Pŭn chôu kơxê, xok hiăng chu troh a rŏng ngo. A tíu ki xŏn vâ chê péa rơpâu met, ôh tá kôm rơnó hngíu troh nếo tâ hngíu. Ai môi to pơlê ối môi ngế xêh a púi ngo Ngọc Linh, ối tung cheăm Trà Linh, pơlê kong kân Đà Nẵng (tơring Nam Trà My, kong pơlê Quảng Nam ton), châ pơtih cho “môi kuâ hngêi dêi peăng tơdế Tơnêi têa”. To lâi chât hơnăm hdrối, kố cho môi tung mâu tíu kơtiê má môi lâp tơnêi têa. Mê nôkố gá tơ-ê: tung kong ngo kố hiăng mơjiâng pro hngêi lĕm kâk, ai hngêi ki ‘nâi hiăng roê péa, pái toăng rơxế ô tô. Ngế ki pơkuâ hngêi mê cho mơngế Rơteăng, tơmeăm liăn ngân tâk troh lối hrĭng rơtal.

Tơdroăng klâi hiăng ai a púi ngo kố? Rơkong tiâ mơnhên cho ối tung kong hiăng ton, a mâu loăng ki jâ pôa mơngế Rơteăng khê̆n ƀă inâi ki pơkí: “loăng pơkeăng kơtoâ”. Ƀă tơdroăng ki pơhlêh mê cho pơxiâm sap ing mâu kuăn mơngế ki tiah hmâ xo.

Hâi kot mâ môi ngế hdrêng tung pơlê, môi ngế poâ krâ pin râng môi to loăng sâm Ngọc Linh mot tung hngêi. Pôa Hồ Văn Du, krâ pơlê ‘măn loăng sâm a ngiâ ngế nôu dêi ngế hdrêng, pơchân tơrêm tơdroăng môi tiah diâp ăm tơmeăm khoăng liăn ngân.

“Hâi kố cho tơbâ hâi cháo kot mâ, rơpŏng á ôh tá ai ki klâi ôh bu ai to tơmeăm diâp ki kŭn ăm cháo. Nôu muăn mơeăm rak ngăn, rak vế loăng sâm Ngọc Linh rế rak ngăn kong. Athế rak ngăn krâu vâ loăng gá rĕng lo reăng, ai kloăng. Xo ah hmôi cháo ai liăn vâ hriâm tâp”.

Jâ Hồ Thị Hương, nôu muăn, phiu ro mơnê:

“Nôu kuăn má kô pêt ƀă rak ngăn loăng sâm kố tá troh gá hiăng lo reăng, ai kloăng. Troh drêng lâi muăn lăm hriâm, xông kân, á nếo tê loăng sâm Ngọc Linh kố”.

Hiăng vâ troh tơpah chât hơnăm, lối pŭn chât hơnăm ối tung Đảng, pôa Hồ Văn Du, thôn 2, cheăm Trà Linh, đi đo ai mâ tung mâu rôh tơbâ hiăng châ môi khế lơ hâi kot mâ dêi mâu vâi hdrêng tung pơlê. Tơmeăm dêi pôa ki pôa diâp ăm drêng lâi xuân cho môi xiâm loăng sâm Ngọc Linh. Ai ngế ki ‘nâ châ pôa diâp ăm sâm sap ing ngế hdrêng mê bu nếo châ môi khế, mê nôkố hiăng lối pŭn hơnăm.

Pôa Hồ Văn Du hiăng mơdoh plâ rơxông pêt loăng pơkeăng kố. Môi chât tơheăm hơnăm, Hồ Văn Du pro tiô kăn ƀô̆ mot tung kong tăng sâm ki chiâng xêh vâ pêt, veăng gum ivá pro Tíu pêt loăng pơkeăng Trà Linh. Hơnăm 1983, pro hdrê sâm ƀlêi chiâng, pôa lăm a lâp lu mâu pơlê pơchân thế kuăn pơlê pôi tá rôu xo tâi sâm ki chiâng xêh tung kong, mê athế pêt xêh.

Pêt sâm tơbrêi khât, athế tơkôm hên hơnăm nếo châ lâk, tung pơla báu chối a chiâk gá hiăng châ poê. Pôa kơhnâ lăm a rêm kdrum râng kŏng hnê cheăng. Hơnăm 1993, mâu pôm sâm ki apoăng tê vâ chê môi hrĭng rơpâu liăn môi kĭ, kơnâ tâ mâu tơmeăm pêi lo ing chiâk deăng ki ê; troh mâu hơnăm 2000, môi kĭ gá châ to lâi rơtuh. Tâi pơlê ngăn dêi rơpó, ko tah, trâ văng chôu pêt”, tiô pôa Du pêt sâm. Ngoh Hồ Văn Dang, kăn ƀô̆ cheăm Trà Linh tối:

“Hdrối nah ai droh rơtăm ki ôh tá vâ pêi cheăng, hmâ ôu to drôu, châ pâ Du mơhnhôk pêt sâm mê mơeăm hluăn ing kơtiê. Vâi krâ kuăn pơlê a Trà Linh bô bố xuân hâk vâ, bô bố xuân khê̆n mêh cho pâ Du”.

Tâng pôa Du mơdâ pêt hdrê ki apoăng tung hiâm mơno kuăn pơlê Trà Linh mê môi ngế hok tro dêi pôa hiăng pro kloăng hdrê mê chiâng tá môi tơdroăng cheăng. Vâi khê̆n pôa cho pơtáu sâm” Hồ Văn Lượng, xuân ối a thôn 2, cheăm Trà Linh, ƀă dêi kơdrum sâm lối pái chât hectar. Iâ kơbố ‘nâi, lối pái chât hơnăm hdrối, hngêi pôa Lượng kơtiê ó khât, kế kâ ôh tá bê tŭm kâ pái khế, la mâu khế ki u ối cho kong roăng. Pôa Lượng chôu vế hâi ki lăm a tơring vâ mung 18 rơtuh liăn pêt sâm, ƀă nôkố pôa rơhêng vâ mâu ngế rơxông kơ’nâi kơdroh ki pá tâ tơná.

“Rêm hơnăm á ‘măn môi iâ liăn, dâng 5 rơtal, ‘măn a hngêi rak liăn tŏng gum rêh ối pơlê pơla, vâ veăng gum ăm mâu ngế kơtiê môi tiah á hdrối nah ai liăn pêi cheăng kâ. Ƀă kơdrum sâm dêi á nôkố hiăng pêt rak ngăn lối hrĭng rơtal. Ngế pêi cheăng xuân châ pái hrĭng ngế. Rơpŏng ki lâi pá, tá hâi ai sâm pêt, mê á mơhá hnoăng ăm vâi ƀă hdrê loăng sâm vâ vâi châ hluăn ing kơtiê”.

Mơhá hnoăng pêi cheăng ăm mâu ngế ki pêi cheăng pôa ƀă hdrê loăng sâm. Mê cho túa ki môi ngế ki hdrối nah cho kơtiê má môi tung pơlê mơnê mâu ngế ki tŏng gum pôa tro ƀă tơdroăng ki tŏng gum hiăng ăm pôa chiâng ngế ki kro mơdrŏng. Pôa Bùi Như Chương sap ing kơpong têa kơxĭ Núi Thành lăm a Trà Linh pêi cheăng gâk ngăn Tíu pêt pơkeăng, hriâm cheăng pêt sâm Ngọc Linh. Nôkố hiăng ai kơdrum sâm kơnâ lối chât rptal luăn:

“ ‘Na hiâm mơno hơ-ui mê mơngế Rơteăng a Trà Linh rêh ối lĕm tro khât. Á ƀă vâi krâ nhŏng o châ môi tiah nôkố cho kơnôm ing tơdroăng tŏng gum dêi nhoh Hồ Văn Du. Rêm ngế hâk mơnâ khât, tŏng gum dêi rơpó mơnhông. Nôkố á ai liăn ngân tơmeăm khoăng mê gá vêh gum vâi krâ nhŏng o akố rơtế pêt sâm”.

Mê cho tơdroăng ki trâm tung to lâi chât hơnăm a púi ngo Ngọc Linh: ngế ki châ diâp ăm sâm hiăng kân mê diâp sâm ăm ngế ki ê; ngế hluăn ing kơtiê vêh gum mâu ngế ki ê hluăn ing kơtiê. Nôkố cheăng pêt sâm Ngọc Linh hiăng păng ‘nâng chiâng tơdroăng pơkâ, chiâng mâu kơxô̆ liăn tŏng gum troh rêm rơpŏng hngêi. Ki jâ pôa mơngế Rơteăng pơkí tung kong loăng chiâng xêh, nôkố châ kuăn pơlê tung lâp tơnêi têa khê̆n cho Kế tơmeăm ki kơnía.

Vâ ai môi “pơlê kro mơdrŏng” tung tíu ki hdrối nah gá kơtiê khât tơnêi têa, hiăng ai mâu ngế kuăn rah xo pro kro mơdrŏng rơtế ƀă dêi rơpó. A púi ngo Ngọc Linh, môi xiâm sâm ôh tá xê to môi xiâm pơkeăng. Gá cho tơmeăm ‘măn kơdĭng ăm môi ngế hdrêng, cho rơkong hnê pơchân rak ngăn kong ƀă cho túa ki xeăng ngo mơnê mâu ngế ki lâi ‘nâi rak vế tơmeăm kơnía dêi tơná.