VOV4.Êđê - }ar Gialai mrâo mko\ mjing tu\ jing Klei k[^n mtru\t mđ^ hluê nga\ brua\ duh bi liê hla\m ]ar thu\n 2016 ho\ng boh tu\ mâo êbeh 30 hdra\ brua\ ho\ng ênoh pra\k bi liê jih jang truh 20.000 êklai pra\k leh bi si`ê hgu\m, jao hra\ bi mkla\ klei duh bi liê. Kha\ sna\n, a\t dôk sa klei bi kpleh pro\ng brei ga\n hgao ]ia\ng kơ Gialai leh ana\n phung duh bi liê dưi bi mjing du\m klei leh bi si`ê jing tu\ dưn kla\ s^t kơ jih 2 t^ng. Mơ\ng du\m klei gun kpa\k hla\m brua\ iêu jak klei duh bi liê leh ana\n po\k nga\ du\m hdra\ brua\ duh bi liê ti alu\ wa\l.

Hoàng Anh Gialai jing anôk duh mkra ti ]ar Gialai lehana\n ara\ anei jing leh Êpul gru\p duh mkra pro\ng h^n ti Lăn Dap Kngư, ho\ng ênoh jih jang truh 50 êbâo êklai prăk. {ia\dah, klei duh mkra anei hlăk hlê tuôm ho\ng klei dleh dlan pro\ng. Klei lo\ kru\ brua\ duh mkra hlăk dôk knang kơ brua\ lo\ hma ăt dôk tuôm ho\ng djăp mta klei dleh dlan kơ hdră êlan klei kơ lăn ala, boh nik ho\ng ênha\ djo\ tuôm hlăm klei ]ia\ng bi mlih 100 êbâo ha lăn dliê tu\l pioh pla ksu. Võ Trường Sơn, Khua knơ\ng kia\ kriê Êpul gru\p Hoàng Anh Gialai, brei thâo: “ Leh pla ksu dua thu\n tal êlâo ana ksu đ^ jing, [ia\dah truh kơ thu\n tal 3 amâo lo\ jing ôh, riêk ma\ ktăk amâo mâo ôh. Tơdah pioh nanao mse\ snăn amâo mâo ba w^t klei tu\ dưn ôh, amâo mâo srăng lo\ hrui w^t ôh prăk leh bi liê. Hmei ]ang hmăng, du\m gưl brua\ sang ]ư\ êa hlak mblang kơ boh s^t klei dôk tuôm lehana\n mâo hdră lo\ bi mlih pla ana bnoh kroh le\, mâo du\m mta mnơ\ng pla hlăm kđeh êpih mse\ si boh guga, boh suai, ]h^ndah srăng ba w^t klei tu\ dưn”.

Brei bi mâo hdră bi mlih brua\ ba yua lăn, djo\ ho\ng klei ]ia\ng yua mơ\ng phung duh mkra hlăm brua\ pla mjing ti Gialai, ]ar mâo ênha\ pro\ng h^n ti Lăn Dap Kngư, pro\ng mrô sa, mrô dua hlăm kluôm ala. Nguyễn Văn Hoè, Khua sang mkra mjing [ê` hra An Khê, hlăm knơ\ng brua\ [ê` hra Quảng Ngãi, la]:“ Klei phung duh mkra ]ia\ng jing mguôp ho\ng mnuih [uôn sang, bi klin lăn mjing anôk ma\ brua\ ho\ng kdrăp mrâo mrang. {ia\dah hdră bi klin lăn adôk dleh dlan. Anei yơh jing brua\ anôk duh mkra dôk akâo kơ khua knu\k kna, du\m phu\n dhar brua\, lehana\n ]ar bi ksiêm dlăng kơ klei bhiăn lăn ala. Leh mâo bi klin lăn snăn mnuih pla mjing, phung duh mkra lehana\n ]ar Gialai srăng mâo klei đ^ kyar”.

Ăt djo\ tuôm ho\ng hdră êlan ma\ brua\, phung duh mkra bi la], Gialai, lehana\n ti Lăn Dap Kngư adôk k[ah klei bhiăn ma\ brua\ ]ia\ng iêu jak klei duh bi liê. Klei găl amâo mâo dưi bi hnô ôh kơ djăp mta klei dleh dlan mơ\ng kr^ng, boh nik klei kơ êlan klông, klei kơ mnia mblei. Anôk duh bi liê adôk bo\ ho\ng klei mtu\k mtu\l ngă kơ lu phung duh bi liê amâo mâo jho\ng hriê ôh.

Sa klei bi kpăk pro\ng mkăn ngă kơ phung duh bi liê kăn ]ia\ng hriê ana\n jing hlăm brua\ ngă hra\ m’ar adôk lu klei dleh dlan. Phung duh mkra ]ia\ng klei sa ai, lehana\n brua\ sang ]ư\ êa mjing djăp klei găl, ngă hra\ mởa rho\ng klei pral, rơ\ng kơ brua\ duh bi liê djo\ wưng k]ah. Aduôn Trần Thị Tuyết Mai, Khua knơ\ng brua\ sinh học Hoàng Anh Gialai, hlăk dôk ma\ brua\ hlăm alu\ wa\l duh mkra Trà Đa, [uôn pro\ng Pleiku, mâo klei blu\:“ }ia\ng iêu jak phung duh bi liê, lehana\n phung duh mkra h^t ai tiê ma\ brua\, snăn brei bi mâo hdră ma\ brua\, klei ngă hra\ mơar bi jăk. Mjing brei klei găl kơ phung duh mkra, đăm ngă bi dleh, lehana\n đăm ngă bi krư\i ôh, ngă be\ ya mta jing tu\ dưn ho\ng phung duh mkra”.

Bi kla\ leh djăp mta klei amâo mâo djo\, klei awa\t k[ah hla\m brua\ iêu jak klei duh bi liê, Gialai ]o\ng pral mâo hdră akâo kơ knu\k kna, du\m phu\n dhar brua\ ksiêm dlăng kơ klei bhiăn ma\ brua\ kơ ]ar, lehana\n kơ lăn Dap Kngư. Gialai ba ana\p leh hlăm brua\ mđ^ mlih hdră ma\ brua\, ]ia\ng mâo klei mđ^ kyar pral. Boh tu\ dưn, thu\n anei dôk tal 13/63 boh ]ar, [uôn pro\ng, đ^ 38 boh ê`an mka\ ho\ng thu\n 2015. Anei jing boh tu\ dưn êdah kla\ mơ\ng klei ]ar g^r mđ^ mlih hdră buh bi liê. Nguyễn Đức Hoàng, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Gialai, la]:“ Anei yơh jing ênoh t^ng kơ phung duh bi liê, lehana\n kâo đăo knang, mơ\ng du\m klei ana\n, phung duh mkra srăng mâo klei jưh knang ho\ng brua\ ]ar iêu jak. {ua\n rơ\ng ho\ng phung duh mkra jing ]ar srăng hrăm mb^t ho\ng phung duh bi liê ruh mgaih, amâo mâo lui phung duh mkra le\ hlăm klei dleh dlan mơ\ng brua\ ngă hra\ mơar ôh”.

Ma\ brua\ ti ]ar Gialai ]ia\ng đru kơ alu\ wa\l duah hdră iêu jak klei duh bi liê pro\ng, Khua knu\k kna Nguyễn Xuân Phúc m`a\, knu\k kna srăng g^t gai djăp phu\n dhar brua\ ksiêm duah klei bhiăn kơ ]ar, lehana\n kơ alu\ wa\l Lăn Dap kngư ma\ brua\ iêu jak phung duh bi liê. {ia\dah klei yuôm bhăn ăt jing mơ\ng alu\ wa\l, brei bi mâo sa hdră ma\ brua\ mđrăm hlăm hdră ma\ brua\ ho\ng phung duh mkra, ana\n jing duh m^n mb^t, ma\ brua\ mb^t, hrăm mb^t bi đru. Khua knu\k kna lo\ mta\, brua\ sa ai ana\n brei ngă hlăm djăp gưl brua\ sang ]ư\ êa dơ\ng mơ\ng ]ar, kdriêk lehana\n sa\:“ Djăp gưl brua\ sang ]ư\ êa, brei mâo klei ktưn dưi jing brua\ sang ]ư\ êa mâo klei mđing hmư\, mâo klei mlih mrâo hdră m^n. Brua\ sang ]ư\ êa bi ma\ brua\ mb^t ho\ng phung duh mkra, ruh mgaih jih djăp mta klei dleh dlan phung duh mkra dôk găn. Gưl ]ar, gưl kdriêk, gưl sa\ bi mâo hdră drông, lehana\n mdei yơh klei kơ dlông jum, kgu\ ngă dleh”.

Tu\ drông ai êwa mrâo hlăm klei duh mkra, leh knu\k kna duh m^n, mb^t ho\ng klei ]ar g^r, lu phung duh mkra hlăm ala ]ar, lehana\n mơ\ng ala ta] êngao mko\ mjing leh kơ pô hdră duh mkra mnia mblei ti Gialai. Ravindranath, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ OLAM Việt Nam brei thâo, OLAM jing anôk duh mkra mrô sa dlông ro\ng lăn kơ brua\ mkra mjing mnơ\ng mơ\ng brua\ lo\ hma. Ho\ng klei găl pô lehana\n klei Gialai [ua\n, phung duh mkra hlăk mko\ mjing leh sa hdră duh mkraảpo\ng ti ]ar. Hlăm ana\n, OLAM ]ia\ng duh bi liê kơ Gialai sa anôk phu\n kơ brua\ mkra mjing tiêu pro\ng dlông ro\ng lăn. Ravindranath, la]:“ Olam duh bi liê kơ Gialai mơ\ng hlăk thu\n 2004, truh kơ ara\ anei hmei mâo leh truh 1 êbâo ]ô mnuih ngă brua\ hlăm djăp sang mkra mjing ti Gialai. Hlăm hdră brua\, hmei ba yua kdrăp ma\ brua\ mrâo mrang kơ mjeh mnơ\ng pla, ba yua mjeh jăk. Hmei ba yua kdrăp krih êa rô] [rư\ [rư\ pioh mkiêt mkriêm yua êa tu\ dưn h^n. Lehana\n hmei mâo klei m^n ]ia\ng duh bi liê jing anôk phu\n, mơ\ng ana\n, srăng ma\ klei hriăm hla\m jih hdră ma\ brua\ bi jăk h^n”.

20 êbâo êklai prăk mrâo mâo leh klei [ua\n duh bi liê kơ Gialai. Tơdah jih jang klei [ua\n ana\n dưi bi s^t, djăp mta klei găl mâo dưn yua jăk, Gialai srăng jing anôk jăk găl guôp kơ phung duh bi liê hlăm ala ]ar, lehana\n mơ\ng ala ta] êngao hriê duh bi liê sui thu\n êngu\n mlan. Klei dôk ]oh ]ua\n ara\ anei jing brua\ sang ]ư\ êa ]ar, lehana\n phung duh bi liê brei mâo klei thâo [uh kbưi, thâo pai ma\ dưn yua jih klei găl kơ pô, snăn kơh jih jang ênoh prăk duh bi liê mâo ba w^t klei tu\ dưn mjing klei đ^ kyar kjăp kơ ]ar [un hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư anei./

                                      Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.