VOV4.Êđê- Grăp thŭn msĕ snăn s’aĭ, hlăk phung hđeh ka yŏng mŭt hlăm gưl mdei prŏng lŏ mâo dŭm gưl mdjiê mngăt hlăm êa pap êdi. Khădah knŭk kna mâo leh hdră gang mkhư̆ klei truh djiê êka kơ phung hđeh wưng thŭn 2016-2020, hlăm anăn mâo hdră gang mkhư̆ klei mngăt hlăm êa lehanăn grăp thŭn mâo nanao asăp mtrŭn brei mđĭ hĭn, mtrŭt dŭm phŭn, dhar bruă, alŭ wăl kơ klei hluê ngă bruă anei ƀiădah ênoh klei phung hđeh djiê mngăt hlăm êa ăt mâo lu. Snăn si srăng ngă čiăng bi hrŏ klei bi kpleh plah wah hdră mtrŭn lehanăn boh sĭt, si srăng ngă kñăm gang mkhư̆ klei mngăt hlăm êa ti phung hđeh amâo djŏ jing klei ênguôt grăp blư̆ yan mdei prŏng truh?

Mrâo anei hĭn, hruê 28-5, sa êpul 4 čô hđeh sang hră  gưl 1 ti wăl krah Hương Khê, kdriêk Hương Khê, čar Hà Tĩnh bi jak nao ti wăl êa krông Tiêm mnei, 2 čô hđeh sang hră adŭ 3 klhiăr jơ̆ng lĕ hlăm anôk êa êlam leh anăn mngăt hlăm êa. Êlâo anăn, hruê 14-5, 2 čô hđeh ti wăl krah Đinh Văn, kdriêk Lâm Hà, čar Lâm Đồng mŭt hlăm đang kphê hlăp lêñ leh anăn lĕ buh hlăm êa hnoh hlŏng djiê mngăt. Hlăm hruê anăn mơh, ti să Giao Long, kdriêk Giao Thuỷ, čar Nam Định, sa êpul mâo 18 čô hđeh adŭ 7 bi jak nao hlăm krĭng êa ksĭ bi knông să Giao Long hŏng să Bạch Long mnei hlăm êa ksĭ, hlăm anăn mâo 5 čô hđeh mâo mnuih ƀuôn sang dŏng hdĭp, bi 3 čô hđeh luič ka thâo ƀuh hlăm êa ksĭ.

 Anei knŏng jing dŭm klei bi hmô djiê mngăt pap mñai êdi hlăm ênoh dŭm pluh klei djiê mngăt hlăm êa hlăm mlan 4 leh anăn mlan 5 mrâo êgao hlăm kluôm ala. Aduôn Đoàn Thị Thu Hiền, Khua knơ̆ng bruă ala čar êpul hgŭm mtrŭt mjhar hdră êlan mdrao mgŭn dlông rŏng lăn brei thâo, klei ksiêm hriăm ti 8 čar, ƀuôn prŏng ti Việt Nam brei ƀuh, 66% čô hđeh djiê kyua mngăt hlăm êa hlăm yan mđiă ktang, 165 hlăm yan hjan angĭn êbŭ. Wưng phung hđeh djiê mngăt hlăm êa lu hĭn hlăm mlan 4, mlan 5 leh anăn mlan 6:

“Amâo djŏ jing hđeh srăng djiê lu sĭt adiê hjan angĭn êbŭ ôh ƀiădah jing tơdah hđeh truh yan mdei prŏng. Grăp čô mnuih nao mă bruă snăn phung hđeh hiu hlăp lêñ hŏng găp leh anăn luê êa leh anăn knhal tuič djiê. Anăn jing mta phŭn ya ngă hmei mơ̆ng mlan mdei prŏng, mơ̆ng wưng mdei kyua klei ruă Covid-19, khă gơ̆ sang hră ka mâo ôh hdră lŏ wĭt pŏk ƀăng, hmei hâo hưn mtô mblang leh. Kyua dŭm klei ksiêm hriăm anei hmei ƀuh, brei drei ngă bruă hâo hưn mtô mblang ktang hĭn kơ phung hđeh. Leh mjưh ruê̆ thŭn hriăm leh anăn sui truh mlan 9, mlan 10. Anăn jing wưng hđeh lŏ wĭt hriăm ti sang hră”

Nghệ An jing sa hlăm dŭm čar mâo ênoh djiê mngăt hlăm êa lu hĭn kluôm ala, knŏng yap hjăn mơ̆ng thŭn 2019 truh ară anei alŭ wăl mâo leh 119 klei hđeh djiê mngăt hlăm êa hŏng 130 čô hđeh djiê. Võ Văn Dũng,  K’iăng khua Anôk bruă hâo hưn mtô mblang čar Nghệ An hlak mblang, ară anei kluôm čar Nghệ An mâo êbeh 1000 boh sang hră ƀiădah knŏng mâo 25 anôk luê êa, hlăk êjai čar Nghệ An mâo lu êa krông, êa hnoh leh anăn hang êa ksĭ dlông.

Yan mdei prŏng, adiê mđiă ktang, phung hđeh kƀah klei mđing dlăng mơ̆ng amĭ ama kreh bi jak nao mnei hlăm êa krông, êa hnoh leh anăn lu phung hđeh djiê mngăt hlăm krĭng êa êlam huĭ hyưt kyua amâo thâo luê amâo dah amâo mâo klei thâo răng mgang hlăm êa. Êngao anăn, dŭm alŭ wăl ka gĭt gai bi jăk, kreh mkŏ mjing hluê ngă hdră êlan, hdră bhiăn kơ klei gang mkhư̆ klei djiê mngăt hlăm êa, ngă jhat kơ phung hđeh, mâo anôk klei tŭ dưn ka đei lu:

“Sui hŏng anei drei lač hâo hưn mtô mblang jing yuôm bhăn snăk. Djăp anôk bruă lač” hmei ăt bi hgŭm ngă, ăt hâo hưn, lŏ dơ̆ng mđĭ ktang ksiêm dlăng, ƀiădah kâo ƀuh amâo mâo ôh bruă ngă klă klơ̆ng, amâo mŭt hlăm klei hdĭp mnuih ƀuôn sang, amâo djŏ mnuih Čiăng mđĭ klei thâo săng mnuih ƀuôn sang snăn êlâo hĭn brei mơ̆ng klei thâo săng phung knuă druh, bi tơdah čiăng mâo klei thâo săng brei mâo knuih jăk, đua klam mơ̆ng êpul bruă. Êlâo hĭn jing brei gưl bruă sang čư̆ êa, mâo klei brei hluê ngă, brei dlăng anăn jing bruă pô snăn mmông anăn drei dưi thâo mbruă, bi hgŭm pral, mâo klei găl dưi hluê ngă”.

Sa hlăm dŭm hdră čiăng bi hrŏ ƀiă hĭn klei djiê mngăt hlăm êa brei mâo ênao êa luê leh anăn pô bi hriăm luê, hluê si aduôn Lê Thị Hoàng Yến, K’iăng Khua Knơ̆ng bruă dhar kreh mjuăt ktang asei mlei leh anăn hiu čhưn ênguê: Dŭm alŭ wăl brei mkŏ mjing sa hdră kơ klei bi hriăm luê êa, boh nik hlăm dŭm krĭng mâo lu êa:

“Drei, mnuih prŏng leh anăn phung pŏk ngă hdră anei brei thâo luê snăn kơh dưi hâo hưn mtô mblang, dui lač. Drei amâo thâo ôh ya klei dleh dlan, lač êđăp ênang hlăm êa, drei lông luê êbeh 25 m kơh thâo, dưi luê 50 m si ngă snăn kơh dưi hâo hưn mtô mblang tŭ dưn. Kyua knŏng klei blŭ mdê hŏng boh sĭt, tơdah drei amâo lông ngă ôh mkrah wah djiê hŏng hdĭp snăn amâo thâo ôh ya klei dleh dlan huĭ hyưt hlăm êa. Si ngă luê ăt dưi mơh ƀiădah brei đung hlăm êlah êa, snăn srăng tŭ dưn hĭn.”

Bi hluê si Lê Hải Long,  K’iăng Khua êpul hgŭm đội gưl dlông, êpul êdam êra Cộng sản Hồ Chí Minh, êlâo hĭn brei mâo boh sĭt, brei mđĭ ktang bi hgŭm, ba klei bi hriăm luê hlăm sang hră.

 Hŏng hdră kñăm truh thŭn 2025, 90% hđeh kluôm ala srăng thâo kơ hdră gang mkhư̆ klei truh êka, 50% hđeh thâo luê, Phŭn bruă mnuih mă bruă – kahan êka êkeh leh anăn ala ƀuôn bi hgŭm hŏng Phŭn, dhar bruă, lŏ dơ̆ng pŏk ngă dŭm hdră ngă bruă klă kơ̆ng, hưn hŏng dŭm anôk bruă brei bi leh hdră êlan leh anăn mđĭ ktang bruă ktuê dlăng, hluê ngă hdră bhiăn gang mkhư̆ klei djiê êka kơ hđeh. Aduôn Vũ Thị Kim Hoa, K’iăng khua knơ̆ng bruă răng mgang phung hđeh – kahan êka êkeh leh anăn ala ƀuôn hưn răng:

“Mnuih prŏng brei ktrâo lač kơ phung hđeh klei huĭ hyưt huĭ dah ngă kơ hđeh djiê mngăt hlăm êa čiăng hđeh thâo gang mkhư̆, brei ktuê dlăng nanao dŭm anôk hlăm gŏ sang, riêng gah sang pô. Ya klei huĭ hyưt huĭ dah mâo ngă hđeh djiê mngăt hlăm êa msĕ si hbŭ, ênao êa… drei kđăl bi krĭp amâo dah êlan mđoh êa, êa nao brei bư̆ bi jăk. Boh nik ti ƀuôn prŏng, leh yua kdrăp mnơ̆ng mgơ̆ng êa amâo lŏ yua ôh, drei tuh hĕ. Phung amĭ ama ăt mđĭ ktang klei ksiêm dlăng čiăng hmư̆ klei hâo hưn, klei thâo kơ hdră gang mkhư̆ klei djiê mngăt hlăm êa kơ phung hđeh mơ̆ng Phŭn bruă mnuih mă bruă kahan êka êkeh leh anăn ala ƀuôn hŏng dŭm Phŭn, dhar bruă pŏk ngă, ktrâo lač lu leh.”

Čiăng đăm mâo ôh klei hđeh djiê mngăt hlăm êa pap mñai êdi, boh nik hlăm gưk mdei prŏng, bruă čiăng êdi jing mâo klei mđing dlăng, kăp lač mơ̆ng phung amĭ ama kơ phung anak čô pô, đru kơ phung hđeh thâo kơ klei huĭ hyưt huĭ dah ba klei truh, ruah ênao luê ti anôk čiăng êđăp ênang. Mbĭt hŏng anăn, brei mâo klei mđing dlăng mơ̆ng bruă sang čư̆ êa alŭ wăl leh năn dŭm anôk bruă thơ̆ng ksiêm dlăng, ktuê dlăng, hmao hưn răng leh anăn msir mgaih dŭm anôk huĭ tăm mâo klei truh, ênưih ba klei amâo jăk kơ phung hđeh… amâo brei mâo klei truh êka, djiê mngăt pap mñai, đru kơ phung hđeh mâo sa yan mdei prŏng jăk mơak.

Pô mblang: H’Zawut Ƀuôn Yă