măch kăp.

  Êp nê, nŭih ƀon lan gay tâm rgop nsum ma cán bộ dak si tâm ăp nau kan puh nkhĭt măch, uănh nđôi véc tơ n'hanh sŏk lam mham uănh năl rnôk dơi đă. Ăp nŭih vay hăn tâm bri, bĭch tâm mir mô lah hăn tât ăp nkuăl mra geh nau ji ji kop sâr an njrăng uănh nđôi săk soan. Rnôk geh nău ntoh duh, siăk, ji bôk, ŏk r'ah, ngăn lah jêh rnôk plơ̆ sĭt bah nkual geh nuh srê, an tât ngih dak si gay dơi but uănh n'hanh uănh năl mham ndrel gŭ nkhah êng. Đah nuĭh hăn pah kan, nti mô lah plơ̆ sĭt bah ăp ngih dak geh nchoeng n'gang nău ji kop sâr, lơn lah ăp dak mpeh nkual châu Phi, nău mbơh tơih nău hăn nsong nchoăn rdeng, tăch rgâl n'hanh mbơh an ntŭk kan dak si rnôk geh nău ji ntôn lah dŭt khlay. Nuĭh ƀon lan mô dơi rvăt êng dak si săm rnôk ê geh năl bah nai dak si./.

Ji kop sâr lah nău ji tâm ntưp mbra ƀư jêng nău ji jêr bah, way mâp ta ăp nkual geh nuĭh ƀon lan way hăn bri, gŭ mir n'hanh tâm nđŭr, hăn rlău ăp dak, ntŭk geh kop sâr ntoh luh. Gay gĭt tay mpeh trong ntưp rêng, nău ji an njrăng, rmôt nchih nkô̆ way nkoch lĕ geh rơh tâm nchră đah Thạc sĩ, Nai dak si CKII Hoàng Hải Phúc - Giám đốc Ntŭk rgum uănh nđôi kop ji n'gor Dak Lak. Jă kônh wa n'hanh băl mpôl djăt ndrel!

- Dăn nai dak si an gĭt nkô̆ nău ƀư ji kop sâr n'hanh ăp nău ntoh bah ji?

Nai dak si Hải Phúc: Ji kop sâr yor ký sinh trùng Plasmodium ƀư. Tâm Plasmodium geh dŭt âk ntil kơt Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi… Ta Dak Lak hôm e kơp dơn falciparum n'hanh vivax. Nkô̆ nău tơm lah yor măch Anopheles rhêp mham nuĭh ji n'hanh ntưp an nuĭh mô geh ji tă bah ntŭk kăp. Nău ji ntoh lư ngăn rnôk ntưp ji kop sâr lah siăk, duh n'hanh luh rtoh. Aơ lah 3 nău ji ntoh lư bah ji kop sâr. Nkre, ăp nău mpơl geh nsum lah ji bôk, ŭch hok, ŭch luh hok, ji ndul djroh, leh n’hanh klơm têh, lah xét nghiệm mra geh nău mô tŏng mham n’hanh nău mpơl êng.

- Ji kop sâr ƀư khuch tât săk soan nuĭh ji m'hâm mêh, ơi nai dak si?

Nai dak si Hải Phúc: Nău ji kop sâr dŭt klach yor nău ji ƀư luh mham, ƀư mô tŏng mham. Ji kop sâr 3+ n'hanh 4+ lah ji kop sâr klach n'hanh mbra ƀư khĭt nŭih. Nău ji ƀư an nŭih ji mô tŏng mham, ntô săk nđôch, êr, lơn lah rnoh hemoglobin hôm dŭt đêt. Lah mô dơi săm di, đah kon se nău ji mbra ƀư brêt têh, mô tŏng ndơ sa, mô tŏng mham, mbrơi hun hao bôk rngok, khuch tât nău nti nsơm. Đah nŭih bŭn mbra ƀư deh ơm, rlih kon, mô tŏng mham n'hanh ăp nău rgâl mpeh deh ơm. Đah nŭih têh ta rnoh năm pah kan mbra an rlu kan ta jay, khuch tât nău geh, săk soan hŭch, bôk rngok hŭch. Lơn lah, kop sâr lah mô dơi săm mbra ƀư khĭt nuĭh.

- Nŭih ji ân moh ndơ njrăng tâm rnôk săm gay dêr nău ji ntoh tay mô lah n’glơ wĭ nău ji, hơi nai dak si?

Nai dak si Hải Phúc: Nuĭh ji rnôk ntưp ji kop sâr an njrăng, lơn lah ăp nuĭh hăn bri, bĭch mir geh ăp nău ji duh, n'hanh hăn ta ăp nkual geh ntưp ji kop sâr sĭt lah an tât dâl ngih dak si dăch ngăn gay dơi but uănh, uănh năl, nchroh n'hanh săm yor ji kop sâr geh ntoh lư lah ji kop sâr năp, jêh nĕ duh n'hanh ntop đah ăp nău ji kơt gâp lĕ nkoch bah lơ nê. Yơn đah ăp nuĭh geh ji kop sâr âk tơ̆ ri rnoh ký sinh trùng tâm săk n'hanh geh ăp nău chŏl mbra hŭch, ăp nău ji mpơl mô hôm kloh. Yor nĕ, uănh năl an tâm rgop đah ăp nkô̆ nău ntưp rêng hăn sĭt bâh ntŭk geh srê ji kop sâr mô lah bâh Châu Phi gay ma tâm rgop uănh năl. Rnôk săm an geh njrăng: Uănh năl di, săm di dak si bah ji kop sâr, săm ơm, di n'hanh tŏng rnoh.

- Nuĭh ƀon lan, lơn lah ăp nuĭh way hăn bri, bĭch mir, mhâm ƀư gay lor nchrăp njrăng n'gang ji kop sâr, ơi nai dak si?

Nai dak si Hải Phúc: Lah bĭch rlău măng ta bri an dŏng ăp trong mkra êng nĕ lah nsoh ao mbang ty, dŏng kem jut măch, dŏng njao, mŭng ma nău nchrăp njrăng, n'gang kop srê lĕ pă an. Đah ăp rnăk an răk rao kloh uĕh, jŭt kuaih ngih wâl, muih kuaih mpêr n'gar gay njrăng, n'gang măch chuh. Đah săk nơm an bĭch mŭng, nsoh kho ao mbang ty lĕ ma măng nar. Lơn lah, rnôk saơ ăp nău ji kop duh, siăk, ji bôk, luh dak rhal ri an tât dâl ngih dak si gay dơi but uănh, nchroh n'hanh săm.

- Dăn lah uĕh nai dak si!