VOV4.Êđê - Dưi mâo hră bi klă phŭn agha Ƀuôn Ama Thuôt kơ kphê asăr mơ̆ng thŭn 2005, ƀiădah kyua lu jing čhĭ asăr, anăn kphê Ƀuôn Ama Thuôt ƀrư̆ luič phung blei yua hlăm anôk ba čhĭ. Kphê Ƀuôn Ama Thuôt mâo klei hing ang ƀiădah ka dưi mđĭ lar klei tŭ dưn, ka dưi mđĭ ôh ênoh kơ phung pla kphê.

Hlăm đang kphê mtah pla pluă hŏng ana durian, boh ƀơr, tiu, Y Ki Ƀuôn Krông dôk ti ƀuôn Kŏ Tam, să Ea Tu, ƀuôn prŏng Ƀuôn Ama Thuôt brei thâo, đang boh mơ̆ng sang ñu dưi mkra mjing djŏ hŏng hnơ̆ng čuăn quốc tế, mâo hnơ̆ng boh mnga hơĭt hlăm brô 3 tôn mkrah kphê asăr hlăm 1 ha. Jing sa čô hlăm êpul bi mguôp bruă lŏ hma să Ea Tu, pla mjing kphê hŏng klei kjăp, boh kphê sang ñu dưi čhĭ hŏng ênoh yuôm hĭn mkă hŏng ênoh ti tač.“Čiăng ngă djŏ hŏng jih jang bruă mâo hlăm klei bi mklă RFA, ngă sơnăn kơh arăng blei kphê pô. Ngă ênŭm bruă bi mbŏ hră mơar tui si khua êpul, krih êa drao, si ngă pruê hbâo lehanăn ti yan pruê hbâo… lehanăn si ngă klei hrui pĕ, truh kơ bruă khăt dhan, kriê dlăng… Dŭm bruă anăn knŏng mâo klei mtô hriăm, mtô mjuăt ênŭm yơh dưi ngă. Truh kơ mông čhĭ kphê êpul bi mguôp srăng lŏ thiăm 1 êbâo prăk hlăm sa kg kphê mtah.”

Khua êpul gơ̆ng bruă kiă kriê, khua êpul bi mguôp bruă lŏ hma lehanăn klei mtăp mđơr Ea Tu Trần Đình Trọng brei thâo, dôk hlăm krĭng ƀuôn prŏng Ƀuôn Ama Thuôt jing anôk pla kphê mâo hnơ̆ng jăk tal êlâo hĭn dlông rŏng lăn, lehanăn pla mjing hŏng hnơ̆ng čuăn dlông rŏng lăn, anăn jing klei găl dưi đru kơ êpul bi mguôp dưi mđĭ ênoh čhĭ boh mnga. Khădah sơnăn, dŭm pluh thŭn êgao dŭm knơ̆ng bruă knŏng hrui blei mă hlăm brô 50% boh mnga kphê asăr mâo leh klei bi mklă mơ̆ng êpul bi mguôp. Ênoh dôk jing 300 tôn, êpul bi mguôp mkŏ mjing bruă mkra mjing kphê kpŭng mâo anăn knăl Ea Tu lehanăn jing kphê jăk yâo, ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mđĭ ênoh čhĭ mnia hrô kơ bruă čhĭ kphê asăr:“Anăn knăl dưi ktrâo kơ anôk kphê Ƀuôn Ama Thuôt dah lač klă jing dôk kƀah lu êdi, kyuanăn êpul hgŭm mkra mjing kphê Ƀuôn Ama Thuôt mlih bruă ngă jing mkra kphê jăk yâo. Êpul bi mguôp jing sa čô hlăm êpul hgŭm, kyuanăn grăp thŭn nao hlăm klei bi lông hŏng kphê jăk yâo, mơ̆ng năn dưi đru mkŏ mjing kphê Ƀuôn Ama Thuôt jing kphê mâo hnơ̆ng jăk, jing kphê jăk čiăng kơ tar rŏng lăn dưi thâo lehanăn drei dưi mđĭ ênoh čhĭ, mâo djŏ knŏng čhĭ mă kphê asăr msĕ hŏng êlâo dih, amâo dưi bi êdah lu bruă ôh.”

Djŏ tơdah knŏng čhĭ mă kphê mtah lehanăn kphê asăr klei ktrâo truh Ƀuôn Ama Thuôt srăng luič liê hlăm anôk mnia mblei. Tui si Lê Đức Huy, k’iăng khua kiă kriê knơ̆ng bruă duh mkra mnia blei 2/9 Dak Lak, anăn knăl kphê Ƀuôn Ama Thuôt mâo klei tŭ dưn tơdah bi mguôp hŏng dŭm mta kphê kpŭng, kphê kuôr lĭk hŏng êa. Čiăng dưi bi lar klei ktrâo truh kphê Ƀuôn Ama Thuôt čiăng mâo klei bi mguôp hŏng dŭm anôk đeh kphê, kwă kphê hŏng dŭm mta kphê leh jing knhal tuič, čiăng dưi bi mkla hŏng mnuih yua kơ klei kphê anei mâo dŭm klei mdê. Hŏng bruă ngă jing k’iăng khua kiă kriê êpul hgŭm kphê Ƀuôn Ama Thuôt, Lê Đức Huy brei thâo, dŭm thŭn êgao, êpul dưi mtô leh kơ dŭm čô hlăm êpul yua klei ktrâo anôk jing Ƀuôn Ama Thuôt kơ mnơ̆ng dhơ̆ng mkra mjing mơ̆ng kphê:“Ară anei, êpul hgŭm dôk ngă bruă hâo hưn kluôm kơ bruă ba yua klei ktrâo anôk kphê Ƀuôn Ama Thuôt jing pô anăn srăng mâo anôk mkra mjing ti ƀuôn prŏng Ƀuôn Ama Thuôt, dưi bi mklă bruă hrui blei kphê mơ̆ng klei ktrâo anôk kphê Ƀuôn Ama Thuôt, lehanăn tal 3 jing bruă đeh kphê srăng rơ̆ng kơ klei doh čiăng mâo hnơ̆ng jăk leh đeh lehanăn dôk djŏ jing kphê Ƀuôn Ama Thuôt mâo klei siam, klei mmih. Kơ bruă anăn, êpul hgŭm čiăng mâo ai dưi čiăng nao hâo hưn ăt msĕ hŏng bruă ksiêm dlăng klei ktrâo anôk kơ dŭm mta kphê đeh kwă, kphê kuôr lĭk. Ăt dôk mâo klei gĭr dưi mâo sa kdrăp ksiêm dlăng phŭn agha, knŏng rơ̆ng ktrâo anôk đuič, ka dưi ngă ôh bruă ti anôk mnia blei.”

Klei ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt kơ mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng kphê dưi bi mklă lehanăn mâo klei rơ̆ng mơ̆ng thŭn 2005. Pô kiă kriê jing bruă sang čư̆ êa čar Dak Lak, knơ̆ng bruă kreh knhâo lehanăn klei mrâo mrang jing anôk bruă ksiêm dlăng, êpul hgŭm kphê Ƀuôn Ama Thuôt jing êpul ba yua. Mâo leh 12 anôk bruă bi mklă ba yua klei ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt hŏng ênhă giăm 15.000 ha, hnơ̆ng boh mnga hlăm sa thŭn êbeh 46.000 tôn kphê asăr hŏng 9.000 gŏ sang mnuih ngă bruă lŏ hma nao hgŭm. Klei ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt ăt dưi bi mklă lehanăn rơ̆ng ti 10 ala čar lehanăn alŭ wăl, ară anei dôk ngă klei bi mklă akâo klei rơ̆ng ti anôk mnia blei EU lehanăn Nhật Bản. mơ̆ng thŭn 2016, klei ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt dưi kčưm dưn yua kơ mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng kphê. Ară anei, grăp thŭn mnơ̆ng dhơ̆ng jing kphê đeh kwă, kphê kuôr lĭk hlăm êa mâo rup logo kphê Ƀuôn Ama Thuôt knŏng mâo hlăm brô 80 tôn, ƀiă êdi mkă hŏng anôk mnia mblei mâo klei hĭng ang, hnơ̆ng boh mnga hlăm alŭ wăl. Phạm Gia Việt, k’iăng khua kiă kriê knơ̆ng bruă kreh knhâo lehanăn mrâo mrang čar Dak Lak brei thâo, hlăk mlan 4/2021, bruă ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt klă klơ̆ng dưi bi mklă mơ̆ng phŭn bruă klei kiă kriê mkra mjing mnơ̆ng dhơ̆ng, dưi rơ̆ng kơ dŭm mta mnơ̆ng jing kphê đeh kwă, kphê kuôr lĭk hlăm êa. Ară anei knơ̆ng bruă dôk đru kčĕ hŏng bruă sang čư̆ êa čar Dak Lak mâo hră mtrŭn bi mlih klei ksiêm dlăng, ba yua čiăng djŏ hŏng klei bi klă mrâo.“Bruă ksiêm dlăng lehanăn yua klei ktrâo anôk kphê Ƀuôn Ama Thuôt dôk dưi mâo klei bi mlih tal 2, ăt dơ̆ng truh kơ knhal jih leh mơh, ară anei dôk mơĭt kơ phung ƀĭng hgŭm djŏ tuôm, mnuih mâo klei hmăi čiăng mâo boh blŭ wĭt lač. Bruă rơ̆ng klei dưi kiă kriê kơ mta anei jing sa bruă dleh êdi, ih amâo guôn nao hgŭm ôh, ƀiădah leh nao hgŭm srăng tŭ ư dŭm klei bhiăn kơ bruă klei dưi kiă kriê kơ mnơ̆ng dhơ̆ng. Sitôhmô kơ anăn knăl, anăn knăl hlăm hruh… êdei dih tơdah čiăng rơ̆ng srăng mâo klei bi mklă êlâo. Bi kơ amâo nao hgŭm amâo guôn ngă ôh bruă anei.”

Čiăng dưi yua klei ktrâo anôk Ƀuôn Ama Thuôt kơ mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng kphê, dŭm knơ̆ng bruă lehanăn grăp čô mnuih srăng mâo ênŭm hnơ̆ng klei čuăn djŏ hŏng hdră bhiăn. Ƀiădah hlăm dŭm mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng kphê hlăm anôk mnia mblei ară anei, dleh êdi dưi thâo kral ti djŏ jing kphê mơ̆ng Ƀuôn Ama Thuôt. Kphê Ƀuôn Ama Thuôt mâo klei hĭng ƀiădah ka dưi bi lar ôh boh tŭ dưn, ka dưi mđĭ ênoh kơ mnuih pla mjing kphê. Klei hyưt bruă ktrâo anôk kphê Ƀuôn Ama Thuôt luič hlăm anôk mnia blei jing klei dưi ƀuh klă.