VOV4.Êđê - Daklak mâo klei ja\k ga\l ]ia\ng mđ^ kyar gru hmô bi hgu\m brua\ lo\ hma ho\ng brua\ dliê kmrơ\ng lehana\n du\m gru hmô anei ti Daklak hla\k lehana\n dôk ba w^t boh tu\ pro\ng brua\ duh mkra, wa\l hd^p mda. Kha\ sna\n, hdra\ mđ^ kyar brua\ duh mkra anei jing kyua mnuih [uôn sang ]o\ng nga\ ma\ pô, ka mâo hdra\ mtru\n mtru\t mđ^ djo\ guôp mơ\ng knu\k kna.

Thu\n 2002, Nguyễn Văn Kỳ, ti alu\ Yên Thành 1, sa\ Dak Nuê, kdriêk Lăk, tu\ ma\ 8 ha mkrah dliê pioh răng mgang. Hlăm krah ênha dliê tu\ ma\ phăn jao, `u lo\ pla hlăm krah kmrơ\ng ana\n du\m ana jua\r, ana mku\l. Ktuê roh dliê, `u pla kphê, ana boh kroh, ana mnang… Ho\ng hdră anei, kno\ng ho\ng du\m ana mnơ\ng pla ktuê roh dliê `u mâo ba w^t êbeh 100 êklăk prăk leh, đru kơ go\ sang `u mdul klei hd^p mda:

“Dưn yua jih anôk ho\ng hlăm lăn dliê tu\ ma\ phăn jao, go\ sang pla kphê mâo [ơ\ng, pla ana boh kroh grăp thu\n lo\ mâo [‘[ia\. Mklin jih jang hlăm thu\n dru mdul kơ anak aneh hriăm hra\ mơar, kyua mâo lăn anei dưi rông ba anak aneh hriăm hra\ mơar”.

Nguyễn Hoài Dương, Khua knơ\ng brua\ lo\ hma ]ar Daklak brei thâo, ngă lo\ hma ho\ng klei mđ^ kyar kjăp, hlăm djăp mta mnơ\ng mse\ si hlăm war pla ana sui thu\n snăn lo\ pla ana kyâo bi êyui, pla kyâo ktuê roh, pla ana boh kroh… Mâo leh mnuih [uôn sang ngă hlăm djăp mta ho\ng hdră lo\ hma mguôp ho\ng brua\ dliê kmrơ\ng, mse\ si dliê hrông, ana sui thu\n, dliê pla, lo\ ênao kan; brua\ dliê kyâo mguôp mb^t war pla ana sui thu\n, hlăm ana\n lo\ pla kyâo dliê, pla ana boh kroh, ana ngă êa drao… mâo ba w^t klei tu\ dưn êdi. Lu go\ êsei mâo bi mguôp leh ho\ng du\m knơ\ng brua\ dliê kyâo tu\ ma\ brua\ pla kyâo dliê, răng mgang dliê, lehana\n ba yua hdră bi mguôp brua\ dliê kyâo ho\ng brua\ pla mjing, phu\n tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn kla\ mnga] mđ^ kyar lăn dliê, lehana\n mđ^ kyar klei hd^p mda. {ia\dah hdră bi hmô anei adôk hliê hluôt, ka mâo ôh du\m dhar brua\ kia\ kriê dưi mjing sa klei ksiêm dlăng kjăp mâo ]ih pioh djăp mta brua\ kơ dliê kmrơ\ng ho\ng klei djăp ênu\m, djo\ klei bhiăn. Boh nik, ka mâo ôh hdră êlan kla\ mnga] kơ brua\ anei:

“Daklak lông ngă leh hlăm đa đa anôk, [ia\dah brua\ anei năng mâo klei bi klin, ta hdră bi djo\. Boh nik, mjing du\m hdră êlan djo\ klei bhiăn bi sa hnơ\ng mơ\ng knu\k kna kia\ kriê, ]ia\ng kơ jih jang alu\ wa\l hluê ngă sơăi, mâo klei bhiăn ma\ brua\ kjăp snăn kơh mjing anôk knăl kơ brua\ mđ^ lar hlăm wưng kơ ana\p brei mnuih [uôn sang tu\ ma\ phăn jao, lehana\n mko\ mjing hdră duh mkra ]ia\ng bi mâo hnơ\ng hrui w^t đru kơ klei hd^p mda mnuih [uôn sang, lehana\n răng mgang dliê ho\ng klei kjăp h^n”.

Mb^t ho\ng klei ngă brua\ kla\ mnga], plah wah brua\ dliê kyâo, lehana\n brua\ lo\ hma jing sa klei bi mguôp, [ia\dah hlăk le\ hlăm klei amâo mâo mđing ôh hlăm hdră êlan hlăm brua\ anei. Anei mơh dôk jing klei dleh ktro\, ngă bi dleh kơ brua\ lo\ hma mguôp mb^t ho\ng dliê kyâo, ka dưi mđ^ mlar ôh klei tu\ dưn mâo leh klei găl anei. Tui si Nguyễn Tiến Định, Knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ hdră êlan mđ^ kyar brua\ lo\ hma, sa klei s^t mơ\ng jih jang hdră êlan mđ^ kyar brua\ lo\ hma kno\ng duh kơ klei mđ^ kyar trua\n kơ sa mta mnơ\ng pla, pla mjing hlăm sa kr^ng wa\l, ho\ng hnơ\ng pro\ng, mb^t ho\ng brua\ mkra mjing. Êjai ana\n, hdră êlan kơ brua\ dliê kyâo tui nao hlăm hdră k`ăm răng mgang dliê, lehana\n bi hro\ klei hmăi amâo mâo jăk kơ dliê. Kyua mơ\ng ana\n, adôk ka mâo klei uê` mđing s^t ôh ho\ng hdră êlan brua\ kơ dliê kyâo mâo klei bi mguôp mb^t ho\ng brua\ pla mjing.

“Mb^t ho\ng klei ka mâo ôh hdră êlan kơ brua\ dliê kyâo mguôp ho\ng brua\ lo\ hma, snăn ara\ anei du\m hdră êlan djo\ tuôm hlăm lo\ hma dliê kyâo jing k[ah êdi. Tôhmô, klei kăp đru kơ du\m mta ]ua\n ngă đang war snăn ara\ anei hra\ mtru\n mrô 27 mơ\ng phu\n brua\ lo\ hma, mrâo ]oh ]ua\n kơ mta k`ăm đang war dliê kyâo lehana\n đang war lo\ hma, jing pla mjing rông mnơ\ng, [ia\dah ho\ng đang war lo\ hma, mguôp mb^t ho\ng dliê kyâo ka mâo ôh sa ênoh ]ua\n hjăn kơ `u. Kyua ana\n yơh ka mâo ôh hdră êlan kơ brua\ đru hlăm klei mguôp brua\ lo\ hma ho\ng dliê kyâo, le\ hlăm klei ngă brua\ dleh dlan, amâo mâo ba w^t klei tu\ dưn kla\ ôh”.

Boh s^t ti Daklak brei [uh, ]ia\ng đru mđ^ klei tu\ dưn ba yua hdră bi hmô brua\ dliê kyâo mguôp mb^t ho\ng brua\ lo\ hma, lehana\n mđ^ kyar lar [ar, snăn bi mâo mtam yơh hdră êlan ngă brua\ bi djo\ guôp, boh nik kơ klei ]an prăk. Lehana\n, mguôp ho\ng brua\ mtô bi hriăm brua\ dliê kyâo kơ klei mko\ mjing hdra\ ngă brua\, đru k]e\ hdră dlăng kriê, mđ^ mlih jih jang klei tu\ dưn mơ\ng brua\ mkăp mjeh mnơ\ng pla kơ mnuih [uôn sang, hlo\ng truh kơ brua\ mkra mjing leh hrui êmiêt boh mnga, mko\ mjing hdră ]ih pioh bi djo\ ho\ng brua\ dliê kyâo djo\ guôp kơ kluôm ala, djo\ guôp kơ grăp kr^ng wa\l… Tui si tiến sĩ Võ Hùng, Khua kia\ kriê brua\ mtô bi hriăm kơ dliê kyâo, anôk hriăm kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo, sang hra\ đại học Tây Nguyên, brei bi mâo hdră êlan djo\ guôp, snăn kơh dưi mđ^ lar brua\ kơ mnuih [uôn sang, mđ^ h^n klei bi mguôp brua\ lo\ hma ho\ng dliê kyâo:

“Ti anei brua\ klam mơ\ng mnuih ngă lo\ hma jing yuôm bhăn snăk, di`u jing pô phu\n ngă brua\, mâo klei đua klam, mâo hdră m^n si srăng ngă ]ia\ng mđ^ mlih mnơ\ng pla, mnơ\ng rông bi djo\ guôp ba w^t klei tu\ dưn lu h^n hlăm sa ênha\ lăn. {ia\dah brua\ adôk jing kơ klei mnia mblei, si srăng ]h^ mnia, si hdră êlan kơ klei ba yua lăn, boh nik mâo ]an prăk ho\ng klei ênưih, snăn jih jang brua\ ana\n bi mâo du\m dhar brua\ mơ\ng knu\k kna mđing ngă brua\ anei”.

Brua\ lo\ hma, lehana\n dliê kyâo ti Lăn Dap Kngư, lu thu\n ho\ng anei mâo leh klei đ^ kyar, [ia\dah brua\ lo\ hma ktư\ h^n kơ brua\ dliê kyâo, ngă kơ dliê kyâo dơ\ng lu] ram. Brua\ lo\ hma mguôp ho\ng dliê kyâo, srăng bi kna jih dua nah, lehana\n mjing klei mđ^ kyar djo\ klei bhiăn, mse\ si khua knu\k kna Nguyễn Xuân Phúc bi kla\ ti anôk bi k[^n kluôm ala kơ hdră bi hơ^t anôk dôk kơ mnuih đue# hruê tui si ]ia\ng, lehana\n kơ klei ba yua lăn du\m đang dliê kyâo knhal jih thu\n 2018. Tui si khua knu\k kna, tơdah ngă jăk brua\ lo\ hma mguôp mb^t ho\ng dliê kyâo, kno\ng hlăm 10 thu\n, Daklak, lăn Dap Kngư srăng bi leh mtam 90% mta k`ăm kơ hnơ\ng luôm dliê. [ia\dah ya ngă, ]ia\ng dưi bi s^t klei ana\n, knu\k kna bi lo\ ksiêm mkla\, bi leh hdră êlan, klei mtru\t mjhar phung duh mkra, lehana\n mnuih [uôn sang bi hgu\m mb^t, boh nik ho\ng mnuih [uôn sang hd^p giăm dliê./.