VOV4.Êđê- Akŏ thŭn 1945, Hdră mblah tar rŏng lăn gưl 2 mŭt hlăm wưng mjưh ruê̆. Hruê 15/8/1945, Nhật kruh rai anăp Liên Xô lehanăn dŭm ƀĭng hgŭm amâo mâo klei ba mgrơ̆ng. Klei kruh rai mơ̆ng knŭk kna Nhật Bản ngă leh kơ phung kahan Nhật ti Đông Dương lĕ hlăm klei luič čang hmăng. Knŭk kna Trần Trọng Kim hmư̆ hing Nhật kruh rai pral hưn mthâo hŏng jih jang mnuih ƀuôn sang. Ti djăp anôk hlăm ala čar drei, Việt Minh mkŏ mjing leh dŭm klei mitting, ngă lagriâo. Ti anăp klei anăn, Khua gĭt gai Hồ Chí Minh bi mklă leh snei: “Mmông jăk găl truh leh, khădah drei săn asei dưn, khădah drei čuh jih čư̆ Trường Sơn dưn brei bi gĭr suă mă wĭt klei êđăp ênang, hnŭk êngiê kơ djuê ana”.

Hlăm sa klei mâo mkăn, hruê 9/3/1945, phát xít Nhật mdlưh leh phung roh Prăng. Hlăm mlam anăn mtam, Klei bi kƀĭn Anôk kiă kriê bruă gưl dlông pŏk mlar bi mklă pŏk sa hdră bruă kgŭ krŭ kdơ̆ng tal êlâo kñăm mjing boh kdrŭt pŏk gưl kdơ̆ng mblah kluôm. Mlan 3/1945, bruă Đảng gưl dlông ba mdah leh Asăp mtrŭn “Nhật – Prăng bi roh lehanăn klei ngă bruă mơ̆ng drei”. Mlan 4/1945, hdră kdơ̆ng mblah Nhật mtlaih êngiê dưi mkŏ mjing ktang phĭt. Hlăm mlan 5/1945, Khua gĭt gai Hồ Chí Minh mơ̆ng Cao Bằng nao kơ Tuyên Quang, ruah leh Tân Trào jing kđông kahan kgŭ krŭ kdơ̆ng. Tinei, mkŏ mjing leh Klei bi kƀĭn kluôm ala mơ̆ng Đảng, bi mklă Asăp mtrŭn kdơ̆ng mblah kluôm lehanăn ruah Dhar bruă mtlaih êngiê Gưl dlông; Knŭk kna jing jai mâo Hồ Chí Minh ngă khua gĭt gai. Mlam hruê 13/8/1945, Asăp mtrŭn kdơ̆ng mblah kluôm dưi ba mdah: “Drei ngă bruă bi pral, hŏng ai tiê đua klam prŏng, mâo klei mđing răng! Hdră mblah anei srăng ba wĭt kơ drei klei tŭ dưi kluôm dhuôm”. Ăt hlăm wưng hƀuê ênuk anăn, Hồ Chí Minh mâo asăp iêu mthưr hdră kdơ̆ng mblah kluôm lač klă: “Mmông bi mklă kơ djuê ana drei truh leh. Kluôm ala, jih jang mnuih ƀuôn sang drei krŭ kdơ̆ng hgŭm ai gĭr mtlaih êngiê drei pô”.

Hŏng klei gĭt gai mơ̆ng Đảng lehanăn Khua gĭt gai Hồ Chí Minh, mnuih ƀuôn sang kluôm ala hrăm mbĭt krŭ kdơ̆ng sua mă klei dưi kiă kriê. Mơ̆ng hruê 14 – 18/8/1945 hdră mblah krŭ kdơ̆ng mphŭn kčưm lehanăn mâo mă leh klei dưi ti krĭng kwar Dưr, kwar Krah, sa kdrêč kwar Dhŭng. Hruê 19/8 hdră mblah mâo mă leh klei tŭ dưi ti Hà Nội, hruê 23/8 hdră mblah mâo mă leh klei tŭ dưi ti Huế, Bắc Cạn, Hoà Bình, Hải Phòng, Hà Đông, Quảng Bình, Quảng Trị, Bình Định, Gia Lai, Bạc Liêu… Hruê 25/8, hdră mblah mâo mă leh klei tŭ dưi ti Sài Gòn, Gia Định, Kon Tum, Sóc Trăng, Vĩnh Long, Trà Vinh, Biên Hoà, Tây Ninh, Bến Tre, Côn Đảo… Knŏng hlăm wang 15 hruê knhal tuič hlăm mlan 8/1945, hdră mblah mâo sua mă leh klei dưi êngiê kluôm dhuôm, sua mă klei dưi kiă kriê kơ mnuih ƀuôn sang.

Hruê 2/9/1945, Khua gĭt gai Hồ Chí Minh bi ala Knŭk kna jing jai răk leh Asăp hưn mthâo klei hnŭk êngiê, hưn mthâo ti anăp jih jang mnuih ƀuôn sang Việt Nam lehanăn tar rŏng lăn ala čar Việt Nam Dân chủ cộng hoà dưi mkŏ mjing. Hlăm hră hưn mthâo klei hnŭk êngiê pŏk hla tal êlâo jing dŭm “Klei čih amâo rai luič” hlăm Hră hưn mthâo klei hnŭk êngiê thŭn 1776 mơ̆ng Mi lehanăn Hră hưn mthâo klei dưi êngiê anak mnuih lehanăn klei dưi mơ̆ng mnuih ƀuôn sang hlăm hdră krŭ kgŭ kdơ̆ng Prăng thŭn 1789. Hdră anei kñăm bi mklă sa klei djŏ klă msĕ hdră bhiăn hlăm klei đĭ kyar mơ̆ng anak mnuih, anăn jing dŭm klei hưn lač amâo dưi bi tăng mgăl ôh. Asăp hưn mthâo klei hnŭk êngiê anei lač klă klei ngă soh jhat mơ̆ng phung roh kar kak êbeh 80 thŭn ap gư̆ ktư̆ juă bi mjhua leh hla čhiăm gru hnŭk êngiê, mtăp mđơr, jăk ênang čiăng hriê pla ala čar drei, ap gư̆ ktư̆ juă mnuih ƀuôn sang drei”.

Kơ mta phŭn tŭ jing, Hdră mblah kgŭ krŭ kdơ̆ng Mlan 8 jing boh tŭ bi mklin mơ̆ng 15 thŭn kdơ̆ng mblah dleh dlan mơ̆ng mnuih ƀuôn sang drei ti gŭ klei gĭt gai mơ̆ng Đảng, mâo mjuăt bi hriăm mơ̆ng dŭm hdră bruă krŭ kgŭ kdơ̆ng. Mnuih ƀuôn sang ngă bruă kgŭ krŭ kdơ̆ng mâo Đảng mkŏ mjing, kiă kriê lehanăn mjuăt bi hriăm. Hŏng boh sĭt kdơ̆ng mblah anăn jing leh êpul ngă bruă kđi čar kjăp ktang, mâo êpul djă phao ktuang yang ƀuôn ngă phŭn. Hdră mblah kgŭ krŭ kdơ̆ng Mlan 8 tŭ jing kyua mâo Đảng drei mprăp leh djăp ênŭm êpul êya mnuih ƀuôn sang hgŭm mguôp hlăm Mặt trận Việt Minh, hluê hŏng hdră bi hgŭm mnuih ngă bruă – mnuih ngă lŏ hma hŏng klei kiă kriê mơ̆ng Đảng. Mơ̆ng anăn mñă klă: Klei gĭt gai djŏ klă mơ̆ng Đảng jing mta phŭn bi mklă klei tŭ jing mơ̆ng Hdră mblah kgŭ krŭ kdơ̆ng Mlan 8 thŭn 1945./.

Hdră kgŭ krŭ kdơ̆ng mlan 8 thŭn 1945 lui leh kơ drei lu klei hriăm yuôm bhăn êdah êdi: Mâo sa Đảng ba anăp klă sĭt kgŭ krŭ kdơ̆ng, tŭ mă hdră êlan Mác – Lênin, mâo klei mĭn Hồ Chí Minh bi mngač lehanăn thâo klă klei mâo mơ̆ng grăp wưng hƀuê ênuk, ba mdah hdră êlan kgŭ krŭ kdơ̆ng djŏ klă, mâo hdră êlan kdơ̆ng mblah djŏ guôp; thâo klă klei găl mâo, mkŏ mjing êpul kahan kjăp ktang, mđĭ lar ai ktang kluôm mơ̆ng djuê ana hŏng ai tiê ênuk ară anăn čiăng kiă kriê atăt gai jih jang mnuih ƀuôn sang krŭ kdơ̆ng sua mă klei dưi kiă kriê. Gĭr ba yua ai ktang, hdră kdơ̆ng mblah djŏ guôp čiăng bi kruh rai phung khua kiă kriê hđăp, mkŏ mjing anôk bruă knŭk kna klă sĭt kyua mnuih ƀuôn sang./.