1. Klei bi k[^n gưl dlông Mi – Triều leh ana\n klei bi k[^n gưl dlông 2 kwar Triều Tiên: Klei găl h[uê ênuk klei êđăp ênang kơ kjhô] ks^ Triều Tiên

Gưl tal êlâo êdei 11 thu\n, hruê 27/4, khua g^t gai Triều Tiên leh ana\n Hàn Quốc mâo leh klei bi mtuôm ti Bàn Môn Điếm, mb^t ho\ng 2 klei bi mtuôm gưl dlông 2 kwar Triều Tiên êdei kơnăn (mlan 5/2018, mlan 9/2018) leh ana\n klei bi mtuôm gưl dlông Mi – Triều h[uê ênuk hruê 12/6 ti Singapore dưi yap jing du\m gru kruăk knăl hlăm gru rup tar ro\ng lăn thu\n 2018. Hưn mthâo mâo klei bi tu\ ư leh du\m klei bi k[^n jing klei bi êdah jăk siam mơ\ng du\m t^ng ana\p truh amâo mâo hạt nhân kluôm dhuôm, êđăp ênang, h’^t kjăp hlăm kjhô] ks^ Triều Tiên. Khă sơnăn, truh jih thu\n 2018, klei hluê ngă du\m asa\p hưn mthâo anei adôk lu klei gun kpăk leh ana\n dôk sa anôk./.

2. ASEAN lehana\n Trung Quốc dưi mâo Klei kuôl ka\ kơ sa Hra\ m’ar bi trông kơ Hdruôm klei bhia\n blu\ tlao brua\ nga\ ti kr^ng Êa ks^ Ngo\ (COC)

Blu\ hra\m ti Anôk bi k[^n Phung khua phu\n brua\ ASEAN – Trung Quốc nah êngao Klei bi k[^n phung khua phu\n brua\ ho\ng ta] êngao Êpul hgu\m kr^ng Ngo\ Dhu\ng Châu Á AMM 51, (2/8), Khua phu\n brua\ ho\ng ta] êngao Singapore Vivan Balakrishnan hưn, ASEAN lehana\n Trung Quốc dưi mâo leh Klei kuôl ka\ kơ sa Hra\ m’ar bi trông kơ Hdruôm klei bhia\n blu\ tlao brua\ nga\ ti kr^ng Êa ks^ Ngo\ (COC), jing sa knhuang nao yuôm bha\n ana\p mđing truh kơ brua\ bi hrut [ia\ klei bi kpleh. Dua t^ng a\t bi tu\ ư kơ du\m hdra\ êlan phu\n hla\m hdra\ bi trông kơ Hdruôm klei bhia\n blu\ tlao brua\ nga\ ti kr^ng Êa ks^ Ngo\ (COC) hla\m wưng ti ana\p./.

3. Hdră êlan đru mgang bruă mnia mblei đ^ yar; Klei bi lông ktưn bruă mnia mblei Mi – Trung đ^ lar klei hma^ djo\ truh kơ bruă duh mkra dlông ro\ng lăn

Khă gơ\ Mi kbiă đue# leh mơ\ng du\m klei kuôl kă bruă mnia mblei lu t^ng, [ia\dah klei bi kdơ\ng ho\ng hdră răng mgang bruă mnia mblei ăt tu\ dưn hluê du\m klei kuôl kă bruă mnia mblei bi si`ê leh mse\ si klei Kuôl kă Êpul hgu\m kluôm dhuôm leh ana\n đ^ kyar hluh Thái Bình Dương ( CPTPP); klei Kuôl kă bruă mnia mblei êngiê Nhật Bản – EU, klei Kuôl kă Êpul hgu\m bruă duh mkra kluôm dhuôm alu\ wa\l ( RCEP) ăt hlăk ngă bi leh. Klei Kuôl kă Êpul hgu\m kluôm dhuôm leh ana\n đ^ kyar hluh Thái Bình Dương ba yua mơ\ng hruê 30/12/2018 mâo klei ]ang hmang mjing klei hnu\k êngiê bruă mnia mblei pro\ng pr^n, mâo 11 ala ]ar, hlăm ana\n mâo Việt Nam ho\ng ênoh yuôm GDP hlăm brô 10 êbâo êklai đôlar, bi knar ho\ng 13% GDP tar ro\ng lăn, bi h’^t kjăp klei đăo knang kơ bruă mnia mblei êngiê, êjai hdră răng mgang bruă mnia mblei hlăk đ^ kyar.

Hruê 6/7, klei bi lông ktưn bruă mnia mblei Mi leh ana\n Trung Quốc klă s^t mphu\n k]ưm leh du\m hdră mtru\n mă jia ênoh yuôm 34 êklai đôlar mơ\ng Mi k`ăm kơ mnơ\ng ]h^ mnia Trung Quốc dưi ba yua. Trung Quốc ti m’mông ana\n mtam ru\ ênua ho\ng du\m ênoh mă jia năng djo\ ho\ng du\m mta mnơ\ng ]h^ mnia mơ\ng Mi. Khă gơ\ 2 nah mâo leh klei bi tu\ ư 90 hruê bi kdung leh klei bi mtuôm plah wah khua Mil ]hil Mi Donald Trump leh ana\n khua lăn ]ar Trung Quốc Tập Cận Bình nah êngao klei bi k[^n G20, [ia\dah bi mje\ bruă mnia mblei Mi – Trung dưi yap ăt dôk lu mta klei dleh ksiêm dlăng, ngă hma^ djo\ gru rup bruă duh mkra tar ro\ng lăn hlăm hruê mlan kơ ana\p. Keh prăk quốc tế IMF hlăk mlan 10 mtru\n ênoh đăo knăl hnơ\ng đ^ kyar bruă duh mkra tar ro\ng lăn tru\n adôk 3,7% kơ thu\n 2018 leh ana\n thu\n 2019, tru\n h^n mkă ho\ng klei t^ng knăl êlâo kơnăn./.

4. Klei nga\ lagriâo ti Paris, ala ]ar Pra\ng lehana\n hu^ sra\ng lar truh kơ ala ]ar mka\n ti Châu Âu

Bluh mâo mơ\ng sa êpul bi kdơ\ng ho\ng brua\ mđ^ ênoh ]h^ êa sa\ng, êa pui, êwa ]uh, nga\ kơ klei hd^p le\ hla\m klei dleh dlan, klei nga\ lagriâo mơ\ng mnuih “Ao k`^” jing leh du\m klei nga\ lagriâo bi mjh^k mtu\l kjham êdi. Du\m êbâo ]ô mnuih tru\n hla\m ktuê êlan nga\ griâo, lu mnuih mjhua ho\ng klei anei nao ]a\m biêng mnơ\ng mnua\, rup krah ti ala ]ar Pra\ng, kahan ksiêm yua leh êwa gaz kp^ phung anei… mjing sa klei mtu\k mtu\l pro\ng. Mma\t hruê 10/12, Khua mil ]hil Pra\ng Emmanuel Macron blu\ hra\m leh ti hdra\ mđung rup, tu\ đua klam kơ du\m klei bluh mâo hla\m du\m hruê êgao ti ala ]ar Pra\ng, mb^t ana\n ba mdah du\m hdra\ msir kơ boh klei anei. Macron hưn, brua\ knu\k kna mơ\ng ~u sra\ng pral hluê nga\ du\m hdra\ msir kja\p ktang k`a\m gui klei ktro\ kơ pra\k jia lehana\n mkra mlih ênoh ]h^ ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang Pra\ng dưi blei… Klei nga\ lagriâo mơ\ng mnuih “Ao k`^” bluh mâo jing leh klei bi êdah mơ\ng klei amâo thâo bi djo\ lehana\n klei bi kah pro\ng hla\m yang [uôn ala ]ar Pra\ng, mb^t ana\n anei a\t jing sa klei hưn ra\ng pro\ng kơ kluôm Châu Âu./.

5. Mi hưn bi kbia\ l^ng kahan mơ\ng ala ]ar Syria

Hruê 19/12 Khua mil ]hil Mi Donald Trump hưn Mi k]ưm bi kbia\ l^ng kahan mơ\ng ala ]ar Sysia, kyua dưi bi rai leh jih phung knu\k kna Islam ti Syria. Klei Trump la] anei mmông ana\n mtam mâo lu klei m^n mdê mdê. Phung khua êmua gưl dlông brua\ l^ng kahan Anh Tobias Ellwood hruê ana\n mơh la] Khua mil ]hil Mi soh ]huai leh êjai la] dưi blah bi rai leh jih IS mơ\ng Syria. Khua phu\n brua\ l^ng kahan Mi James Mattis hưn klei mdei brua\. Klei mkla\ mklơ\ng mơ\ng khua mil ]hil Trump ăt tuôm ho\ng lu klei bi kdơ\ng hlăm Quốc hội Mi. {ia\dah Sang ko# amâo mâo ôh sa wưng k]ah kơ brua\ bi kbia\ l^ng kahan./.

6. Klei ru\ng ra\ng hla\m brua\ ho\ng ta] êngao kr^ng Kplang; Mi mbe\ anôk brua\ bi ala truh kơ Jerusalem

Klei ru\ng ra\ng hla\m brua\ ho\ng ta] êngao kr^ng Kplang, plah wah Qatar ho\ng Saudi Arabia, du\m ala ]ar kr^ng Arab hluh lir, Baran lehana\n Êjip, amâo mâo klei bi êdah tru\n hro\ ôh hla\m thu\n 2018. Du\m ala ]ar hla\m kr^ng lo\ kriê kja\p hdra\ msir bi kdơ\ng ho\ng Qatar. Mkla\k ho\ng ana\n, Qatar a\t mâo klei m^n lui jang. Dua t^ng mâo leh du\m hdra\ bi kmhal brua\ duh mkra hdơ\ng ga\p. Hla\m du\m hruê knhal jih thu\n, Qatar hưn sra\ng kbia\ mơ\ng Êpul ba ]h^ êa pui kơ ala ta] êngao OPEC mơ\ng mlan 1/2019.

Amâo uê` klei bi kdơ\ng mơ\ng Palestine lehana\n du\m ala ]ar dlông ro\ng la\n, mlan 5 thu\n 2018, Mi mkla\ klơ\ng mbe\ Anôk bi ala mơ\ng Tel Aviv w^t kơ Jerusalem lehana\n anei jing sa hla\m du\m hdra\ mtru\n ho\ng ta] êngao nga\ klei bi ta\ng mga\l êdi mơ\ng Khua mil ]hil Mi Donald Trump thu\n 2018. Boh klei anei bi bluh mâo leh klei nga\ lagriâo lehana\n klei bi nga\ mjh^k mtu\l tuh êrah mrâo ti kr^ng Gaza, nga\ kơ boh klei ti Trung Đông le\ hla\m klei kjham h^n./.

7. Klei bi mdjiê pô ngă klei mrâo mnuih Arap Seut Khashoggi.

Jamal Khashoggi lu] amâo mâo thâo [uh hruê 2/10, leh nao mu\t hlăm anôk brua\ bi ala knu\k kna Saudi Arabia, ti Istanbul ala ]ar Thổ Nhĩ Kỳ, ]ia\ng ngă hra\ mơar bi dôk ung mo# ho\ng sa ]ô mniê Thổ Nhĩ Kỳ. Truh hruê 20/10, Arap Saudi hưn Khashoggi djiê, leh mâo klei mjh^k mtu\l hlăm anôk brua\ bi ala knu\k kna ala ]ar anei ti Istanbul lehana\n ti ana\p klei kp^ mơ\ng ala ta] êngao, truh hruê 15/11, adu\ sang phat kđi Saudi brei thâo 11 ]ô mnuih djo\ tuôm ho\ng klei anei ba phat kđi, hlăm ana\n mâo 5 ]ô mnuih srăng tuôm ho\ng hnơ\ng phat mkra mdjiê asei kyua klei soh anei. Hruê 16/12, Khua g^t gai Liên hợp quốc Antonio Guterres iêu mthưr sa klei ksiêm mkla\ năng đăo knang kơ klei bi mdjiê pô ngă klei mrâo Khashoggi. Boh klei ka rue# ôh ngă hmăi leh amâo mâo jăk kơ Arap Seut ho\ng tar ro\ng lăn./.

8. Do\ng mtlaih tu\ jing êpul ]ưng boh hđeh Thái Lan

Hdra\ do\ng mtlaih dleh dlan êdi hla\m h[uê ênuk Thái Lan tu\ jing leh hla\k hruê 10/7, jih 12 ]ô hđeh lehana\n pô mjua\t bi hria\m êpul ]ưng boh hđeh Thái Lan êđa\p ênang leh 18 hruê dôk kpa\k đuôm hla\m [a\ng êlam Tham Luang, kwar Dưr Thái Lan. }ia\ng hluê nga\ hdra\ do\ng mtlaih anei, Thái Lan iêu leh gia\m 100 ]ô `u\ êa, êpul kahan knha\k, phung thơ\ng hla\m lehana\n êngao ala ]ar. Kha\ sna\n, sa ]ô nga\ brua\ đru do\ng djiê hla\m hdra\ đru do\ng mtlaih anei./.

9. Thu\n 2019, dlông ro\ng lăn mâo lu klei truh tơl jhat.

Mgei lăn ti Nhật Bản, hjan pro\ng êa lip lê] ti Trung Quốc, klei pui [ơ\ng dliê ti Mi, Grek, klei ktlư\ êa ks^, lehana\n klei le\ êdeh phiơr Indonesia, klei m]ah knơ\ng kdơ\ng êa ti lao… du\m klei truh tơl ana\n ngă leh kơ du\m êbâo ]ô mnuih djiê, lehana\n lu], mjing leh klei mma\t t^t hlăm tar ro\ng lăn thu\n 2018. Hlăm klei anei, klei bi k[^n ti Liên hợp quốc kơ klei bi mlih yan adiê tal 24 (COP 24) mko\ mjing mơ\ng hruê 2 – 14/12 ti Ba lan mâo leh boh tu\ dưn pro\ng, ho\ng brua\ mâo du\m klei bhiăn kla\ mnga] mgo# du\m ala ưảư mâo brua\ đua klam, ruh mgiah jih klei gun kpăk hluê ngă klei leh kuôl ka\ Paris kơ klei bi mlih yan adiê./.

10. Hla po\k web yang [uôn Facebook tla\ ana\p ho\ng klei ru\ng pioh hga\m

Thu\n 2018 dưi dla\ng jing thu\n kjham êdi mơ\ng Facebook, hla po\k web yang [uôn pro\ng êdi dlông ro\ng la\n ho\ng 2 êklai ]ô mnuih yua. Amâo djo\ kno\ng ]hal tle\ dla\ng soh ho\ng hdra\ bhia\n du\m klei hâo hưn kơ mnuih yua hla\m hdra\ mgơ\ng ruah Khua mil ]hil Mi thu\n 2016, Facebook lo\ bi êdah klei êdu awa\t pioh hga\m hla\k phung hacker mjhua ]ia\ng mu\t dla\ng lehana\n tle\ ma\ jih klei hâo hưn mơ\ng du\m êkla\k ]ô mnuih yua. Du\m klei mtu\k mtu\l anei ba leh klei bi kdơ\ng lehana\n lui yua Facebook đ^ lar. 6 ]ô kia\ kriê gưl dlông, ênoh cổ phiếu tru\n, khua Facbook nao kơ ana\p Quốc hội Mi ksiêm êmuh… Klei anei nga\ kơ thu\n 2018 jing thu\n kkham kjhue# êdi mơ\ng hla po\k web yang [uôn Facebook./.