Kiơ̆ kơ Anih vei lăng Jang pơgang apŭng plĕnh teh, nge rơneh hơdrol kơ 37 giĕng đei krao ‘noh jĭ rơneh ưh kơ tôm khei, rơneh hơla kơ 28 giĕng ‘noh nge rơneh ưh kơ tôm khei dêh hloh, kơsô̆ hơrih tôch kơ tŏ sĕt. Tơ̆ Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, sơnăm 2024, Hnam pơgang chih iŏk 332 ‘nu hơioh rơneh ưh kơ tôm khei, đei 29,5% akŏm kơsô̆ nge ‘nao rơneh. Sơnăm 2025, kơsô̆ âu tŏk 350 ‘nu, đei kơsô̆ 39%. Dôm kơsô̆ chih jô̆ âu ăn ƀôh kơsô̆ nge rơneh ưh kơ tôm khei lơ̆m tơring tŏk bŏk đei ƀôh roi tŏk rơđăh rơđong.

Hơnăp kon kơmăr tơ̆ ‘măng rơneh mă 5, ƀơ̆t nge ‘nao 30 giĕng, mŏ N.T.T. (oei tơ̆ xăh Cư Jut, dêh char Lâm Đồng) ưh kơ ê tuĕn tơrơn vă rơneh. Mŏ đei ŭnh hnam ba hloi truh tơ̆ Hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên kâp kư̆u. Tơ̆ âu, sư đei hơmet păng răp hơlen dơ̆ng 4 năr ‘noh rơneh 2 ‘nu mon, mĭnh ‘nu trăp 1,6 kĭ. Pơđĭ 2 ‘nu tă kơ athei ăn mơ̆t lơ̆m hơnih vei lăng gĭt kăl ngăl. Mŏ T. vang tơroi:  

“Ƀơ̆t rơneh nge, yua kơ nge iĕ oei ưh kơ tôm khei dêh hnang kơna ĭnh tôch kơ bơngơ̆t. Mă lei tôch kơ pŭn gơnang đơ̆ng tơdrong vei lăng ‘lơ̆ng đơ̆ng đe y ƀak si, năr ‘nâu ĭnh đei tơƀơ̆p kon, pôk kơ ‘mĭn kon, lăng kon pran jăng tôch chhôk hơiă dêh. Ĭnh kŭm pơtho tơtă kơ đe mĕ mưh hơnăp păng rơneh kon ưh kơ tôm khei athei chơ̆n jơhngơ̆m păng athei năm truh tơ̆ anih jang pơgang yua kơ tơ̆ âu đe ƀak si gô bơngơ̆t truh, vei lăng vă kon tih vơ̆ pran jăng”.

 Bơngai nai ‘noh jĭ mŏ P.T.B. (oei tơ̆ xăh Yang Mao, dêh char Đắk Lắk). Oei hơnăp kon blŭng a đei ưh kơ băt lơ kơ na sư hơnơ̆ng năm tơ̆ anih jang pơgang vă khăm păng răp hơlen lăng. Mă lei ƀơ̆t nge đei 31 giĕng, sư jĭ klak păng pơchăh mơ mŭng. Sư đei kâp kư̆u tơ̆ hnam pơgang đa khoa tơring Tây Nguyên đang kơ ‘noh rơneh nge đơ̆ng rŏng kơ ‘noh hloi. Nge lăp trăp đei 1,6 kĭ ƀlă kơ ‘noh đei ba truh tơ̆ lăm vei lăng gĭt kăl. Prăt 3 giĕng hơmet, sư ling lang tơchĕng ưh kơ hiôk yua kơ nge ưh khan lăp rơneh ưh kơ tôm khei đĕch mă oei đei jĭ tơsoh păng pơchŭng nge ‘nao rơneh. Pŭn ai, đơ̆ng rŏng kơ răp hơlen lăng păng hơmet hơdrin, jơhngơ̆m pran đơ̆ng nge hlôi tơplih ‘lơ̆ng rơđăh. Mŏ B. tơbăt: Truh dang ei nge đĭ gơh ăn brom tơ̆ kơ tơh mĕ sư bơih ( oei krao ‘noh kangaroo).

“Ƀơ̆t tơ̆ hnam ĭnh ƀôh jĭ klak, dang 1 jơ đơ̆ng rŏng kơ ‘noh ĭnh pơchăh mơ mŭng kơna ŭnh hnam ba ĭnh ƀĭch tơ̆ hnam pơgang păng rơneh mon đei 1,6kĭ. Ƀơ̆t oei tơ̆ hnam ĭnh bơ̆jang hmă, ƀơ̆t tuĕn tơrơn vă rơneh, ĭnh tôch kơ tơtăm yua kơ nge rơneh ưh kơ tôm khei. Mă lei, gơnang đei rơneh tơ̆ hnam pơgang, kơna nge đei ƀak si vei lăng ‘lơ̆ng tơgŭm nge pran jăng yua thoi noh ĭnh sơđơ̆ng jơhngơ̆m hloh”.

Tơpă yan âu, lơ ŭnh hnam oei tơchĕng akhan nge rơneh ưh kơ tôm khei ‘noh “ ưh kơ jăng đơ̆ng nge”, hơnat tih vơ̆ hmă nhen dôm nge nai. ‘Nâu jĭ tơchĕng ưh kơ trŏ. Lơ tơdrong tơchĕng hơlen păng yan âu hơmet ăn ƀôh, tơdăh đei vei lăng pơgang ƀlep trong, rong ‘me trŏ lăp păng hơrih lơ̆m hơnih hiôk, găh lơ nge rơneh ưh kơ tôm khei kĕ truh tom nge tôm khei lơ̆m dôm sơnăm blŭng. Mă loi ‘noh, tơdrong iŏk yua dôm trong vei lăng ‘nao nhen brom tơ̆ kơtơh hăm mĕ hlôi tơƀôh hơdăh đei yua rơđăh tơgŭm nge sơđơ̆ng plei nuih tơteh, dui jơhngơ̆m, tŏk kĭ ‘lơ̆ng hloh păng tơ jur lơ hơmơt kơ lôch tơ̆ nge rơneh ưh kơ tôm khei. ‘Nâu jĭ 1 lơ̆m dôm trong jang đei pơtrŭt iŏk yua jơ̆p jang tơ̆ rim anih jang pơgang hrei ‘nâu.

Hơdai hăm vei lăng pơgang, kơchơ̆t bek ‘lơ̆ng pơm hơnăp jang tôch kơ gĭt kăl hăm tơdrong tih vơ̆ đơ̆ng nge rơneh ưh kơ tôm khei. Lăp ƀơ̆t nge gơh mŏm, đe mĕ đei athei ăn kon mŏm đak toh mĕ ngăl đĕch, mă loi ‘noh đak toh hơtŏk tơdrong pran păng lơ kơchơ̆t ‘lơ̆ng pơm ăn ƀônh kơ tơmơ̆t lơ̆m hơkâu nge, tôch kơ trŏ lăp hăm trong klak oei ưh kơ jăng đơ̆ng nge. ‘Ngoăih kơ ‘noh, pơ mơ̆ng lơ̆m tơdrong rơneh ưh kơ tôm khei păng tơdrong jơhngơ̆m pran, nge gô kăl tơmơ̆t dơ̆ng dôm kơchơ̆t nhen can xi, sắt, vitamin D dăh mă yua đak toh ‘ngoăih kiơ̆ athei đơ̆ng ƀak si. Tơdrong pơjing trong sŏng sa trŏ lăp ưh khan lăp tơgŭm nge tŏk kĭ hơnơ̆ng mă oei tơgŭm tơdrong tih vơ̆ đơ̆ng ‘ngok păng tơdrong pran. Hơdai hăm ‘noh, tơdrong răp hơlen lăng jơhngơ̆m pran hơnơ̆ng ‘noh jĭ ưh kơ gơh lê̆. Khăm măt, đon, plei nuih, hơlen lăng tơdrong nơ năm, kơdâu, đon hơgei kiơ̆ rim khei ‘năr tơgŭm chă ƀôh hrôih dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng vă tơtom hơmet. Ưh kơ đei tŏ sĕt nge yua kơ hiơ̆ hơlen lăng hlôi hŭt lê̆ khei ‘năr măih lơ̆m hơmet dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng tih vơ̆. Ƀak si Hoàng Ngọc Anh Tuấn - Kơdră vei lăng Khoa iŏk Hơmet jĭ ăl ăn hơioh - Nge ‘nao rơneh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên tơbăt:

“Hăm nge ‘nao rơneh, mưh rơneh ưh kơ tôm khei ‘noh đa tôch kơ bơngơ̆t yua kơ nge gô đei ƀôh lơ tơdrong yua kơ nge rơneh ưh kơ tôm khei trong dui jơhngơ̆m tam mă jăng, nge đei hơmơt kơ đei dôm tơdrong jĭ tơsoh ăl, dui jơhngơ̆m ưh kơ jăng tơdăh ưh kơ đei hơlen lăng, hơmet tơtom, nge gô ƀônh kơ lôch. Hơdai hăm ‘noh, nge rơneh ưh kơ tôm khei tơdrong tih vơ̆ găh hơkâu jăn păng jơhngơ̆m đon gô ưh kơ lei lăi hăm nge ‘nao rơneh hmă yua kơ nge ‘nao rơneh ưh kơ tôm khei đa đei dôm tơdrong jĭ đơ̆ng nge nhen jĭ plei nuih, măt tol, klĭk đơ̆ng nge... Yua thoi noh, mưh đei nge rơneh ưh kơ tôm khei, đe ƀak si athei tơtom kâp kư̆u, hơmet vă tơ jur ƀiơ̆ tơdrong hơmơt kơ lôch păng dôm tơdrong jĭ đunh đai”.

 Nge rơneh ưh kơ tôm khei gô đei dôm tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng găh jơhngơ̆m pran, mă lei hăm tơdrong vei lăng pơgang trŏ trong, rong ‘me kơchơ̆t bek ‘lơ̆ng trŏ lăp, hơlen lăng jơhngơ̆m pran hơnơ̆ng păng hơnih rong ‘me ƀĕnh tơdrong ‘mêm kơ eng, găh lơ nge rơneh ưh kơ tôm khei gô tih vơ̆ pran jăng, druh tom dôm kơsô̆ tih vơ̆ đơ̆ng đe rơneh tôm khei. Yua thoi noh, drŏ kăn vă hơnăp păng tŏk bŏk hơnăp kăl kơ năm khăm, hơlen lăng hơnơ̆ng kiơ̆ pơtho tơtă, tơdăh đei ƀôh pha lơ̆m hơkâu kăl kơ năm hloi tơ̆ hnam pơgang vă đei hơmet tơtom, ưh kơ gơh pơhiơ̆ yua kơ gô pơm ăn nge tơƀơ̆p krê hơmơt, mă loi ‘noh jĭ dôm bơngai hơnăp hơrih tơ̆ tơring hơtăih hơtŏ.

Nge rơneh ưh tôm khei athei tơjră hăm lơ tơdrong krê hơmơt găh jơhngâm pran păng krĕ, ưh jăh vơ̆ đơ̆ng dôm sơnăm blŭng hloi. Đơ̆ng rŏng âu, Ƀak si Hoàng Ngọc Anh Tuấn – Kơdră vei lăng Khoa Iŏk hơmet jĭ ăl ăn hơiŏh păng nge ‘nao rơneh, Hnam pơgang Đa khoa tơring Tây Nguyên, roi tơbăt găh tơdrong tang găn rơnĕh ưh tôm khei, kŭm nhen pơtho tơƀôh trong vei rong nge rơnĕh ưh tôm khei mă trŏ.

- Apinh ƀak si roi tơbăt dôm tơdrong đa pơm ăn đe drŏ kăn rơneh ưh tôm khei năng?

Bs Anh Tuấn: Đei lơ tơdrong pơm ăn đe drŏ kăn hơnăp rơnĕh kon ưh tôm khei. Blŭng a jĭ dôm tơdrong lơ̆m tơpôl, hmă hmă yoa tơdrong arih xa pơmat tat, bơngai mĕ athei bơ̆ jang dôm tơdrong jang trăp rim năr, jang tơ̆ dôm anih ưh đei rơgŏh ‘lơ̆ng, dôm kơloăi pơgang ƀơm kơnê̆ truh tơ̆ drŏ kăn oei hơnăp. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, bơngai mĕ hơla kơ 20 sơnăm rơnĕh kon dăh mă đe mĕ kơpal kơ 35 sơnăm, dôm bơngai mĕ đei tơdrong jĭ jăn kŭm pơm kơnê̆ truh khei ‘năr hơnăp, rơneh kon ‘năi; đe bơngai et hât, et tơdrô, yoa ma túy dăh mă hơving, gơ̆ hơkâu ƀât rơneh. Mă loi đa tơƀâp lơ hlŏh jĭ bơngai mĕ đei tơpu kon ưh ‘lơ̆ng dăh mă đei jĭ lơ̆m tơpu kon. Hăm dôm bơngai mĕ hlôi rơneh kon ưh tôm khei bơih, kơsô̆ rơneh kon ưh tôm khei đơ̆ng rŏng đei đơ̆ng 25 truh 50%.

- Nge ưh tôm khei athei tơjră hăm dôm tơdrong krê hơmơt găh jơhngâm pran lơ liơ hă ƀak si?

Bs Anh Tuấn: Nge rơneh ưh tôm khei đei lơ tơdrong krê đơ̆ng rŏng ning mônh kơnh. Đơ̆ng rŏng kơ rơneh, hơkâu nge tam mă ‘lơ̆ng kơna hơkâu ƀônh tơngiĕt, jur huyêt ap, jur can xi. Nge rơneh ưh tôm khei, hơkâu ưh jăng ƀônh đei tơdrong jĭ nhen jĭ tơsoh, jĭ ‘ngok, jĭ lơ̆m pham. Găh noh dơ̆ng, tơdrong dui jơhngâm đơ̆ng đe nge rơneh ưh tôm khei kơplăh oei ‘lơ̆p, tơsoh ưh đei pơpông jing dui jơhngâm mơmat, nge ƀônh đei jĭ jăn, tơdăh ưh đei hơmet tơtom, nge tôch ƀônh lôch. Hăm nge rơneh ưh tôm khei, klak ưh kơ ‘lơ̆ng, mŏm, luăn ưh jăng, klơm ưh đei pran ‘lơ̆ng ‘năi… pơm ăn nge mŏm đa tơglăk, jĭ klak. Hơkâu jăn nge ưh tôm khei tim mă ‘lơ̆ng ‘năi pơm ăn nge ƀônh đei jĭ plei nuih. Păng 1 tơdrong dơ̆ng ‘nŏh jĭ vei rong nge rơnĕh ưh tôm khei tôch mơmat.

- Tơdrong vei rong nge rơneh ưh tôm khei athei rong mă ‘lơ̆ng, hlôh vao trong vei rong ‘mơ̆i. Ƀak si hăm đei nơ̆r tơtă kiơ găh tơdrong ‘nâu ưh?

Bs Anh Tuấn: Tơdrong vei rong nge rơnĕh ưh tôm khei tôch mơmat, athei hơlen mă ‘lơ̆ng tôm tơdrong, vei lăng tơtom, ‘lơ̆ng. Tơdăh nge rơneh ưh tôm khei, athei băt lai yơ kăl iŏk yoa hơdrao tơnŏ, lai yơ athei pơchrang hăm dunh đeng, lai yơ kăl kơ rong ‘me, tơmât kơchơ̆t kăl kiơ̆ trong hoan… Nge ƀônh đei tơdrong jĭ dui jơhngâm ưh jăng kơna athei rơneh nge tơ̆ hnam pơgang vă pơm lăp hăm dôm tơdrong vei lăng, rong ‘me nge. Athei băt hăm nge rơneh ưh tôm khei ‘nŏh pơm thoi yơ găn ƀiơ̆ jĭ nhiễm trùng păng hơnơ̆ng pơm kiơ̆ trong rong “ ‘Mĭn krôp tơ ‘ngit hăm hơkar nge” (Kangaroo Mother Care) vă nge gơ̆h vơ̆ ‘lơ̆ng. Vă nge rơnĕh ưh tôm khei pran jăng, athei vei rong, đei trong tơgŭm mă lăp hăm nge, lăng kiơ̆ hơkâu jăn, jơhngâm pran păng khei nge rơneh ưh tôm. Đơ̆ng rŏng kơ nge rơneh ưh tôm khei đei hơmet sơđơ̆ng ‘lơ̆ng păng vih tơ̆ hnam, athei vei lăng ‘lơ̆ng hơkâu tơnŏ ăn nge, hơnơ̆ng ăn mŏm mĕ vă nge đei jơhngâm pran, kĕ tơjră hăm tơdrong jĭ jăn, atŭm hăm ‘nŏh pơm kiơ̆ ‘lơ̆ng dôm tơdrong ƀet bơ̆ng jĭ ăn nge.

- Pơm thoi yơ vă bơngai mĕ oei hơnăp gơ̆h băt kơdih kâu vă rơneh ưh kơ tôm khei, ih hăm đei nơ̆r tơtă kiơ vă găn ƀiơ̆ tơdrong ‘nâu ưh?

Bs Anh Tuấn: Hăm drŏ kăn mưh oei hơnăp, ‘ngoăih kơ tơdrong athei ƀet bơ̆ng tôm pơgang kiơ̆ nơ̆r pơtho đơ̆ng anih jang pơgang, athei vei lăng hơkâu jăn mă ‘lơ̆ng, hơnơ̆ng năm khăm hơlen nge kiơ̆ khei. Hrei ‘nâu, tơdrong khăm hơlen nge adrol kơ rơneh kŭm tơgŭm ăn bơngai mĕ lơ tơdrong lơ̆m khei ‘năr oei hơnăp. Mă lei, tơdăh 1 ‘nu bơngai drŏ kăn oei hơnăp mưh ƀôh dôm tơdrong hlĭch nhen lĕch dĭk dĭr ƀât yă ‘nŏh, jĭ klak, jĭ kơiĕng, yuh…. ‘nŏh athei jăh năm tơ̆ hnam pơgang vă khăm hơlen. ‘Ngoăih kơ ‘nŏh, kŭm đei drŏ kăn ƀônh rơneh kon ưh tôm khei, kơna athei năm tơ̆ hnam pơgang vă gơ̆h iŏk đei nơ̆r roi tơbăt, tơtom hơmet ăn, găn ƀiơ̆ tơdrong rơneh kon ưh tôm khei. Vă gơ̆h đei 1 khei ‘năr hơnăp pran jăng, sơđơ̆ng ‘lơ̆ng, bơngai mĕ athei băt trong vei lăng kơdih kâu, sŏng xa tôm kơchơ̆t, pơtâp hơkâu jăn lăp ai… vang tơgop gĭt kăl vă tang găn tơdrong rơneh kon ưh tôm khei.

- Lei a, bơnê kơ ih ƀak si hơ!