VOV4.Bahnar - Ku\m hăm dôm tơ drong lêh ‘lơ\ng ro\, chơt hơ iă ‘no\h tơ drong jang jâm xăng, tơ găk ku\m jing tơ drong juăt tôch hơ iă lơ\m tơ drong arih xa kơ bơ ngai Sê đăng tơ\ dêh char Kon Tum. Dôm tơ drong tơ che\ng hơ len ăn [ôh, ki thuơ\t [uh pơ sei đơ\ng bơ ngai Sê đăng tôch rơ gei, đei lơ\m chăl đunh kơ âu đơ\ng 1.500 truh 3.000 sơ năm. Oei lơ\m 2 tơ drong tơ blăh ayăt Phalăng păng Mi, bơ ngai Sê đăng hăm tơ drong jang jâm xăng, tơ găk hlôi tơ gop lơ ăn tơ drong tơ blăh io\k rơ ngei hơ dre\ch hơ drung. Bơ\n vang hơ len năng tơ drong gơ\h hơ gei păng ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng tơ drong jang jâm xăng, tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng.

Truh tơ\ dêh char Kon Tum, đơ\ng apu\ng Kon Rẫy yak brih Đăk Hà dăh mă to\k tơ\ Đăk Tô, Tu Mơ Rông păng Kon Plông, boăl gô [ôh pla unh an^h jâm xăng tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng. Tơ drong hơ iă ‘no\h, pha hăm an^h jâm xăng tơ găk kơ bơ ngai yoăn, an^h jâm kơ bơ ngai Sê đăng năng oei nhen chăl so đunh kơ âu rơ bâu sơ năm sơ\, nhen: Tơ pu pơm kial hăm hơ kar kơ to\ng; 2 to\ đing ‘long; 2 to\ đing kial hăm ‘lao păng 1 pôm đing te\h ke\ ch^u unh le\ch tơ\ hơ nih [uh.

Nge# nhơ\n Sê đăng tơ roi găh tơ drong jâm xăng, tơ găk lơ\m Gie\ng jo\h ayo\ kơ do\ xoang-Chă tơ mang lăng Kon Tum

Pơ dơh ti che\p mut, hlưk ao sut đak hul hang tơ\ kle\ng, nge# nhơ\n A Kênh, tơ\ plei Kon Cheng, xăh Đăk Ui, apu\ng Đăk Hà, tơ hlâu tơ\ ngar unh khơ khưi đei [u\ tơ\ kơ pal 1 puăt, hơ la 1 puăt akhan, ưh kơ đei pha kơ sơ\ ôh:

“Đe [ă, đe [ok nhôn sơ\ pơm thoi yơ hrei ‘nâu nhôn pơm thoi no\h. Kăl hlo\h j^ hơ kar kơ to\ng vă pơm tơ pu hlôm kial. Dang ei chă khăi dêh mă lei ưh đei ưh gơ\h. Oei nhen sơ\ đe\ch, chă jâm bơ\n xăng tơ găk, ‘nhik ăn kon hơ ‘lơ\p jang mir roh. Đe [ă, đe [ok chăl sơ\ pơm lơ liơ ‘no\h dang ei nhôn pơm thoi no\h”.

Lơ bơ ngai kră tơ roi dơ\ng, sơ\ tơ\ tơ ring bơngai Sê đăng oei, mă loi j^ gru\p Xơdrá, 1 pơ lei đei dang 10 an^h jâm xăng, tơ găk. Dôm an^h jâm xăng, tơ găk âu unh khơ\ng lơ\m pơ yan jang mir, choh ‘ngie\t [a păng adrol kơ pơ yan ke\ch, yoă. Tơ drong tơm ‘no\h vă jâm hơ met, pơm ‘nao tơ găk, ‘nhik vă choh jang. Tơ mam jâm đei vă te\ch lơ\m pơ lei, mưh rơ kăh ‘no\h chă te\ch ăn hơ dre\ch hơ drung nai, te\ch truh tơ\ dôm tơ ring hơ tăih hơ to\ nhen: Quảng Nam, Quảng Ngãi [ât lăp te\ch truh tơ\ Lào păng Campuchia.

Vă đei pơ sei, bơ ngai Sê đăng sơ\ sir io\k kuăng kơ tuăl tơ\ kông păng kuăng chuơh tơ\ thong đak. Kơ loăi kuăng âu đei kơ chơ\t pơ sei lơ. Vă [uh kuăng jing pơ sei, bơngai Sê đăng io\k ‘long bri Loăng Rlinh pơm ngar vă unh to\ hlo\h 1.000 đo# C. ‘Ngoăih kơ jâm, hơ met, pat jing dôm tơ mam yoa kiơ\ kơ dih ‘me\h, bơ ngai Sê đăng oei băt tuh hrâu lơ kơ loăi kuăng, io\k kơ chap pơ ‘nhuăl, hơ kê kơ pô tơ hlông vă tơ mam hơ răng, kơ jăp [iơ\. Đ^ jơ hnơr chă jâm xăng tơ găk, [ok A Xê, tơ\ plei Văn Tó, xăh Đăk Ui, apu\ng Đak Hà, hơ iă pơ ma:

“Inh hơ iă dêh. Tơ drong arih xa kơ kon pơ lei nhôn adrol sơ\ tơ dăh ưh đei jâm xăng, tơ găk ‘no\h nhôn ưh gơ\h arih, ưh ke\ arih ôh. Jâm xăng, tơ găk tôch kăp g^t, pơm tôm kơ loăi xăng, tơ găk, ‘nhik vă choh chong mir roh, jang chu\n. Gơ nơm đơ\ng jâm xăng tơ găk, gơ nơm đơ\ng pơ sei ngăl”.

Tơ pu kial pơm hăm hơ kar kơ to\ng

Ưh lăp kăp g^t lơ\m jơ hnơr arih kơ 1 hơ dre\ch hơ drung đe\ch, dôm bơ ngai Sê đăng jâm xăng, tơ găk oei đei tơ drong hưch hanh nai hai: ‘no\h j^ tơ gop ko\ng, tơ gop kơ sư\k ăn tơ drong tơ blăh vei lăng pơ lei pơ la, vei lăng te\h đak tơ\ hơ năp khul ayăt. Lơ\m 2 tơ drong tơ blăh ayăt Phalăng păng Mi, bơ ngai Sê đăng hlôi pơ truh ăn khul linh kơ triu tơ mam choh jang vă jang xa, tơ gu\m ăn dân quân, du k^ch, [ô đo#i so\ng xa ph^ vă tơ blăh ayăt. Dôm kơ loăi hơ lă, đao, lơ\k bơ\k, hro\ng… đơ\ng kon pơ lei pơm, pơm ăn ayăt ]hưu jơ hngâm hil, kơ du\n dơ\ng tơ\ ro\ng lơ\m dôm ‘măng năm tơ blăh.

Lơ\m jơ hnơr khul linh Quân khu 5 oei chih hơ dăh: sơ năm 1960 đơ\ng an^h jâm xăng, tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng, Hnam kơ măy pơm mam pơ sei C13- Quân Khu 5, đei pơ jing tơ\ plei Kon Blo, xăh Đăk Kôi, apu\ng Kon Rẫy, dêh char Kon Tum. ‘Nâu j^ an^h pơm phao kơ toang mă blu\ng kơ Quân khu 5 tơ\ Tây Nguyên lơ\m dôm sơ năm tơ blăh Mi do\ng te\h đak. Hnam kơ măy âu ako\m dôm bơ ngai jâm rơ gei hlo\h tơ\ dôm xăh nhen: Đăk Ui, Ngọk Réo, Đăk Kôi, vă pơm tơ lo\ [râm păng phao kơ toang. Sơ năm 2017 hnam kơ măy pơm mam pơ sei âu đei Dơ no\ an^h vei lăng kon pơ lei Kon Tum chih tơ mât j^ an^h gru groa so kơ dêh char.

Mă lei ku\m đei 1 khei ‘năr hu\t hơ chăng păng dôm tơ drong hơ pơi ‘me\h đơ\ng [ok A Lễ, tơ\ plei Kon Chênh, xăh Măng Cành, apu\ng Kon Plông găh tơ drong jâm xăng, tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng thoi âu:

“Dang ei hui bơ ngai jâm, xăng tơ găk. Bơ ngai đơ\ng hơ tăih che\p ba xăng, tơ găk, ‘nhik, xăng kô… che\p ba tôm tơ mam năm truh tơ\ pơ lei. Mih ma duch nă [ôh [ônh ‘me\h chă yă kiơ ‘no\h răt yă ‘nei. Tôch rơ nguơ\ jơ va mut jâm, rơ nguơ\ kơ xăng, ‘nhik đơ\ng kơ dih pơm dêh. Athei tơ iung dơ\ng tơ drong jang jâm, xăng tơ găk đơ\ng chăl đe [ok bơ\n sơ\”.

Lơ\m tơ drong sir chă tơmam kră sơ\ tơ\ Lung Leng, Plei Krông… lơ\m dêh char Kon Tum, dôm bơ ngai juăt hơ len tơ mam kră sơ\ chă [ôh 18 an^h pơm pơ sei. Ku\m hăm ‘no\h, đei tơ mam pơm đơ\ng pơ sei nhen tơ mam choh jang, [râm hră păng tơ mam ngă đei [u\ lơ\m lơ pơ sat. Dôm tơ mam âu ăn [ôh ki thuơ\t pơm pơ sei đơ\ng bơ ngai Sê đăng tơ\ Kon Tum tôch rơ gei păng đei đunh kơ âu đơ\ng 1.500 truh 3000 sơ năm. M^nh [ar ‘nu bơ ngai jang khoa ho\k oei akhan, bơ ngai Sê đăng gru\p Xơdrá j^ kon pơ lei dơ\ng hơ drol găh tơ drong jang jâm xăng tơ găk tơ\ Việt Nam păng ro\ năng tơ\ jơ\p tơ ring Đông Nam Á hloi.

Bơ ngai Sê đăng [uh pơ sei tôch gơ\h

Kơ lih thoi no\h, ku\m hăm rim tơ drong lêh, et soi ‘lơ\ng hơ iă, tơ drong jâm xăng, tơ găk ku\m jing tơ drong juăt tôch hơ iă lơ\m jơ hnơrr arih păng jang khoa ho\k kơ bơ ngai Sê đăng tơ\ Kon Tum. {ok Phạm Bình Vương, kăn [o# vei lăng tơ drong jo\h ayo\ kơ do\ xoang, tơ plo\ng kơ dâu păng chă tơ mang lăng dêh char Kon Tum ăn tơ băt, tơ drong jâm xăng, tơ găk tôch g^t kăl hăm bơ ngai Sê đăng:

“An^h jâm xăng tơ găk tôch g^t kăl ưh lăp lơ\m tơ drong arih đe\ch. Jo# hloi găh tơ drong soi kơ yang đe sư năng tôch s^t ‘năi. 1 ‘nu kon mưh ‘nao rơ ne\h, bơ ngai dro\ kăn athei pu\ nge ‘no\h năm truh tơ\ 1 an^h vă io\k kuăng. ‘No\h j^ tơ mam vă pơm pơ sei, jâm jing ‘nhik, tơ găk. Đơ\ng blu\ng hloi đe hlôi tơ [ôh đon ăn hơ io\h thoi no\h bơih.”

Vă che\p vei tơ drong jâm xăng, tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng, dôm sơ năm tơ je# âu khul kơ dră tơ ring păng an^h vei lăng jo\h ayo\ kơ do\ xoang dêh char Kon Tum hlôi tơ re\k păng đei lơ tơ drong tơ gu\m g^t kăl. Lơ\m dôm tơ drong pơ gơ\r jo\h ayo\ kơ do\ xoang tih tơ\ tơ ring adoi hơ nơ\ng bâu truh tơ drong jang jâm xăng tơ găk kơ bơ ngai Sê đăng. Hăm tơ drong hơ pơi ‘me\h vei kơ jăp pla unh ăn tơ drong jâm xăng tơ găk, lơ nge# nhơ\n bơ ngai Sê đăng vang jang lơ\m tơ drong ‘nâu tôch ai. Tơ\ dôm pơ lei pơ la, lơ bơ ngai kră chă pơ tho ăn kon sâu, tơ pôl tơ iung dơ\ng tơ drong jang jâm xăng, tơ găk đơ\ng kră sơ\ âu.

Khoa Điềm: Chih

Dơ\ng: Tơ blơ\