Tiô mơnhên tối dêi Tíu xiâm Séa ngăn mơdât pơreăng kong pơlê Dak Lak, nôkố tơdroăng tơngê mơdrâu a kong pơlê dế châ hbrâ mơdât tơniăn. Vâ chê 10 hơnăm hdrối, malối tung pơla sap ing hơnăm 2018 troh hơnăm 2023, kong pơlê xuân ối ai mâu ngế tơngê mơdrâu tung tơnêi têa, tơdrêng ƀă mâu ngế ki tơngê mơdrâu ing kong têa ê. Laga, ƀă tơdroăng hnê mơhno dêi Tíu xiâm, tơdroăng veăng tơmâng dêi kơvâ ngăn pơkeăng ƀă tŏng gum ing mâu tơdroăng tơkêa hbrâ mơdât pơreăng, tơdroăng séa ngăn pơreăng hiăng châ tơƀrê. Tiô pơkâ, troăng prôk hdrối nah, Dak Lak kô châ pơkâ mơdât pơreăng tơngê hmân a hơnăm 2026. Laga, klêi kơ'nâi pêi pro xing xoăng tíu pêi cheăng, tơmot chiâng môi kong pơlê Dak Lak ƀă Phú Yên, tơdroăng séa ngăn pơreăng châ pêi pro tung lâp kơpong nếo. Tung hơnăm 2023 ƀă 2024, kơpong Phú Yên ton ối ai mâu ngế tro tơngê hmân tung tơnêi têa. Tiô pơkâ dêi Khu tơrŭm ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât lâp plâi tơnêi ƀă Khu xiâm ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât, vâ châ mơnhên ôh tá ai pơreăng tơngê mơdrâu tung lâp kong pơlê, kong pơlê thế pêi pro tơdroăng ôh tá ai pơreăng tơngê mơdrâu tung lâp kong pơlê tung 3 hơnăm pơtối. Xua mê, drêng vâ mơnhên tối ôh tá ai pơreăng tơngê mơdrâu tung lâp kong pơlê Dak Lak mơni kô troh a hơnăm 2027–2028. Thak sih, ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa II Hoàng Hải Phúc – Kăn pơkuâ Tíu xiâm séa ngăn mơdât pơreăng kong pơlê Dak Lak, ăm 'nâi:

“Nôkố tơdroăng ki tô tuăn cho pơreăng tơngê mơdrâu ing kong têa ê mot tung tơnêi têa pin, malối cho a kơpong châu Phi. Xua mê, kơvâ ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât dế tơkŭm séa ngăn vector ki tâ tú pơreăng, hbrâ séa ngăn kiâ ngu ngĕng ƀă séa ngăn mâu ngế ki lo ing tíu ê. Ai mâu cheăm bêng xuân ối ai hên ngế tro tơngê mơdrâu mê cho kơpong Ea Súp, Ƀuôn Đôn, Ea H’Leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh ƀă Đồng Xuân”.

A Ƀuôn Drăng Phốk, cheăm Ƀuôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, môi pơlê kơpong tơkăng kong ối tung kơpong xiâm dêi Kơdrum kong ilâng tơnêi têa Yok Đôn, kuăn pơlê ối hmâ ƀă kong ing mâu tơdroăng cheăng kâ. Pơlê ai 147 rơpŏng, 539 pơ'leăng mâ mơngế, kuăn pơlê hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk mê tơ'lêi tro tri trôu pâk ‘mot pơreăng. Xua mê, kố cho kơpong ki châ kơvâ ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât rak vế séa ngăn vâ rĕng châ 'nâi ngế ki tâ pơreăng vâ mơdât pơreăng tơngê mơdrâu vêh tâ tú nếo. Mâu hơnăm hdrối mê hía nah, Ƀuôn Drăng Phốk hiăng ai hên ngế tơngê hmân. Mâu tơdroăng ki tơngê mơdrâu, pro mơngế châi chiâng rơlâi rơlo, kơbrĕn châ, chêng kŏng, cho tơdroăng ki xâu rơ-iô, hên ngế ôh tá kâi piu. Jâ Lương Thị Sanh, kuăn pơlê Ƀuôn Drăng Phốk, cheăm Ƀuôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, tối:

“Pơla hdrối kố nah tung pơlê mơngế tơngê mơdrâu hên khât, tá mâu kuăn pơlê ki ối akố xuân môi tiah kuăn pơlê a cheăm bêng ki ê nếo mot ối dế tá hâi hmâ ƀă hyôh kong prâi. Mâu hơnăm 2001, 2002, 2003 cho mâu hơnăm tơngê mơdrâu hên ó khât. Drêng mê nah, á tơngê hmân pro kéa trĭng hlối. Klêi mê lăm khăm, lăm pôu ƀok thái pơkeăng vâ pơlât la troăng prôk lăm pá puât, tŭm tơdroăng pơrá xơpá khât. Klêi mê xuân mơhúa châ pơlât prêi lĕm hlối”.

Pơreăng tơngê mơdrâu pro mơheăm ôh tá kâi kơtâu, ôh ta xê to pro chiâng thăm tơngê hmân, kăng hngíu, rơlâi rơlo mê ối pro chiâng ai tơdroăng châi ki ê nếo tâng ôh tá rĕng châ 'nâi ƀă pơlât teăm tơdrêng. Malối, tơngê lo hmân ki râ kô pro chiâng ôh tá tơniăn tung tuăn ngôa, châi plâi nuih, ôh tá kâi hiâm, ôh tá ai mơheăm, thăm nếo kô pro hlâ mơngế. Ƀă mâu ngế ki hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk lơ vêh ing mâu kơpong ki ai pơreăng tơngê mơdrâu, tơdroăng ki hbrâ mơdât pơreăng ƀă rĕng châ 'nâi mâu tơdroăng ki tơviah cho kal khât. Xua drêng hlo ai ngế tro tâ pơreăng, tâng ôh tá châ hlo ƀă pơlât teăm tơdrêng, mơni kô tơdjâk troh ivá ngế ki tro tâ pơreăng ƀă mơni kô ai mâu ngế tro tâ nếo tung pơlê pơla xuân ối ai. Xua mê, kơvâ ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât hnê tối ăm kuăn pơlê kal pơtối mơdêk ki hlê plĕng tung hbrâ mơdât pơreăng ƀă mâu tơdroăng pêi pro ki tơ'lêi hlâu rêm hâi la tơ-ƀrê gá hên môi tiah: Koi kơmăng lơ kơhâi athế kât mi tơkel, malối a mâu tíu ki ai tri trôu. Thế dâi kơmung ki hiăng xôh pơkeăng kơdê tri trôu tiô hnê mơhno, xâp ếo xŏn drêng lăm tung kong, pêi cheăng pá gong lơ a tíu ki ai hên tri trôu. Drêng koi tâm tung kong, hngêi trá lơ chiâk deăng, thế hbrâ pêi pro mâu tơdroăng rak vế dêi châ chăn, kơdroh tơdroăng ki ăm tri trôu pâk.

Pakĭng mê, vâi krâ kal tơrŭm ƀă kăn ƀô̆ ngăn pơkeăng tung mâu tơdroăng ki xôh pơkeăng kơdê tri trôu, séa ngăn vector ƀă xo mơheăm séa ngăn drêng châ pơkâ thế. Mâu ngế ki hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk lơ troh a mâu kơpong ki mơni kô tro tâ pơreăng thế tơtrŏng séa ngăn ivá. Drêng tâ tơngê, kăng hngíu, châi ko, rơlâi rơlo, malối klêi kơ'nâi vêh ing kơpong ki ai pơreăng tơngê mơdrâu, kal troh a hngêi pơkeăng vâ châ khăm ƀă séa ngăn teăm tơdrêng. Ƀă mâu ngế ki lăm pêi cheăng, hriâm tâp lơ vêh ing mâu kong têa ki ai pơreăng tơngê râ ó, malối cho mâu kong têa ối tung kơpong châu Phi, tơdroăng tối tơbleăng hâi khế prôk lăm ƀă tối tơbleăng ăm hngêi pơkeăng drêng tâ tơngê cho kal khât. Kuăn pơlê pôi tá hmôu pơ rôe xêh pơkeăng pơlât drêng tá hâi châ ƀok thái pơkeăng khăm ngăn.

A Ƀuôn Drăng Phốk, cheăm Ƀuôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, môi pơlê kơpong tơkăng kong ối tung kơpong xiâm dêi Kơdrum kong ilâng tơnêi têa Yok Đôn, kuăn pơlê ối hmâ ƀă kong ing mâu tơdroăng cheăng kâ. Pơlê ai 147 rơpŏng, 539 pơ'leăng mâ mơngế, kuăn pơlê hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk mê tơ'lêi tro tri trôu pâk ‘mot pơreăng. Xua mê, kố cho kơpong ki châ kơvâ ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât rak vế séa ngăn vâ rĕng châ 'nâi ngế ki tâ pơreăng vâ mơdât pơreăng tơngê mơdrâu vêh tâ tú nếo. Mâu hơnăm hdrối mê hía nah, Ƀuôn Drăng Phốk hiăng ai hên ngế tơngê hmân. Mâu tơdroăng ki tơngê mơdrâu, pro mơngế châi chiâng rơlâi rơlo, kơbrĕn châ, chêng kŏng, cho tơdroăng ki xâu rơ-iô, hên ngế ôh tá kâi piu. Jâ Lương Thị Sanh, kuăn pơlê Ƀuôn Drăng Phốk, cheăm Ƀuôn Đôn, kong pơlê Dak Lak, tối:

“Pơla hdrối kố nah tung pơlê mơngế tơngê mơdrâu hên khât, tá mâu kuăn pơlê ki ối akố xuân môi tiah kuăn pơlê a cheăm bêng ki ê nếo mot ối dế tá hâi hmâ ƀă hyôh kong prâi. Mâu hơnăm 2001, 2002, 2003 cho mâu hơnăm tơngê mơdrâu hên ó khât. Drêng mê nah, á tơngê hmân pro kéa trĭng hlối. Klêi mê lăm khăm, lăm pôu ƀok thái pơkeăng vâ pơlât la troăng prôk lăm pá puât, tŭm tơdroăng pơrá xơpá khât. Klêi mê xuân mơhúa châ pơlât prêi lĕm hlối”.

Pơreăng tơngê mơdrâu pro mơheăm ôh tá kâi kơtâu, ôh ta xê to pro chiâng thăm tơngê hmân, kăng hngíu, rơlâi rơlo mê ối pro chiâng ai tơdroăng châi ki ê nếo tâng ôh tá rĕng châ 'nâi ƀă pơlât teăm tơdrêng. Malối, tơngê lo hmân ki râ kô pro chiâng ôh tá tơniăn tung tuăn ngôa, châi plâi nuih, ôh tá kâi hiâm, ôh tá ai mơheăm, thăm nếo kô pro hlâ mơngế. Ƀă mâu ngế ki hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk lơ vêh ing mâu kơpong ki ai pơreăng tơngê mơdrâu, tơdroăng ki hbrâ mơdât pơreăng ƀă rĕng châ 'nâi mâu tơdroăng ki tơviah cho kal khât. Xua drêng hlo ai ngế tro tâ pơreăng, tâng ôh tá châ hlo ƀă pơlât teăm tơdrêng, mơni kô tơdjâk troh ivá ngế ki tro tâ pơreăng ƀă mơni kô ai mâu ngế tro tâ nếo tung pơlê pơla xuân ối ai. Xua mê, kơvâ ngăn pơkeăng ƀă khăm pơlât hnê tối ăm kuăn pơlê kal pơtối mơdêk ki hlê plĕng tung hbrâ mơdât pơreăng ƀă mâu tơdroăng pêi pro ki tơ'lêi hlâu rêm hâi la tơ-ƀrê gá hên môi tiah: Koi kơmăng lơ kơhâi athế kât mi tơkel, malối a mâu tíu ki ai tri trôu. Thế dâi kơmung ki hiăng xôh pơkeăng kơdê tri trôu tiô hnê mơhno, xâp ếo xŏn drêng lăm tung kong, pêi cheăng pá gong lơ a tíu ki ai hên tri trôu. Drêng koi tâm tung kong, hngêi trá lơ chiâk deăng, thế hbrâ pêi pro mâu tơdroăng rak vế dêi châ chăn, kơdroh tơdroăng ki ăm tri trôu pâk.

Pakĭng mê, vâi krâ kal tơrŭm ƀă kăn ƀô̆ ngăn pơkeăng tung mâu tơdroăng ki xôh pơkeăng kơdê tri trôu, séa ngăn vector ƀă xo mơheăm séa ngăn drêng châ pơkâ thế. Mâu ngế ki hmâ lăm tung kong, koi tâm a chiâk lơ troh a mâu kơpong ki mơni kô tro tâ pơreăng thế tơtrŏng séa ngăn ivá. Drêng tâ tơngê, kăng hngíu, châi ko, rơlâi rơlo, malối klêi kơ'nâi vêh ing kơpong ki ai pơreăng tơngê mơdrâu, kal troh a hngêi pơkeăng vâ châ khăm ƀă séa ngăn teăm tơdrêng. Ƀă mâu ngế ki lăm pêi cheăng, hriâm tâp lơ vêh ing mâu kong têa ki ai pơreăng tơngê râ ó, malối cho mâu kong têa ối tung kơpong châu Phi, tơdroăng tối tơbleăng hâi khế prôk lăm ƀă tối tơbleăng ăm hngêi pơkeăng drêng tâ tơngê cho kal khât. Kuăn pơlê pôi tá hmôu pơ rôe xêh pơkeăng pơlât drêng tá hâi châ ƀok thái pơkeăng khăm ngăn.

Tơngê mơdrâu cho pơreăng ki tâ tú kô pro chiâng châi tơdroăng ki rơ-iô, hmâ trâm a mâu kơpong ki ai kuăn pơlê đi đo lăm tung kong, koi tâm a chiâk deăng ƀă drêng trâm ối ƀă pú hên, lơ drêng prôk lăm a mâu têa, tung kong, tíu ki ai pơreăng tơngê hên. Vâ hlê tơ'nôm 'na troăng ki tâ tú, tơdroăng ăm ‘nâi thế tơtrŏng, khu chêh hlá tơbeăng ‘na tơdroăng mê hiăng ai rôh tơpui tơno ƀă Thak sih, Ƀok thái pơkeăng Chuyên khoa Hoàng Hải Phúc - Kăn pơkuâ Tíu xiâm séa ngăn mơdât pơreăng kong pơlê Dak Lak.

-Ƀok thái pơkeăng tối ăm ‘nâi xiâm ing lâi pro chiâng tơngê mơdrâu ƀă mâu tơdroăng ăm hlo dêi tơdroăng châi ?

Ƀok thái pơkeăng Hải Phúc: Tơngê mơdrâu xua ing pơreăng Plasmodium pro. Tung Plasmodium ai hên túa môi tiah Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi… A kong pơlê Dak Lak ối hlo falciparum ƀă vivax. Xiâm kối cho xua ing tri trôu Anopheles pâk hrik mơheăm mơngế ki tro pơreăng ƀă pâk ‘mot ăm mơngế ki ôh tá tro pơreăng tâ tú ing tíu ki pâk. Tơdroăng ki ăm 'nâi má môi drêng tro tơngê mơdrâu cho hngíu rơxá, tơngê ƀă lo têa kơxôu hên. Kố cho 3 tơdroăng ki hmâ hlo 'nâi má môi drêng tơngê hmân. Pakĭng mê, drêng tơngê hmân mê ối pro châi ko, lo hêa, hêng hêa, châi klêa lo têa hên, plá ƀă kliâm kân, tâng xĕt nghiê̆m kô ăm hlo ôh tá ai mơheăm ƀă xiâm tơdroăng châi ki ê.

-Tơngê mơdrâu gá pro tơdjâk ‘mêi troh ivá mơngế ki tro môi tiah lâi, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Hải Phúc: Tơngê mơdrâu gá rơ-iô xua pơreăng tơngê mê gá kô pro tơprâ tế bào ki vâ mơjiâng pro mơheăm, chiâng pro ôh tá ai tŭm mơheăm. Tơngê mơdrâu 3+ ƀă 4+ cho tơngê mơdrâu ki rơ-iô ó ƀă kô pro hlâ mơngế. Pơreăng pro ăm ngế ki tro pơreăng chiâng ôh tá ai tŭm mơheăm pro kéa péa ngiêt, kéa trĭng, khêi, ki rơhêng vâ tối  hemoglobin ối iâ. Tâng ôh tá châ pơlât tro tơdroăng, ƀă vâi hdrêng ki tơngê pơreăng kô pro vâi chiâng hré krĭn rế tơngrô̆n, ôh tá ai trếo piê lĕm tung châ, ôh tá ai mơheăm, tuăn ngôa hrá hlê plĕng, tơdjâk troh mơhriâm. Tâng ƀă ngế nôu kô pro chiâng rĕng mơhum kuăn ngá drêng hâi teăm tro khế, ‘nâ kô pro tơ’nhiê kuăn ngá, ƀă mâu tơdroăng rơ-iô ki ê hía. Ƀă mơngế ki kân dế tro hơnăm pêi cheăng kô thế pơtê cheăng ối a hngêi, tơdjâk troh tơdroăng cheăng pêi lo liăn, ivá rế ôh tá mo, tuăn ngôa rế ôh tá tơleăng. Malối, tơngê hmân tâng ôh tá châ pơlât prêi lĕm kô hlâ.

-Ngế châi tamo thế tơtrŏng klâi tung pơla pơlât vâ ví pôi vêh tamo nếo lơ tro lôi tâng tơdroăng châi tamo, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Hải Phúc: Ngế ki tâ pơreăng drêng tơngê mơdrâu  thế tơtrŏng, malối cho mâu ngế ki lăm tung kong, koi tâm a chiâk tung châ hiăng ai tâ tơngê, ƀă tâng lơ lăm a mâu kơpong nhôm ai pơreăng tơngê, drêng vêh a hngêi thế lăm pôu a hngêi pơkeăng ki achê má môi vâ châ khăm, xĕt ngiê̆m mơheăm, vâ ‘nâi tro pơreăng klâi hlối teăm pơlât xua tơngê mơdrâu xiâm gá kô pro tơngê mơdrâu rơxá ‘nôi apoăng, klêi mê ah pro tơngê tô ƀă hlối pro tơngê môi tiah hiăng tối a kơpêng mê âi. La ƀă mâu ngế ki tơngê mơdrâu hên xôh mê kơxô̆ pơreăng tung châ ƀă ai mâu trếo ki vâ mơdât pơreăng kô iâ tâ, mâu tơdroăng ki mơhno ăm 'nâi a ngâ ôh tá ăm pin ‘nâi nhên. Xua mê, khăm ngăn tối tơdroăng châi mê thế tơkŭm ƀă tơdroăng tối ăm ‘nâi pin vêh ing kơpong ki rơ-iô tơ’lêi tro pơreăng tơngê tâ tú lơ ing Châu Phi vâ tơkŭm ing mê ngăn vâ ’nâi tro pơreăng tơngê ki lâi, tối ăm i nhên pơlât kô tro. Tung pơla pơlât thế tơtrŏng: Tối tro tơdroăng châi tamo, pơlât ôu tro pơkeăng tơdroăng tơngê mơdrâu, rĕng ‘nâi rĕng pơlât hlối há, pơlât ƀă ôu tŭm pơkeăng.

-Kuăn pơlê, malối cho mâu ngế đi đo lăm tung kong, koi tâm a chiâk, kal thế pro ki klâi vâ hbrâ mơdât pơreăng tơngê mơdrâu, ô ƀok thái pơkeăng?

Ƀok thái pơkeăng Hải Phúc: Tâng koi kơmăng tung kong mê kal thế cho xâp ếo kŏng xŏn, xo kem pik ôh tá ăm tri trô pâk, koi a vŏng, hnhâng kơmung ôh tá ăm tri tro pâk, mơdât tơngê mơdrâu ki râ. Ƀă mâu rơpŏng hngêi kal mơgrúa lĕm hngêi trăng, trâ văng vâ êa ĭn rơtôh rơtâ tá hngêi, ôh tá ăm tri trôu pâk. Ƀă rêm ngế koi kơmăng thế hnhâng kơmung, xâp hmân ếo kŏng xŏn tá kơhâi ƀă kơmăng. Malối, drêng tâ tơná hiăng rơxá, tơngê, châi ko, lo têa kơxô mê thế rĕng lăm troh hlối a hngêi pơkeăng vâ châ khăm, ƀok thái pơkeăng vâ ‘nâi tơdroăng châi tối ƀă teăm pơlât.

-Mơnê kơ ƀok thái pơkeăng!