Lo\ ktuê hmư\ Klei ]ih tal 1: http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/brua-lo-hma-lan-dap-kngu-tui-duah-boh-kdrut-ko-wung-mrao-c151-255435.aspx

Lo\ ktuê hmư\ Klei ]ih tal 2: http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/klei-ih-tal-2-ya-nga-phung-nga-lo-hma-amao-mao-hlue-knuk-kna-c151-255611.aspx

VOV4.Êđê - Hlăm klei ]ih êlâo, hmei la] leh kơ klei bi mklă ngă kơ klei lui] liê kjham êjai dôk ti hnơ\ng mrô sa mơ\ng anôk pla lu ana tiu, kphê kr^ng Lăn Dap Kngư. Phung ngă lo\ hgma hlăk tui duah lu êlan bi mlih. Bruă iêu jak anôk bruă duh mkra mnia mblei, bi hgu\m đru ta\ êlan kơ mnuih [uôn sang, dưi dlăng jing kliăng po\k êlan kơ bruă lo\ hma kr^ng Lăn dap Kngư. Khă sơnăn, giăm 20 thu\n êgao, leh kr^ng Lăn Dap Kngư iêu jak du\m êtuh anôk bruă duh mkra mnia blei êngao knu\k kna duh bi liê kơ bruă lo\ hma, boh klei ka bi mlih mơh. “Tơdah anôk bruă duh mkra mnia blei ngă hma mse\ ho\ng mdian”, k]ik mblang du\m mta ngă truh kơ klei lui] liê mơ\ng du\m anôk bruă mnia blei anei, ngă kơ bruă lo\ hma ti kr^ng Lăn Dap Kngư lo\ dơ\ng lui] liê mang.

Jing kr^ng lăn jăk, djo\ guôp ho\ng yan adiê jih thu\n êđăp, Lăn Dap Kngư Măng Đen, lehana\n kdriêk Kon Plông hlăm ]ar Kontum jing leh kr^ng pla mjing djam mtam, lehana\n mnga, brua\ pla mjing mâo ênoh hlăm ]ar. Adôk hrông hre\ klei hd^p mơ\ng lăn dliê, Măng Đen ana\p srăng jing anôk pla mjing jăk. 49 hdră brua\, ho\ng 1 êbâo 400 ha lăn, ênoh prăk jih jang hlăm hra\ mơar êbeh kơ 1.600 êklai prăk, năng ai srăng jing ai êwa pro\ng bi kru\ kr^ng lăn jăk jing Măng Đen. {ia\dah boh s^t brei [uh jing mklăk. Măng Đen ara\ anei kla mklê] rai răk, boh nik hlăm du\m anôk brua\ mâo hdră duh bi liê, ho\ng du\m ana tro\ng msăm jih djiê krô, du\m boh sang mu\ng lui êruh, hlăm djiêu ping ]ư\ êa\t hriêt. Ăt mse\ ho\ng lu mnuih [uôn sang hlăm alu\ wa\l, Trần Xuân Ngọc ho\ng klei ăl êjai phung duh mkra kno\ng ]uk hli lăn lehana\n lui êruh, amâodah kno\ng pla mnơ\ng pioh kuan lăn đui]:“Ara\ng pla ana boh kroh hlăm ana\n. Amâo mâo djo\ ho\ng mta k`ăm tal êlâo ôh. Sa kdrê] sna\n, sa kdrê] mkăn jing ]uk hli bi doh bhung. Lui rơ\k rung đ^, lehana\n lo\ ]uk bi doh. Lăn kơ anei amâo dưi la] ôh lui êruh, kyuadah ]uk hli doh bhung, si thâo pia lui êruh?”.

Mdê ho\ng klei êbhiông êya\ng rai ra\k, hlăm lam jih jang hdră brua\ pla mjing ti Măng Đen hlăk mjh^t m’ua\t dôk bi brei mưn, bi ]h^ lăn, tăp năng hlo\ng ]h^ wa\t hdră brua\. Sa ]ô pô duh bi liê mdăp ana\n kơ anei, la]: brua\ bi ]h^ mnia du\m hdră brua\ jing lu h^n kơ klei duh bi liê brua\ pla mjing, kyuadah brua\ pla mjing jing sui, dleh, ênưih le\ hla\m klei amâo mâo jăk. Klei duah bi ]h^ mnia, mlih pô duh bi liê srăng mâo [ơ\ng mnga lu h^n: “Kyua k[ah ngăn prăk snăn klei ma\ brua\ [ia\ mơh. K]ah mnuih ngă brua\ kyua ana\n amâo mâo dưi ngă brua\ ôh. Ăt mâo lu snăk mnuih ]ia\ng răng kriê lăn, lehana\n bi ]h^ lăn. Lăn di`u bi ]h^ ana\n ho\ng ênoh prăk êklai truh du\m pluh êklai prăk/ha. Sa ha mơ\ng 700 êklăk prăk truh 1 êklai prăk”.

Mb^t ho\ng klei phung duh mkr angă brua\ mse\ ho\ng mdian ana\n ti Măng Đen, bi kuan du\m êbâo ha lăn huông lehana\n lăn dliê, mơ\ng ana\n ngă ma\ brua\ kno\ng [ia\, lehana\n dôk bi guôn klei mbliư\ mnia, duah êlan [ơ\ng mnga pral, brua\ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư mâo iêu jak leh lu phung duh mkra hriê, [ia\dah amâo mâo thâo b^t êlan ngă brua\ ôh. Leh mâo hdră êlan bi mlih mơ\ng 100 êbâo ha dliê tu\l ]ia\ng ba pla ksu, phung duh mkra lui jih klei mta\ mtăn mơ\ng phung kreh knhâo. Di`u bi la] ana ksu jing ana ênưih pla, lehana\n srăng mâo ba w^t prăk mnga lu, snăn yơh bi kut kat ngă ho\ng djăp hdră, bi liê ênoh prăk lu ]ia\ng ]uk hli jih lăn dliê. {ia\dah boh s^t amâo mâo sa mta ana dưi pla mjing ho\ng klei ênưih lehana\n mâo ba w^t prăk mnga lu ôh, ka mâo sa mta klei bhiăn kjăp pioh mđ^ kyar brua\ knua\ ôh. Lê Quang Trương, k’ia\ng khua knơ\ng brua\ ksu }ư\ Sê, ]ar Gialai la], pla ana ksu hlăm lăn dliê tu\l amâo mâo ba w^t klei tu\ dưn ôh:“Lu ana ksu kno\ng djiê ram, kyua lăn ala amâo mâo guôp. Bi tơdah ana ksu đ^ pro\ng mơh [ia\dah amâo mâo ktăk ksu ôh, kyua brua\ ma\ hliê hluôt, ]ua\k mka\ amâo mâo djo\, amâo mâo thâo b^t ma\ brua\ ôh”.

Mb^t ho\ng klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng du\m êtuh hdră brua\ pro\ng lo\ hma, dliê kyâo amâo mâo djo\ hră, brua\ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư lo\ le\ hla\m klei bi mplư hdơ\ng găp, bi mjhua duah klei tu\ dưn hdơ\ng găp. Mơ\ng thu\n 2013 truh kơ ara\ anei, grăp boh ]ar mâo sơăi phung duh mkra êngao knu\k kna ngă klei bi mguôp ho\ng phung ngă lo\ hma pla plei, pla ]ê` hrue# [ia\dah hlo\ng amâo mâo mboh, duh bi liê mjeh, bi mguôp brua\ pla êya, pla mtei, pla k`^t triêl, boh gâk, knhal tui] êran đue# amâo mâo hrui blei ôh, ngă kơ mnuih pla mjing kdluh hla\m klei dleh dlan… Tui si aduôn Trần Thị Thuỷ, k’ia\ng khua adu\ brua\ lo\ hma kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak, kno\ng hlăm wang 5 thu\n, alu\ wa\l mâo leh 3 blư\ kruh brua\ bi mguôp ho\ng phung duh mkra hlăm brua\ pla boh gâk, pla mtei, lehana\n pla kbâo, ba klei lui] liê pro\ng, ngă kơ mnuih pla mjing kdjăt k[la, ênguôt hn^ng, lui] klei đăo knang, lehana\n le\ hlăm klei đuôn nư pro\ng. brua\ mle\ klei đua klam mơ\ng brua\ kruh rai anei, kbia\ hriê mơ\ng klei kuôl ka\ amâo mâo ksa\ êma\ mơh. Aduôn Trần Thị Thuỷ la], klei iêu jak phung duh bi liê jing puhng mâo klei thâo, mâo ai tiê, hlăk jing brua\ dleh dlan:“Mnuih pla mjing amâo mâo ]ang guôn kơ d`u duh bi liê kơ mnuih [uôn sang ôh, [ia\dah kno\ng ]ang hmăng kơ di`u mâo klei hgu\m mb^t, kăp hrui blei boh mnga, snăn mnuih pla mjing hơ^t leh kơ klei ma\ brua\. [ia\ah truh kơ ara\ anei, ăt ka mâo mơh ti êpul êya, amâodah alu\ wa\l kăp hrui blei boh mnga, amâodah ru\ mdơ\ng sa boh sang mkra mjing hla\m alu\ wa\l, jing anôk kăp hrui blei boh mnga”.

]ang guôn phung duh mkra mse\ si ]ang guôn êa hl^m hjan, ana\n yơh jing klei brua\ lo\ hma mơ\ng mnuih pla mjing ti Lăn Dap Kngư dôk găn. Bi phung duh mkra mơ\ng knu\k kna amâo jing ang ôh, puhng duh mkra êngao knu\k kna duah êlan [ơ\ng mnga, mplư mplê] hdơ\ng găp, ngă brua\ mse\ mdian lu h^n ho\ng pla mjing, mơ\ng ana\n mơh klư\ phung pla mjing le\ hlăm klei dleh dlan. Ti lu hdra\ brua\ pro\ng, phung duh mkra amâo mâo thâo t^ng ôh kơ klei dlăng kbưi, klei m^n mse\ ho\ng mnuih pla mjing mơh, êđal dha\. Kno\ng hlăm sa wưng bhiâo riâo rit di`u ru\ jih đang ksu, pla rơ\k rông êmô le\, lehana\n jah he\ jih rơ\k pioh pla ana guga le\, lehana\n ru\ he\ ana guga bi pla ana boh krue# du\ng. Snăn du\m pluh êbâo ha lăn ksum, hlăk mâo phung duh mkra bi mlih, amâodah tle\ bi mlih pla mnơ\ng mkăn jing ana boh kroh, ana\p srăng ngă kơ đang boh kroh ti Lăn Dap kngư le\ hla\m klei kruh hdră brua\ mơh.

Ti anôk bi trông kơ brua\ duh mkra êngao knu\k kna thu\n 2019 mâo knu\k kna lehana\n Êpul brua\ duh mkra Gưl dlông hgu\m mko\ mjing, mâo đa da phung bi ala la], ]ia\ng bi hro\ klei amâo mâo djo\, knu\k kna bi mâo ênoh ]ua\n phu\n hla\m hdră bi mguôp brua\ lo\ hma, ngă jăk brua\ ta\ hdră, mjing anôk duh bi liê djo\, mko\ mjing klei bhiăn ma\ brua\ kjăp, mâo pô kăp gai, lehana\n mâo klei bhiăn [uah mkra klei soh. Mơ\ng klei s^t dôk găn ti Lăn Dap Kngư, brua\ klam mơ\ng knu\k kna ]ia\ng iêu jak phung duh mkra mâo klei thâo ngă brua\ mâo klei uê` klam, ksul mbu\, bi lar brua\ jăk mơ\ng phung duh mkra, êpul hgu\m ngă brua\ tu\ jing, mâo klei bhiăn kjăp đu\ bi kmhal hlei phung duh mkra m]hua ho\ng brua\ anei kno\ng ]ia\ng bi rai dliê, lehana\n kuan lăn. Anei jing sa brua\ hlăk mjê], mâo klei yuôm bhăn bi kla\ kơ brua\ ruh mgiah jih klei adôk ka thâo b^t êlan ngă brua\, k`ăm đru brua\ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư bluh đ^ ktang./.