VOV4.Êđê –Hla\m klei ]ih êlâo, hmei la] leh kơ boh tu\ brua\ Việt Nam ba ]h^ kphê mâo hla\m brô 3 êklai USD/thu\n, anôk brua\ kphê mâo hdra\ k`a\m hla\m thu\n 2030, ênoh ]h^ kơ ala ta] êngao truh 6 êklai USD. Hla\k ênoh ]h^ dôk tla\ ana\p ho\ng lu klei dleh dlan mse\ ara\ anei, anôk brua\ kphê dưi bi s^t mơ\ hdra\ k`a\m ana\n? Alum kơ [^ng ga\p mđing hmư\ klei ]ih: Việt Nam ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao truh 6 êklai USD hla\m thu\n 2030 sra\ng dưi nga\ mơ\?

Hnơ\ng mâo boh kphê ba ]h^ kơ ala ta] êngao lu h^n truh 1 êklăk 700 êbâo ton, dôk mrô 2 dlông ro\ng lăn, [ia\dah ênoh prăk hrui w^t kno\ng hlăm brô 3 êklai đôlar. 690 ha kphê ho\ng du\m êklăk ]ô mnuih ngă bruă hluê ngă bruă pla mjing, mnia mblei kphê sơnăn ênoh yuôm ]h^ kphê kơ ala ta] êngao jing [ia\ đei. Boh tu\ dưn bruă duh mkra, mnia mblei mơ\ng knơ\ng bruă kphê ala ]ar drei [ia\ lehana\n amâo mâo sa hnơ\ng, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pla kphê kno\ng thâo ]ang hmang truh ti wưng hrui pe\ ]h^ mâo ênoh h^n amâo mâo ya mta jưh knang ]ia\ng h’^t tiê duh mkra. Bi du\m êpul bruă ]h^ mnia hrui blei, mkra mjing lehana\n ba ]h^ kơ ala ta] êngao sơnăn tui hluê si du\m anôk ]h^ mnia kphê hlăk tuôm ho\ng phung duh bi liê ngăn prăk tuôm ho\ng klei gun kpăk. Đỗ Hà Nam, khua Êpul hgu\m kriê dlăng, khua knơ\ng bruă Cổ phần Êpul bruă Intimex, k’iăng khua Êpul hgu\m kphê ca cao Việt Nam ksiêm mklă, mta phu\n ênoh kphê amâo mâo h’^t kjăp ara\ anei kyua mâo 90% hnơ\ng mâo kphê mơ\ng ala ]ar drei ba ]h^ kơ ala ta] êngao ka mkra mjing. Hlăk êjai ana\n, ênoh kphê asa\r tui hluê si anôk mnia mblei London lehana\n New York. Ti ana\n ara\ng kah mbha phung duh bi liê ngăn prăk ngă kơ ênoh đ^ tru\n amâo mâo h’^t kjăp, ngă kơ êpul bruă mnia mblei ăt mse\ mơh mnuih [uôn sang ngă lo\ hma le\ hlăm klei amâo mâo h’^t kjăp:

“Du\m knơ\ng bruă kphê p’pro\ng dlông ro\ng lăn bi mă kphê Việt Nam ]ia\ng pla mjing kphê, [ia\dah drei ]h^ ho\ng ênoh êlưih. Klei ana\n brei [uh bruă mko\ mjing ana\n knăl mơ\ng drei ka mâo ôh. Tal 2, bruă mko\ mjing hnơ\ng jăk kphê ]ia\ng mjing hnư hrui w^t adôk [ia\. Anei jing mta drei bi mđing kyua `u jing bruă ngă hlăm êdei ana\p”. 

Khă gơ\ jing ala ]ar mâo hnơ\ng kphê ba ]h^ kơ ala ta] êngao pro\ng tal 2 dlông ro\ng lăn, [ia\dah mâo 90% hnơ\ng kphê ba ]h^ kơ ala ta] êngao ka mkra mjing ôh, kphê asa\r. Êngao kơnăn hnơ\ng jăk kphê asa\r mơ\ng Việt Nam adôk [ia\ sơnăn ênoh ]h^ êlưih mơh. Anei jing mta phu\n ngă kơ knơ\ng bruă kphê ala ]ar drei gun kpăk lehana\n tuôm ho\ng lu klei dleh dlan hlăm hruê mlan êgao.

Pô thơ\ng kơ bruă lo\ hma Hoàng Trọng Thuỷ la] sơnei; ]ia\ng mđ^ boh yuôm bhăn knơ\ng bruă kphê Việt Nam bi mko\ mjing ana\n knăl lehana\n ênoh yuôm bruă duh mkra mnia mblei kphê h’^t kjăp. Hluê ho\ng ana\n, bruă lo\ pla mrâo, bi hrô du\m ênhă kphê leh khua bi hro\ng ruah djuê mjeh jăk, pla, kriê dlăng djo\ hdră, kriê kjăp du\m hdră pla, mkra mjing asa\r kphê mâo hnơ\ng jăk. Mb^t ho\ng ana\n, lo\ mko\ dăp bruă kphê bi mlih [rư\ [rư\ bruă mkra mjing, mhro\ [ia\ bruă ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao ka mkra mjing, mđ^ h^n hnơ\ng kphê leh mkra mjing ba ]h^ kơ ala ta] êngao ]ia\ng mơ\ng ana\n mhro\ [ia\ klei jưh knang lehana\n du\m anôk mnia mblei hlăk mâo phung duh bi liê ngăn prăk tuôm ho\ng klei gun kpăk:

“Hnơ\ng jăk kphê amâo mâo bi knar lehana\n amâo mâo h’^t kjăp, tal 2 ana\n jing mnuih [uôn sang ngă lo\ hma amâo mâo klei ktrâo k]e\ kơ sang ]ơ mnia, kyua ana\n mnuih [uôn sang ngă lo\ hma amâo mâo hdră êlan mkăn ana\n jing digơ\ po\k phai ênhă pla kphê. Mơ\ng ana\n ngă kơ ênhă pla kphê tuôm ho\ng klei kruh rai. Hlăm klei yăl dliê anei klă s^t bruă ngă lo\ hma ka ata\t nao kơ boh yuôm bhăn ho\ng klei h’^t kjăp”.

Nao ai ho\ng klei m^n anei, Thsai Như Hiệp, khua knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn kphê Vĩnh Hiệp ăt la] sơnei, êgao leh wưng duh mkra mnia mblei ]ia\ng djăl mâo [ơ\ng, mkăp pioh lu h^n kơ duh bi liê, amâo mâo mguôp mb^t ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Anei jing wưng ]ia\ng du\m êpul bruă mnia mblei bi mâo ai tiê, klei đua klam h^n ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. }ia\ng knơ\ng bruă mâo ênoh yuôm mơ\ng bruă ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao truh 6 êklai đôlar hlăm thu\n 2020 klei anei srăng dưi ngă tơdah du\m êpul bruă mnia mblei duh [ơ\ng mâo klei đua klam, mjing anôk jưh knang ]ia\ng mnuih [uôn sang pla kphê h’^t ai tiê pla mjing kphê mâo hnơ\ng jăk:

“Hluê si Hdră mtru\n mơ\ng Knu\k kna ana\n jing thu\n 2030 drei mđ^ kyar truh 6 êklai đôlar, klei ana\n amâo mâo dleh ôh. }ia\ng dưi ngă klei ana\n, sơnăn du\m êpul bruă mnia mblei ti alu\ wa\l bi mâo klei thâo, klei khăp ]ia\ng, bi mâo klei đua klam ho\ng êpul êya, yang [uôn, bruă ngă. Klei yuôm bhăn h^n mơ\ng drei ana\n jing si be\ ngă ]ia\ng mjing kơ mnuih [uôn sang mâo 1 anôk jưh knang h’^t kjăp, ngă kơ digơ\ bi mlih hdră ngă bruă hđăp hđê, bi mlih ]ia\ng digơ\ mđ^ h^n hnơ\ng jăk kphê, ]ia\ng digơ\ hrăm mb^t ho\ng êpul bruă mnia mblei, hrăm mb^t ho\ng klei `u\ kma, ]ia\ng mđ^ kyar knơ\ng bruă kphê”.

Hluê si k’iăng khua Phu\n bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang Nguyễn Hoàng Hiệp amâo mdăp ôh, ]ia\ng dưi mâo ênoh ]ua\n 6 êklai đôlar hlăm thu\n 2030, Phu\n bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang ba hưn mdah leh du\m hdră bruă ngă mơ\ng djuê mjeh truh kơ kriê dlăng, hrui pe\, mtru\t mjhar duh bi liê mkra mjing, ]ua\l mkă lehana\n mguôp mb^t kr^ng pla kphê, mđ^ ktang bruă mnia mblei, hâo hưn ana\n knăl… ]ia\ng kru\ w^t lehana\n mđ^ kyar bruă kphê:

“Êlâo h^n bi ksiêm dlăng hnơ\ng pro\ng ênhă pla kphê, djăp ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng sang ]ơ mnia. Bi h’^t kjăp ênhă pla kphê hlăm brô 600 êbâo ha hlăm thu\n 2015, hlăm ana\n mđ^ kyar du\m kr^ng pla kphê mâo hnơ\ng jăk mguôp mb^t ho\ng bruă ]ua\l mkă mkra mjing lehana\n mta bruă nah gu\. Mtru\t mjhar du\m knơ\ng bruă mkra mjing kphê ba ]h^ kơ ala ta] êngao duh bi liê blei mprăp máy móc mkra mjing kphê ênuk mrâo mrang lehana\n mđ^ ktang bruă mnia mblei, hâo hưn ana\n knăl lehana\n dhar kreh kphê Việt Nam”.

Hlăm wưng dleh dlan pro\ng mse\ si ara\ anei, knơ\ng bruă kphê ktrâo la] klă du\m mta bruă hlăm anôk bruă ara\ anei ăt mse\ mơh duah du\m gru mnga], êlan êbat ]ia\ng dưi hgao he\. Boh yuôm bhăn pla mjing kphê Việt Nam bi mko\ mjing h’^t kjăp ho\ng bruă ngă jăk siam mơ\ng Knu\k kna, mguôp mb^t lehana\n mjing mta bhiăn ]ia\ng phung ngă lo\ hma, phung ngă bruă knhâo knhăk lehana\n êpul bruă mnia mblei hrăm mb^t ngă jăk bruă knuă pô. Hlăk ana\n, hnơ\ng mâo srăng amâo lo\ djo\ mta ]ua\n kno\ng sa anei đui] ôh ]ia\ng ksiêm dlăng, [ia\dah jing boh tu\ dưn klă s^t knơ\ng bruă kphê mâo ba w^t. Hlăk ana\n, klei hd^p mda mơ\ng du\m êklăk ]ô mnuih pla mjing kphê Việt Nam, du\m êpul bruă mnia mblei mkra mjing lehana\n ba ]h^ kphê Việt Nam kơ ala ta] êngao amâo lo\ jưh knang lehana\n phung duh bi liê ngăn prăk dlông ro\ng lăn.

H’Mrư pô ]ih hlo\ng răk