Ta nkual mir 2 hec-ta ta ƀon Phăm Ngol, xă Bờ Ngoong, n'gor Gia Lai, wa A Ngăn koh n'ging tâm nklang ăp njônh cà phê, mât tay rnoh nkŭm n'hâm gay mât uĕh an neh. Bar năm aơ, mât tăm cà phê tĭng rnoh di 4C, A Ngăn hôm e ƀư ăp nău kan dŭt bên đŏng lah poh phân, koh n'ging, tŏ dak, yơn trong ƀư lĕ êng bah năp đaơ. Ntô cà phê bah yan bah năp dơi wa rgum tay, ndum đah phân ăch ndrôk rpu tâm âk khay bah năp rnôk ndơ̆ tâm mir. Wa ntlơi lĕ dak si nkhĭt pih, kanŭng koh n'ging tâm ăp rnôk ŭch, mô kloh uĕh kơt ntơm đaơ. Wa A Ngăn hôm nha tâm rgop đah ntŭk kan tâm rgop uănh năl rnoh mbrô, uănh năl ntŭk mir gay ma kơl an nău kan uănh năl tu tơm ndơ geh ƀư: "Ƀư cà phê nâp nâl ri rnăk wâl gâp tâm rgop ƀư cà phê 4C đŏng, ân tâm rgop hăn uănh năl ntŭk tăm, rnôk tăch an doanh nghiệp gay năl tu tơm ri mbra dơi doanh nghiệp ntop kơl rnoh prăk, sŏk an ăp rnăk ƀon lan tĭng rnoh geh ndơ".

Ta xã Đak Đoa, cà phê 4C bah ăp nuĭh lăp kan nsum tâm hợp tác xã dơi rwăt khlay lơn rnoh khlay ntŭk tăch rgâl nklăp 500 prăk/kg play rêh. Lah giám đốc hợp tác xã, wa Y Uê, ta ƀon Tuơh Klăh, nkre na nê̆ nkra njêng, nkre ntĭm ăp rnăk ƀư tĭng trong lĕ tâm ban ŭch đah doanh nghiệp tâm rgop.

Ăp nău đă kơt mô dŏng dak si nkhĭt pih, mô dŏng dak si tâm rnoh mô dơi dŏng, mât chăm n'hanh klêh di nău ntĭm mbrơi mbrơi jêng nău dơn kan nsum. Nău tâm ban trong ƀư kơl n'hŭch nău ăp rnăk ƀư du trong, khuch tât săk kah n'hanh nău dơi tâm di nău đă bah nuĭh rwăt. Wa Y Uê an gĭt: "Gâp nkra njêng cà phê kloh uĕh, mô puh dak si pih mô puh dak si tâm rnoh mô an dŏng n'hanh mât uănh rnoh moh săk ri hợp tác xã bah mpôl hên mô rvê ntŭk tăch luh. Hợp tác xã Glar pah kan ntơm bah năm 2020 geh 15 nuĭh tơm n'hanh tâm rgop đah 130 rnăk ta rnoh neh 169 ha rnoh âk ăp năm 715 tấn".

Mô knŭng ƀư tuch tăm tĭng di rnoh, nău tâm rgop hôm pơk luh trong hun hao ăp ntil cà phê geh rnoh khlay âk lơn. Hợp tác xã Nông nghiệp n'hanh Dịch vụ Lam Anh (xă Đak Đoa) lĕ boăt nthoi ƀon lan kan lŏ mir ta ăp ƀon lan gay hun hao ntrong kan tuch tăm hữu cơ tĭng trong dơh uĕh.

Ndơ cà phê kah khlay bah hợp tác xã geh kơp dơn OCOP 4 sao gưl n'gor n'hanh tât dơi âk ntŭk tăch tâm dak, dak bah dih. Wa Lê Hữu Anh, Giám đốc hợp tác xã an gĭt: gay n'hao rnoh khlay găr cà phê, nău khlay mô knŭng rgâl trong mât chăm ma hôm ân rdâk njêng nău nsing nơm bah nuĭh ƀon lan tâm trong tuch tăm mhe, nsrôih n'hao uĕh kah ndơ."Đah rup gui nuĭh ƀon lan kan lŏ mir, geh nău nsing nơm têh tâm rnoh khlay bah găr cà phê, mpôl hên lĕ rgâl trong mât chăm mir tơm, n'hao uĕh kah ndơ geh ƀư. Nău aơ mô dơn kơl n'hao rnoh khlay cà phê ma hôm rgop jut jăng ji ngot n'hŭch ach o, kơl kônh wa ƀư ndrŏng".

Ƀon lan kan lŏ mir geh nău dơn kan, doanh nghiệp ta Gia Lai kơl an n'hanh uănh nđôi nău ƀư tĭng ăp nău mpŏng tăch an dak bah dih bâh cà phê bâh ntơm ta nkual tăm. Wa Thái Như Hiệp, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, n'gor Gia Lai, an gĭt, doanh nghiệp dôl rgâl samƀŭt nchih nar khay mât tăm bâh sămƀŭt tât dŏng ta điện thoại. Ƀon lan kan lŏ mir mbơh tơih nău poh phân, dŏng dak si, tŏ dak, pĕ lêh; doanh nghiệp dŏng rnoh mbrô gay ma mât uănh nkual tăm, joi tu tơm, bâh nĕ uănh nđôi nău kan n'hanh mât ueh cà phê tâm rgop. "Mpôl hên nsrôih ƀư ntơm bah 2023 n'hanh kêng dŭt năm 2024 mpôl hên lĕ an luh dơi phần mềm joi tu tơm dŏng rlong an du đêt rnăk ƀon lan kan lŏ mir. Tât 2025-2026 ri nuĭh ƀon lan kan lŏ mir ntơm gĭt wât dơi n'hanh mpôl hên mhâm ƀư kơl an khân păng dơi geh samƀŭt nchih nar kan tuch tăm bah nchih ma ty tât app điện thoại blău mhe".

Gia Lai aƀaơ geh 107.400 hec-ta cà phê, tâm nê nklăp 56.700 hec-ta dơi pă an ăp samƀŭt kơp dơn jŏ jong kơt 4C, Rainforest Alliance n'hanh hữu cơ. Nău ŭch geh mpeh săk kah n'hanh tu tơm dơi ƀư ntơm bah mir tơm, jêng nău dơn kan nsum bah nuĭh tăm, hợp tác xã n'hanh doanh nghiệp.

Wa Bạch Thanh Tuấn, Groi Kruanh Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, an lah, bah ăp nkual tăm geh lĕ đah nău kan, săk kah n'hanh kloh rwah kơt ta Gia Lai, n'gâng kan cà phê geh tay jâng nsing gay n'hao suan dăng tâm rlong n'hanh rdâk tay nău nsing nơm ta ntŭk tăch n'gluh. "Nău ŭch mô knŭng ndơ uĕh ma ân đăp mpăn dơi lĕ rngôch trong rƀŏng ndơ. Việt Nam aƀaơ lah 1 tâm ăp dak dâk bôk năp mpeh cà phê robusta lam ntŭr neh. Lah he dŏng geh nău tam ri mô knŭng nsĭt tay rnoh khlay an nuĭh lăp kan nsum ma hôm nsĭt tay rnoh khlay ntŭk gŭ kan an neh dak".

Bâh mir tơm tât nău rwăt, nkret njêng, nău tâm rgop đah ƀon lan kan lŏ mir, hợp tác xã n'hanh doanh nghiệp dôl ndơ̆ nău blău ƀư mât tăm nâp nâl, công nghệ mbrô n'hanh ƀư tĭng tu tơm ta nău pah kan tăm cà phê ta ƀon lan Gia Lai. Rnôk ăp ding ndrel tĭng nău ntrŭnh, tâm pă nău geh n'hanh mât đăp mpăn ntŭk tăch, găr cà phê mô knŭng n'hao nău ueh, rnoh khlăy ma hôm n'huch nău khuch tât ntŭk gŭ rêh. Aơ lah nău kan gay ma ƀon lan đăp mpăn ntuh kơl, tâm rgop jŏ jong đah tơm cà phê n'hanh n'hao nău dơi tâm rlong bâh ndơ ta ntŭk tăch rgâl.