VOV4.Êđê - Mơ\ng klei kha\p m’ai ho\ng mnga pôk, du\m ]ô mnnuih kha\p ]ia\ng kơ mnga pôk ti Daklak nao tui duah, ksiêm hria\m, hrui mklin leh du\m mta djuê mjeh mnga pôk yuôm hin, mâo ma\ hja\n ti alu\ wa\l. Di`u amâo h’iêng h’ưi hruê mmông, ai tiê bi mjing leh anôk kriê pioh mnga pôk ho\ng hnơ\ng pro\ng êdi truh du\m êtuh mta mnga mdê mdê mơ\ng ana\n đru bi msiam, kriê pioh lu mta mnga pôk mơ\ng Việt Nam.

Ho\ng war pro\ng êbeh kơ 1 sao, sang Nguyễn Văn Cảnh kkiêng thu\n 1982, ti [uôn hgu\m Khánh Xuân, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak mâo êbeh 700 mta mnga pôk djăp mta. Ho\ng Cảnh, mjut mjing mnga pôk amâo mâo djo\ kno\ng pioh dlăng, klei jăk klei siam mơ\ng mnga anei, [ia\dah lo\ ksiêm duah klei jăk siam, lehana\n lo\ mjut duah mta mnga mrâo. ~u yăl dliê, thu\n 2012, hlăm sa blư\ nao ma\ brua\ ti kdriêk êa H’Leo, ]ar Daklak, bha\ kơ `u tuôm he\ ho\ng sa mta mnga pôk ka tuôm [uh ôh. Ma\ ba w^t lehana\n dla\ng kriê mjut mjing truh hruê bi mnga, leh kơ ana\n mâo phung ksiêm duah mơ\ng ala ta] êngao hriê, hlak mblang mta mnga anei. 3 thu\n êdei mta mnga mrâo ana\n dưi bi ana\n jing Êlah [u\k yang, ana\n kreh knhâo jing Trichoglottis canhii lo\ mtuôm ho\ng ana\n `u mâo bi êdah leh tal êlâo dưi thâo [uh ti Việt Nam.

Mơ\ng ana\n truh kơ ara\ anei, `u mâo leh jih jang gu\ dlông 10 mta mnga pôk mrâo, lo\ mjut pioh hlăm ênoh jih jang djuê mjeh mnga pôk dliê ti Việt Nam. Ara\ anei `u hlăk dôk mâo klei m^n ]ia\ng ]ih pioh hlăm hdruôm hra\ ksiêm duah kơ mnga pôk, ]ia\ng dưi lo\ mâo lu hra\ mơar pioh kơ phung khăp kơ mnga pôk hlăm ala ]ar.

“Ana\p anei kâo mguôp ho\ng lu phung khăp kơ mnga pôk, lehana\n Êpul hgu\m kriê pioh mjeh mnga pôk dliê, srăng g^r mjing sa hdruôm hra\ ]ih pioh djăp mta mjeh mnga pôk Lăn Dap Kngư mâo hlăm brô 4 kdrê], ho\ng 800 mta djuê mnga pôk ti Lăn Dap Kngư. Lehana\n mâo sa hdră năng ai kơ mgi dih sui h^n jing g^r mjing sa alu\ wa\l kriê pioh kơ mnga pôk, ho\ng djăp mta mjeh mnga pôk mâo ti Việt Nam. Alu\ wa\l kriê pioh ana\n mse\ si sa war ksiêm duah pioh kơ phung sinh viên, amâodah mnuih khăp kơ mnga pôk hriê ksiêm duah, lehana\n ho\ng jih jang mnuih khăp kơ mnga pôk dưi hriê dlăng, lehana\n thâo mnga pôk si `u jing”.

Ăt mse\ ho\ng klei khăp kơ mnga pôk, Đỗ Tuấn Hưng, ti [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak mâo leh giăm 15 thu\n dôk mâo klei m^n, duh bi liê êbeh 2 êklai prăk pioh mko\ mjing sa alu\ wa\l kriê pioh mnga pôk pro\ng h^n ti Việt Nam, dôk hlăm alu\ wa\l hiu ]hưn ênguê lăn mnga êa mơak Troh Bư, sa Êa Ê`uôl, kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak. Mơ\ng lăn hma êbeh 5 ha tal êlâo, `u pioh 2 ha pioh pla djăp mta mnga pôk dliê, lehan tui duah pla ktiêt hlăm ana kyâo. Truh kơ thu\n 2013, Hưng kla\ klơ\ng po\k alu\ wa\l kriê pioh mnga pôk dliê Troh Bư ho\ng 10 êbâo phu\n mơ\ng 200 mta djuê mnga pôk, ho\ng êbeh 10 êbâo bai kmru\ ktiêt hlăm ana kyâo hd^p, hlăm ana\n mâo lu mta ana pôk yuôm hin ti alu\ wa\l kwar Krah – lăn Dap Kngư. Leh êbeh 20 thu\n g^r ktir kru\ bi hlua\ dliê ]o\ng mâo, war troh Bư mâo mnga pôk jing leh anôk lo\ bi hlua\ mrâo mjut mjing djuê mjeh, jing klei ka tuôm mâo ôh hlăm du\m war mnga pôk mkăn. Lê VănHùng, tuê hiu ]hưn truh kơ anôk kriê pioh mnga pôk Troh Bư, hmư\ klei yăl dliê kơ brua\ kriê pioh mnga pôk mơ\ng Đỗ Tuấn Hưng snei:

“Kâo mâo klei mpu\ mni êdi pô war mnga pôk Troh Bư anei. Di`u mâo sa ai tiê klei m^n hur har, klei ]o\ng ]ia\ng pro\ng snăn di`u dưi mjut mjing war mnga pôk jăk mse\ snei”.

Leh êbeh 4 thu\n po\k ngă anôk pioh kơ tuê hiu ]hưn dlăng, alu\ wa\l kriê pioh mnga pôk troh Bư mâo leh Êpul brua\ tu\ kdlưn h^n ViệtNam (Vietkings) bi kla\ mâo 3 klei tu\ kdlưn h^n Việt Nam, hlăm ana\n kdlưn h^n êdi jing kơ ênoh mnga pôk mâo kriê pioh pro\ng h^n ti Việt Nam. Anei jing sa klei mơak, lehana\n klei mtru\t `u hlăm brua\ kriê pioh mnga pôk dliê lehana\n klei kriê pioh djăp mtya klei yuôm bhăn mơ\ng knhuah gru dhar kreh djuê ana Việt Nam. Hưng ya\l dliê, hlăk mkra mjing war mnga pôk anei jing war mnga pôk mâo truh 500 mta, lehana\n ăt jing anôk pioh kơ brua\ hiu ]hưn ênguê, jing anôk jăk kơ lu mnuih khăp kơ mnga pôk:

“Troh Bư anei asei gơ\ pô jing leh sa alu\ dliê snăn mnga pôk truh ho\ng Troh Bư jing mse\ si lo\ w^t ho\ng dliê. Du\m mta ana mnga pôk păn agha lehana\n ]a\t đ^ mta mda hlăm ]uê dliê anei. Kơ anei lu jing du\m mta mnga pôk mơ\ng dliê Lăn Dap kngư anei sơăi, mse\ si mơ\ng kr^ng êa Sup, {uôn Đon jing anôk war pô mko\ mjing. Klei myun kơ anei jing dliê {uôn Đon, Êa Sup mâo leh lu mta mnga pôk yuôm hlăm Việt Nam mse\ si mjeh Nghinh Xuân, Long Tu, Giả Hạc, lehana\n du\m mta mnga pôk mâo ma\ halưm dliê Daklak mse\ si Hoàng Nhạn”.

Mơ\ng klei khăp lehana\n klei thâo ]ia\ng kơ mnga pôk, phung hlăm kơ mnga pôk ti Daklak dôk bi ksiêm duah, lehana\n lo\ thâo [uh lu h^n mta mjeh mnga pôk yuôm hin. Di`u mâo đru mguôp leh kơ brua\ kriê pioh mnga pôk ho\ng hnơ\ng pro\ng, đru kơ brua\ ksiêm hriăm, ksiêm duah kơ mnga pôk jăk găl h^n, ênưih h^n./.