Mŏ Nguyễn Thị Huệ tơ̆ phường Thành Nhất, dêh char Đắk Lắk đei kon oei hŏk tơ̆ 1 lơ̆m dôm hnam trưng mâu yăo tơ̆ tơring. Tơ̆ kơsơ̆ ƀât năm iŏk kon đơ̆ng hnam hŏk mŏ ƀôh măt kon ƀrê păng đei hlak măt hai, mŏ tơchĕng rŏ năng yoa kial ‘mui mât măt, kon pơpu kơna jing ƀrê thoi noh. Truh năr đơ̆ng rŏng ƀôh măt mon pơ ‘ngeh, lĕch hlak măt roi lơ, 2 păh sŏk măt tơklep băl lar măt ưh gơ̆h.

Mŏ Huệ tơroi: “Mon hnam nhôn pơgê iung đơ̆ng tep ƀôh 2 păh sŏk măt tơklep băl, ưh gơ̆h lar. Inh tơchĕng hloi rŏ năng mon jĭ măt ƀrê yoa adrol kơ ‘noh hnam nhôn đei bơngai jĭ bơih. Apinh kô ‘nŏh kô tơroi giĕng adrol ki tơ̆ lăm đei 1 ‘nu oh jĭ măt ƀrê, kô song pơdơ̆h hŏk bơih. Inh tơchĕng rŏ năng mon tơpŏh đơ̆ng boăl sư tơ̆ hnam hŏk. Inh chơ mon năm khăm tơ̆ Hnam pơgang Mắt, ƀak si kê pơgang kơtŏh măt 7 năr. Kơtŏh truh năr mă 4 ‘nŏh ƀôh mon da ƀiơ̆”.

Măt ƀrê đei (ƀât klong măt kok lơ̆m măt) anih vei lăng rim tơdrong đơ̆ng ‘ngoăih găn ăn măt kơna ƀônh đei tơdrong jĭ mât. Mưh anih âu đei jĭ, ‘nŏh ƀôh măt ƀrê hloi. Kiơ̆ nơ̆r tơroi đơ̆ng khoa Khăm, Hnam pơgang Măt dêh char Đắk Lắk, jĭ măt ƀrê đa đei lơ hlŏh lơ̆m dôm tơdrong jĭ ƀơm truh tơ̆ măt, đei truh 1 puăt kơsô̆ bơngai jĭ măt. Jĭ đei hơnơ̆ng prăt sơnăm mă lei đa đei dêh hlŏh ƀât tơplih pơyan, tŏ ‘mi kial tơplih ưh sơđơ̆ng.

Jĭ măt ƀrê đei hăm rim sơnăm, đơ̆ng nge ‘nao rơneh (hơla kơ 28 năr) truh bơngai kră. Kiơ̆ dôm ƀak si chuyên khoa găh măt, hơiŏh mâm non (đơ̆ng 2 – 5 sơnăm) tôch ƀônh đei jĭ, mă mônh yoa đơ̆ng hnam hŏk, đe hơioh ngôi hơdai hăm lơ boăl, pơm ngôi tơmam hơdai, yoa kơchŏk, ‘long kơn mưh tep hơdai… mă 2, hơioh đei tơdrong juăt ưh kơ ‘lơ̆ng nhen đa pơpu măt, kuek muh, ‘mŏm ti… oei kơdih kâu ‘nŏh tam mă đei đon vei lăng rơgŏh. Tơdăh tơ̆ lăm đei hơioh jĭ măt ƀrê mă ưh ăn ngôi hơdrô̆ ‘nŏh sư gô tơpŏh truh tơ̆ lơ hơioh nai hloi.

Jĭ măt ƀrê hơmet ƀônh klăih, mă lei kŭm đei mĕ ƀă ưh hlôh vao, hơnơ̆ng chă răt pơgang hơmet kơdih mă ưh ‘nŏh hơmet kiơ̆ tơdrong juăt thoi sơ̆ kơna jing pơm ăn jĭ roi dêh hlŏh dơ̆ng. Kiơ̆ ƀak si Tạ Thị Vân Anh, Phŏ Kơdră khoa Khăm, Hnam pơgang Măt dêh char Đắk Lắk, tơdrong jang ‘nâu tôch hơmơt, ƀônh pơm ăn hơiŏh jing năng ưh kơ bang ning mônh kơnh.

Ƀak si Tạ Thị Vân Anh pơma: “Lơ bơngai chă răt pơgang kơdih đei kơchơ̆t Corticoid, mă loi ‘nŏh lơ̆m pơgang đei Dexamethasone, 1 lơ̆m dôm kơchơ̆t ƀât lăp pơm rơka lơ̆m măt, pơm ăn jĭ roi dêh, đơ̆ng rŏng kơnh jing đei jĭ Glaucoma, jĭ pluk. Dôm tơdrong hơmet thoi kră sơ̆ nhen pơpu pik hăm hla dâu, hla pơlâu, dăh mă kơtoh đak toh mĕ... ‘nŏh jĭ dôm tơdrong tôch krê. Dôm tơdrong ‘nâu ƀât lăp hơnhăk ba pơrang jĭ, kơchơ̆t kơnê̆, pơm ăn măt hơioh pơtŏk mă ưh ‘nŏh jĭ roi dêh”.

Jĭ măt ƀrê tôch ƀônh tơpoh, mă lơ ‘nŏh đa tơpŏh kiơ̆ trong âu:

- Tơpŏh tơpăt đơ̆ng ngôi jê̆, ngôi hơdai hăm bơngai jĭ, mă ưh ‘nŏh tơpŏh đơ̆ng đak măt, đak hai, đơ̆ng rôp ti băl.

- Tơpŏh kiơ̆ đơ̆ng dôm tơmam yoa hơdai đei pơrang jĭ dăh mă virus jĭ, pơtih gia nhen ‘long pơih ‘măng, tơmam pơm ngôi, ‘long tĭt ƀât kung…

- Yoa hơdai tơmam hăm bơngai jĭ nhen che sut muh măt, ‘long kơn, kơchŏk đak…

- Yoa hơdai đak lơ̆m tơpôl nhen sơlŭng, dơnâu păng anih hum lơ̆m tơpôl.

- Tơdrong juăt iŏk ti pơpu măt, pel muh dăh mă tăh lơ̆m ƀơ̆r… kŭm ƀônh pơm ăn pơrang jĭ mât lơ̆m hơkâu.

Kiơ̆ ƀak si chuyên khoa, jĭ măt ƀrê tơdăh băt hrôih, hơmet trŏ ‘nŏh đơ̆ng 7-10 năr jĭ gô klăih hloi, tơplơ̆ kơ ‘nŏh tơdăh hơmet kơdih, mă loi hơmet hăm pơgang đei kơchơ̆t Corticoid ‘nŏh jĭ roi dêh, jing rơka lơ̆m măt (lơ̆m kon ngai), mưh klaih kơnh jing đei rơka lơ̆m măt, pơm ăn măt ưh gan bang. Đe ƀak si chuyên khoa tơtă: Mưh ƀôh hơiŏh nheh thoi jĭ măt ƀrê, mĕ ƀă ưh gơ̆h hơmet kơdih kiơ̆ thoi trong hơmet so sơ̆, yoa hơmet thoi âu ưh lăp pơm ăn măt ưh klăih đĕch mă ƀât lăp pơm ăn jĭ roi dêh hlŏh dơ̆ng. Tơdăh hnam hơtăih kơ Hnam pơgang, ‘nŏh gơ̆h iŏk đak ƀoh Nacl 0,9% vă kơtŏh ăn măt lơ̆m 1,2 năr blŭng păng athei năm tơ̆ hnam pơgang khăm hơlen mă hrôih. Lơ̆m jơnăr hơmet jĭ athei ăn hơioh yoa che sut muh măt păng pơm ngôi tơmam hơdrô̆.

Tang măt  jĭ măt ƀrê thoi yơ?

Jĭ măt ƀrê ‘noh tơdrong jĭ đa đei tơ̆ măt, hơmet ƀônh kơklăih. Mă lei, mĕ ƀă ‘nĕ kơ pơm pơhơi, chă hơmet kơdih mă kăl kơ năm khăm tơ̆ dôm anih jang pơgang. Tơdăh lê̆ đunh dăh mă hơmet ưh kơ trŏ pơgang gô pơm ăn lơ tơdrong jĭ krê hơmơt. ‘Nâu jĭ dôm nơ̆r pơtho tơtă đei Ƀak si chuyên khoa I Tạ Thị Vân Anh, Phŏ Kơdră khoa Khăm, Hnam pơgang măt dêh char Đắk Lắk tơroi kiơ̆ ‘măng apĭnh tơ̆ hơla âu:

- Ƀak si ăi! Yua đơ̆ng kiơ pơm ăn jĭ măt ƀrê?

Ƀak si Tạ Thị Vân Anh: “Tơdrong tơm pơm ăn jĭ măt ƀrê ‘noh:

- Mă mônh ‘noh jĭ yua đơ̆ng Virus, ‘nâu jĭ tơdrong tơm pơm đei ƀôh lơ hloh, đei dang 80%, đa yua đơ̆ng Adenovirus. Kơloăi âu tơoh lanh tôch kơ hrĕnh kiơ̆ trong dui jơhngơ̆m dăh mă ngôi tơ jê̆, ƀơm đak măt lĕch.

- Tơdrong tơm pơm ăn mă 2 ‘noh yua đơ̆ng Pơrang jĭ đa yua đơ̆ng tụ cầu dăh mă liên cầu. Đa pơm ăn lơ hlak măt.

- Tơdrong pơm ăn mă 3 ‘noh yua đơ̆ng ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng: Măt đei ‘mui mơ̆t, ƀruih pơkao, bơ̆n sŏk kŏ, meo ( đa đei jĭ pơđĭ 2 păh măt păng đei hloi đơ đik tôch kơ dêh).

Tơdrong tơm pơm ăn tuch luch ‘noh jĭ yua đơ̆ng ƀơm hoă chơ̆t, ‘nhui dăh mă bơ̆n ƀruih ƀrăm huŏng lơ̆m măt”.

- Jĭ đa đei ƀôh tơ̆ khei ‘năr hơ yơ lơ̆m sơnăm păng đei dôm tơdrong jĭ kơnăl hơ yơ hă ƀak si?

Ƀak si Tạ Thị Vân Anh: “Jĭ âu đa đei ƀôh prăt sơnăm, mă lei đa đei ƀôh jing jĭ lơ lơ̆m khei ‘năr tơplih pơyan, đơ̆ng tŏ ‘mi jing pơyan hla ruih ( khei ‘năr blŭng sơnăm hŏk” dăh mă pơyan puih jing pơyan tŏ ‘mi. ‘Nâu jĭ ƀơ̆t kơplăh ‘năr hngôm hơyuih, hơkâu ƀônh ưh kơ ‘lơ̆ng păng virus chek lar pran.

Tơdrong jĭ ƀôh kơnăl ‘noh jĭ: Klong măt kok ƀrê; Mơn kơ krơ̆k, ưh kơ hiôk nhen đei chuơh lơ̆m măt; Lĕch đak măt, măt lĕch kơ hlak măt, tơdăh hlak măt kơmâu hlăng ‘noh yua đơ̆ng  virus, oei kơmâu dreng ‘noh yua đơ̆ng pơrang jĭ; đei hloi pơ ‘ngeh măt, pơgê iung đơ̆ng tep đa pơ yar măt mơmat yua đơ̆ng hlak măt klep”.

- Jĭ măt ƀrê tơ̆ hơioh đei ƀôh jĭ pha hăm bơngai ‘lŏ ưh?

Ƀak si Tạ Thị Vân Anh: “Dôm tơdrong đei jĭ tơ̆ hơioh đa đei ƀôh rơđăh hloh kơ bơngai ‘lŏ yua đơ̆ng nge tam mă vao kơ vei lăng rơgoh. ‘Ngoăih kơ jĭ măt, hơioh đa đei dôm tơdrong jĭ nhen yuh lăp ai, jĭ hơlŏng, lĕch kơ nol tơ̆ đon. Yua kơ hơioh đa kơpu măt kơna pơm ăn jĭ dêh hloh dơ̆ng.

Găh tơdrong đei ƀôh jĭ ăl ‘noh tơdăh ưh kơ đei hơmet trŏ trong, hơioh ƀônh kơ đei jĭ krê hơmơt hloh kơ bơngai ‘lŏ nhen:

- Jĭ lơ̆m măt: Virus sa mơ̆t lơ̆m ngai, pơm ăn bơ bul măt, gô pơm jing rơka lơ̆m măt.

- Mă 2 ‘noh jĭ pơm đei kok tơbŭk tơ̆ măt, ‘noh jĭ tơdrong đei ƀôh 1 tăl lăm kok, kơ hluơ̆k klep tơ̆ hơla sŏk măt, kăl athei lak hŭt sư tơ̆ hơnih jang pơgang vă pơgang gơh mơ̆t hrơm”.

- Mĕ ƀă kăl vei kăng hơioh thoi yơ vă dă ƀiơ̆ kơ hơmơt đei jĭ măt ƀrê, mă loi ‘noh jĭ hơioh hŏk mầm non, hơnih hnam trưng hŏk ƀônh kơ tơpoh jĭ?

Ƀak si Tạ Thị Vân Anh: “Tơdrong vei hơioh tơ̆ hnam, mă loi ‘noh jĭ hơioh tơ̆ sơnăm hŏk mầm non ‘noh mĕ ƀă kăl kơ pơm:

- Ôp rơgoh ti: Pơhrăm ăn kơ hơioh tơdrong joăt ôp ti rim năr hăm sơ ƀŏng. ‘Nâu jĭ trong tang găn jĭ tơpoh đei yua hloh.

- Mă 2 ‘noh ưh kơ yua hơdai tơmam yua kơdih nhen che sut măt, khăn hơgơn, kơthao ‘nhao măt hơioh kŭm athei đei yua hơdrô̆ păng kăl kơ pih rơgoh, sơ̆k tơ̆ tŏ rim năr.

- Mă 3 ‘noh ‘nĕ kơ gan kơ pu măt, pơtho hơioh ‘nĕ ăn ti pel tơ̆ măt, muh, ƀơ̆r.

- Mă puăn ‘noh jĭ ăn ngôi hơdrô̆ ‘mơ̆i: Tơdăh hơnih đei jĭ, athei ăn hơioh pơdơh hŏk đơ̆ng 7-10 năr vă vei lăng jơhngơ̆m pran ăn hơioh hai, veh ver tơpoh ăn đe buăl hŏk hơdai tơ̆ lăm hai.

Păng tuch luch ‘noh jĭ athei pơm rơgoh cham char hơrih jum dăr, hơnơ̆ng sut, ôp rơgoh tơmam pơ ngôi păng dôm tơmam hơioh đa pel ƀơm”.

- Bơnê kơ ƀak si găh dôm tơdrong tơroi đei yua ‘noh hei hơ.