VOV4.Bahnar - Apu\ng ple\nh te\h sơnăm 2018, đe\i [o#h lơ tơdrong, pơgơ\r Hop ako\m Khu\l kơdră kơpal Mi – Triều Tiên, ‘Măng tơ jră d^h băl mơdro sa Mi – Trung Quốc, ‘măng pơlôch pơra\m bơngai ch^h kơtơ\ng ang Jamal Khashoggi, {ok Kơdră tơm Mi Donald Trump tơchơ\t Mi kơdu\n l^nh le\ch ve\h đơ\ng drơ\ng m^nh nơ\r hạt nhân Iran, 3 ‘măng Hop ako\m [ar tơring Triều Tiên … Tơ\ ala au tơbăt ăn 10 tơdrong đe\i [o#h g^t kăl lơ\m apu\ng ple\nh te\h sơnăm 2018 kơ yuơ Radiô NPMVN rơ\ih io\k.

1. Hop ako\m Kơpal Mih - Triều păng Hop ako\m kơpal [ar tơring Triều: Trong hiôk kơ hnưr erih găh rơngei hiôk hian ăn achon teh Triều Tiên

‘Măng mă blu\ng đơ\ng ro\ng 11 xơnăm, năr 27/4, kơdră teh đak Triều Tiên păng Hàn Quốc hlôi tơjra#m băl tơ\ Bàn Môn Điếm, atu\m hăm [ar tơdrong tơjra#m kơpal [ar tơring Triều đơ\ng ro\ng kơ noh (khei 5/2018, khei 9/2018) păng tơdrong tơjra#m Kơpal Mih - Triều kăp g^t ăh năr 12/6 tơ\ Singapore đei lăng jing gru kơnăl kăp g^t hloh lơ\m tơpôl apu\ng plenh teh ăh xơnăm 2018. Tơchơ\t đei jơnei đơ\ng ro\ng kơ dôm tơdrong hop ako\m noh jing gru kơnăl hơ iă đơ\ng dôm păh hơyak pơdơh jang kiơ\ ‘mra#m hơyuh hlo\ng hloi, vei xơđơ\ng tơpôl tơ\ achon teh Triều Tiên.

2. ASEAN hăm Trung Quốc hlôi io\k đe\i drơ\ng m^nh nơ\r “Hla bơar kăl hlo\h” pơma đam găh Tơdrong pơkăp nơ\r pơma tơ ‘ngla iung jang tơ\ Biển Đông (COC)

Iung pơma tơ\ Hop ako\m Kơdră kơpal ASEAN-Trung Quốc găh ‘ngoăih Hop ako\m Kơdră pơma tơbôl Jơnu\m atu\m rim te\h đak Đông Nam Á AMM 51 (2/8), Kơdră chă pơma tơbôl Singapore Vivian Balakrishnan tơchơ\t, ASEAN hăm Trung Quốc hlôi io\k đe\i drơ\ng m^nh nơ\r “Hla bơar kăl hlo\h” pơma đam găh Tơdrong pơkăp nơ\r pơma tơ ‘ngla iung jang tơ\ Biển Đông (COC), m^nh hơyak g^t kăl năm tru\h tơdrong lăng vă le\i lăi d^h băl. {ar păh je\i drơ\ng m^nh nơ\r trong tơm ăn rim ‘măng pơma đam găh Tơdrong pơkăp nơ\r pơma tơ ‘ngla iung jang tơ\ Biển Đông (COC) lơ\m khe\i năr kơnh.

3. Pơkăp vei hơlen te\ch pơdro hơto\k; Tơdrong tơh^l găh te\ch pơdro đơ\ng Mih - Trung oei to\k kơtang pơrăm truh tơdrong jang mu\k drăm kơpal teh

Mă Mih pơdơh jang kiơ\ dôm tơdrong tơchơ\t te\ch pơdro lơ teh đak, cho\ng mă tơdrong tơjră pơkăp vei hơlen te\ch pơdro duh oei đei jơnei kiơ\ dôm tơdrong tơchơ\t jang te\ch pơdro đei k^ pơkăp nhen Tơchơ\t jang tôm tơdrong tơroh tơring Thái Bình Dương (CPTPP); Tơchơ\t te\ch pơdro hiôk hian Nhật Bản - EU, Tơchơ\t jang hadoi mu\k drăm tôm tong lơ\m tơring (RCEP) duh oei dar deh keh đang. Tơchơ\t jang tôm tơdrong păng tơroh tơring Thái Bình Dương đei io\k yua đơ\ng năr 30/12/2018 đei hơpơi pơjing jơnu\m jang hiôk hian găh te\ch pơdro lang xă, đei 11 teh đak, lơ\m noh đei Việt Nam hăm kơjă GDP pơhlom 10.000 tih đôlar, hơto\ 13% GDP kơpal teh, hơmet đon lui lơ\m tơdrong hiôk hian te\ch pơdro, lơ\m khei năr pơkăp vei hơlen te\ch pơdro to\k bo\k oei hơto\k tơ iung.

Năr 6/7, tơdrong tơh^l jang te\ch pơdro đơ\ng Mih păng Trung Quốc pơtơm đơ\ng ro\ng kơ dôm tơdrong pơkăp io\k thue# kơjă 34 tih đôlar đơ\ng Mih hăm tơmam drăm Trung Quốc đei io\k yua. Trung Quốc kơtă ‘mong plơ\ hăm pơkăp thue# nhen noh hăm dôm tơmam drăm đơ\ng Mih. Mă 2 păh hlôi đei jơnei drơ\ng nơ\r 90 năr pơdơh đơ\ng ro\ng tơdrong tơjra#m đơ\ng [ok kơdră teh đak Mih Donald Trump păng [ok kơdră teh đak Trung Quốc Tập Cận Bình ‘nguaih kơ tơdrong Hop ako\m G20 mă lei tơh^l te\ch pơdro đơ\ng Mih - Trung Quốc duh oei đei lơ tơdrong ưh kơ ‘lơ\ng, pơrăm truh tơdrong jang mu\k drăm kơpal teh lơ\m khei năr truh.

4. Iung jre\o tơblă tơblu\ng tơ\  Paris, te\h đak Phalăng păng tơdrong hơmơt lang să tru\h tơ\ rim te\h đak châu Âu

Io\k đơ\ng m^nh tơdrong pơgơ\r kơ dôm, bơnbgai tơ jră tang găn ato\k kơ jă đak xăng đak dau pơm ăn tơdrong er^h sa mơ mat tat, ‘măng iung jre\o đơ\ng dôm bơngai “Ao dreng” hlôi jing ‘măng tơblă tơblu\ng kơne# te#. Mơ j^t rơbau ‘nu bơngai hlôi lu\h năm tơ\ trong iung jre\o, dôm bơngai pơge\nh hlôi te\h pơchăh an^h man tơbăt te\h đak Phalăng, kanh sat măh prăh [rơ\m hơ mre\ vă tang găn … pơm ăn tru\h tơdrong tơblă tơblu\ng kơtang. Gơmăng năr 10/12, {ok Kơdră tơm Phalăng Emmanuel Macron hlôi iung pơma tơ\ Tivi, io\k ch^u pu\ dôm tơdrtong đe\i răm lơ\m dôm năr au ki tơ\ Phalăng, adoi tơle\ch lơ trong jang vă pơm sơđơ\ng jơhngơ\m jăn dôm bơngai iung jre\o “Ao dreng”. Tơdrong tơblă tơblu\ng au tơbăt hơdăh tơdrong ư\h kơ lăp đon d^h băl, chere d^h băl lơ\m tơpôl te\h đak Phalăng, adoi tơbăt hơdăh tơdrong kơchăng ăn lơ\m châu Âu.

5. Mih tơchơ\t ‘nhăk linh le\ch đơ\ng Syria

Năr 19/12 [ok kơdră Donald Trump tơchơ\t, Mih pơtơm ‘nhăk linh le\ch đơ\ng teh đak Syria yuơ hlôi tơblăh tơpăi khul linh Hồi giáo kơne# tơ\ Syria. Tơchơ\t âu đơ\ng [ok Trump hlôi [ơm lơ tơdrong jâu phara băl. Kơdră kơpal kơ Anih tơm linh teh đak Anh Tobias Ellwood atu\m ‘năr noh akhan, kơdră teh đak Mih hlôi yoch [ơ\t akhan, khul linh Hồi giáo IS hlôi [ơm tơpăi tơ\ Syria. {o# trưởng Anih tơm linh Mih James Mattis tơchơ\t pơdơh kơ jang. Tơchơ\t đơ\ng [ok kơdră Trump duh [ơm tơdrong tơjră lơ\m Kuôk ho#i Mih. Mă lei, Jơnu\m pơgơ\r teh đak âu ưh đei tơle\ch khei năr hơdăh ăn tơdrong ‘nhăk linh jăk.

6. Sar bar tơdrong tơbôl tơ\ tơ\ tơring Ving; Mi yông An^h tang măt te\h đak năm tơ\ Jerusalem

Tơdrong sar bar tơbôl tơring Ving [ar păh Qatar hăm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arập thống nhất (UAE), Bahrain păng Ai Cập, ư\h kơ đe\i [o#h vă pơm rơdu [iơ\ lơ\m sơnăm 2018. Rim te\h đak lơ\m tơring ve\i kơ jăp trong jang ư\h kơ ‘me\h tơbôl hăm Qatar. Hơdrơ\k dơ\ng Qatar je\i ư\h kơ vă rơdu jơhngơ\m. {ar păh hlôi đe\i tơdrong tơchơ\t phak mu\k drăm d^h băl. Lơ\m dôm năr vă đ^ sơnăm, Qatar je\i tơchơ\t le\ch ve\h đơ\ng Khu\l rim te\h đak te\ch mơdro đak dau kơtoăl tơ\ te\h đak đe (OPEC) đơ\ng khe\i 1/2019.

Ư|h kơ mơ\ng bri tơdrong tơ jră tang găn kơtang đơ\ng Palestine păng lơ te\h đak lơ\m apu\ng ple\nh te\h, khe\i 5/2018, Mi hlôi  yông hloi an^h tang măt te\h đak đơ\ng Tel Aviv v^h tơ\ Jerusalem păng ‘nau jing m^nh lơ\m dôm trong jang tơbôl pơm pơ jăh d^h băl kơtang hlo\h đơ\ng {ok Kơdră tơm Donald Trump sơnăm 2018. Tơdrong mă au hlôi pơm ăn tru\h tơdrong iung jre\o păng tơblă tơblu\ng pơm ăn pham le\ch se\ch huo\ng ‘nao tơ\ groi Gaza, pơm ăn tơdrong tơ\ Trung Đông sa roi tơnap hlo\h dơ\ng.

7. ‘Măng pơlôch bơngai chih kơtơ\ng ang Saudi Arabia

{ok Jamal Khashoggi hiong ăh năr 2/10 đơ\ng ro\ng kơ mơ\t tơ\ Anih jang tang măt ăn teh đak Saudi Arabia tơ\ Istanbul, teh đak Thổ Nhĩ Kỳ, vă bơ\ hla bar tơ oei unh om hăm drăkăn Thổ Nhĩ Kỳ. Truh năr 20/10, Saudi Arabia xơkơ\t [ok Khashoggi hlôi lôch đơ\ng ro\ng kơ ‘măng teh tôn lơ\m anih jang tang măt kơ teh đak âu tơ\ Istanbul păng hăm tơdrong pơđep pơjuă đơ\ng apu\ng plenh teh, truh năr 15/11, Anih jang tơkêng kơ teh đak Saudi Arabia ăn tơbăt, 11 ‘nu hlôi [ơm tơkêng, lơ\m noh, 5 ‘nu athei pu\ pơkăp pơlôch yuơ đei tơre\k truh tơdrong âu. Năr 16/12, [ok Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres hơvơn minh tơdrong hơlen  “lui ngeh” găh tơdrong pơlôch bơngai chih kơtơ\ng ang Khashoggi. Tơdrong đei [ôh tam mă pơtôch âu pơrăm tih tên truh um ai teh đak Saudi Arabia lơ\m kơpal teh.

8. Iung jang tơgu\m do\ng jơne\i khu\l đă [o\ng lo\ng hơ io\h Thái Lan

‘Măng iung jang tơgu\m do\ng tôch mơmat tat lơ\m chăl sơnăm Thái Lan hlôi đe\i jơne\i [ơ\t năr 10/7, đ^ đăng 12 ‘nu hơ io\h đă [o\ng lo\ng păng bơngai pơtho đă [o\ng lo\ng hơ io\h Thái Lan hlôi đe\i do\ng le\ch ve\h sơđơ\ng ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng ro\ng 18 năr tơhlăk lơ\m hơgơ\p jru\ Tham Luang, tơring găh tu Thái Lan. Vă iung jang tơgu\m do\ng au, Thái Lan măh hơvơn vă je# 100 ‘nu bơngai joăt môch đak, khu\l l^nh g^t kăl, khu\l joăt jang lơ\m te\h đak păng te\h đak đe vang tơgu\m găh trong bơ\ jang đơ\ng lơ te\h đak. Mă đơ\ng lơ lo\h ră, m^nh ‘nu bơngai lơ\m khu\l do\ng tơgu\m hlôi lôch răm mư\h môch đak lơ\m hơgơ\p jru\ vă tơgu\m do\ng đe hơ io\h.

9. Xơnăm 2018, apu\ng plenh teh [ơm lơ xar bar

Tơdro\ teh tơ\ Nhật Bản, ‘mi tih đak hơbông tơ\ Trung Quốc, unh xa bri tơ\ Mih, Hy Lạp, rơnglă đak dơx^ poh yă kơtang păng huăng gre păr tơ\ Indonesia, pơchăh dơnâu đak tơ\  Lào ‘nâu nai, dôm xar bar cham char âu hlôi pơm kơ rơbâu ‘nu bơngai lôch păng hiong, pơjing dôm tơdrong gl^ng gl^p lơ\m cham char kơpal teh ăh xơnăm 2018. {ôh thoi noh, Hop ako\m đơ\ng Liên Hợp Quốc găh hơyuh to# ‘mi tơplih ‘măng mă 24 (COP 24) đei pơgơ\r đơ\ng năr 2-14/12 tơ\ Ba Lan hlôi đei jơnei kăp g^t, hăm tơdrong tơbang tơchơ\t hơdăh, pơkăp xơning jang ăn rim teh đak, pơklaih tơhlăk tơhl^n lơ\m tơdrong jang kiơ\ Tơchơ\t Paris găh hơyuh to# ‘mi tơplih.

10. Mang tơpôl facebook tơ jră mu\h măt hăm sar bar ve\i lăng hre\p

Sơnăm 2018 đe\i lăng jing sơnăm kơne# te# hlo\h kơ Facebook, mạng tpơpôl t^h hlo\h apu\ng ple\nh te\h hăm 2 ti bơngai io\k yua. Ư|h khan đe\i pơlăp yoch mơ\t lăng dôm an^h răk kơ bơngai io\k yua ăn ‘măng iung pơje\i pôk  rơih {ok Kơdră tơm Mi sơnăm 2016, Facebook oe\i đe\i [o#h tơdrong ư\h sơđơ\ng ve\i lăng hre\p pơm ăn rim hacker pơlơ\m mơ\t lăng păng io\k tơtông dôm tơdrong ch^h au to kơ rơbau tr^u ‘nu bơngai io\k yua. Dôm tơdrong kơne# te# au pơm ăn đe pă ‘me\h io\k yua Facebook thoi sơ\ bơih. Tơ hiong 6 ‘nu kơdră, kơ jă kon jên tơmơ\t jang tơ jur lơ, [ok tơngla Facebook măh năm tơl hơdăh tơ\ anăp Kuo#k ho#i Mi … Tơdrong mă au pơm ăn sơnăm 2018 jing sơnăm ư\h kơ lai yơ hiơt hăm Facebook.

Tơblơ\ nơ\r: Lan - Amazưt