VOV4.Êđê - Ho\ng ênoh tu\ dưn ana êa drao yuôm bhăn anei, ana sâm Ngọc Linh mâo ]ar Kon Tum bi mklă jing ana pla mjing phu\n leh ana\n hlăk mjing hdră bruă ktang ph^t iêu jak phung duh bi liê. Ho\ng ênoh ]h^ truh êbeh 100 êklăk prăk hlăm 1 kg hbei mtah mse\ si ara\ anei, ana sâm Ngọc Linh [ua\n srăng ba w^t ênoh tu\ dưn pro\ng, mb^t ana\n đru alu\ wa\l mko\ mjing  bruă mkra mjing êa drao. Khăsơnăn, mb^t ho\ng klei găl ăt mâo na nao mơh klei lông dlăng, hlăm ana\n bruă mđ^ kyar ana sâm Ngọc Linh ti Kon Tum ăt mse\ mơh.

Mơ\ng leh klei bi k[^n duh bi liê mđ^ kyar ana sâm Ngọc Linh, lehana\n djăp mta ana êa drao mkăn mâo ]ar Kontum mko\ mjing hlăk mlan 9/2018, hlăk mâo sa klei găl iêu jak lu phung duh bi liê hla\m alu\ wa\l. Truh kơ ara\ anei mâo leh 10 phung duh mkra mâo ]ar jao lăn, brei mưn lăn, jao dliê, brei mưn dliê pioh pla lehana\n mkra mjing ana êa drao ho\ng ênoh êbeh 7.600ha ti dua kdriêk Đăk Glei, lehana\n Tu Mro\ng, hlăm ana\n lu jing dliê hrông. Mb^t ho\ng du\m klei bi knăl jăk hlăm brua\ iêu jak phung duh mkra nao hlăm brua\ pla mjing ana êa drao, boh nik ana sâm Ngọc Linh snăn ăt adôk mâo mưh du\m klei awa\t hlăm brua\ kia\ kriê dliê hrông. A Hơn, Khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mro\ng brei thâo:“Leh brei mưn anôk, [ia\dah ka ksiêm yap ôh du\m phu\n kyâo dliê, ya mta kyâo, du\m ênoh ]ua\n kyâo ana\n. phung duh mkra tơdah duh [ơ\ng jăk snăn amâo mâo la] ôh. Mâo đa đa phung duh mkra ngă brua\ amâo mâo jăk, snăn brei mưn bư\ he\ bi kr^p. Amâo mâo thâo ôh ênoh kyâo si srăng jing, kyuadah êjai pla mjing ana êa drao, s^t nik đa đa bi khăt hre\, srăng hmăi amâo mâo jăk kơ lăn dliê. Mlan 1, 2 h aguah mdiăng kyâo mđue# kơ êngao amâo mâo mnuih thâo ôh. Anôk jao leh kdriêk ăt dleh kia\ kriê mơh brua\ anei”.

Mb^t ho\ng brua\ dôk hyưt kơ klei kia\ kriê dliê amâo mâo kjăp, brua\ pla ana sâm Ngọc Linh kno\ng ]a\t đ^ hla\m gu\ êyui kmrơ\ng, [ia\dah phung duh mkra êjai pla ana êa drao ăt mâo mơh brua\ ngă hmăi amâo mâo jăk ho\ng dliê hrông. Boh nik hlăm brua\ jah waih rơ\n rung [ur kyâo, brua\ mkra êlan, mbha blôk, mđ^ mbuôn pioh pla… klei ]huak pro\ng đei ho\ng lăn ăt ngă kơ klei jing bhiăn mâo leh mơ\ng dliê jhat êka mơh, [o# lăn ênưih hroh đue#, lo\ tuôm ho\ng klei yan adiê bi mlih s^t nik srăng ngă kơ ana sâm Ngọc Linh mâo klei ăt đ^ amâo mâo jăk ôh. Mb^t ho\ng brua\ pla kiêr, pla pro\ng anôk ăt jing ênưih mâo anôk kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

Nguyễn Thành Chung, Khua knơ\ng brua\ dliê kyâo Đăk Tô, jing anôk brua\ mơ\ng knu\k kna, mâo ]ar Kontum jao kriê pioh lehana\n bi lar mjeh ana sâm Ngọc Linh mơ\ng du\m pluh thu\n ho\ng anei leh, mơ\ng thu\n 2017 truh kơ ara\ anei, knơ\ng brua\ [uh hlăm ana sâm mâo leh lu mta klei mnơ\ng ngă:

“Mâo dua mta klei mnơ\ng ngă hu^ hyưt h^n êdi, bru\ ana lehana\n bru\ hbei. Klei mnơ\ng ngă anei tơdah amâo mâo pral thâo [uh, amâo mâo hma\r gang mkhư\ snăn hnơ\ng đ^ lar pral snăk kno\ng hlăm wang 10 hruê jih war hlo\ng ram jih. Mnơ\ng ngă tal dua ana\n jing mmao hdăng ngă, mmao anei ngă hlăm du\m war pioh mjeh dôk bi mnga lehana\n mboh. Truh kơ klei k`^ hla, bru\ hla, lehana\n leh hla, hluh đue# ana. Mnơ\ng anei ngă pral snăk. Tơdah amâo mâo pral thâo [uh, amâo mâo gang mkhư\ mtam kno\ng hlăm wang sa mlan đ^ lar hlăm jih war mtam”.

Hlăm du\m thu\n giăm anei ]ia\ng mko\ mjing ana\n knăl ala ]ar sâm Ngọc Linh ]ar Kontum duh bi liê leh mnuih ngă brua\, mjing djăp klei găl kơ phung duh mkra, mâo hdră ma\ brua\ djo\ k`ăm “Mđ^ klei tu\ dưn ana\n knăl pô”. Klei rang mdah “Knhuah gru dhar kreh – Sâm Ngọc Linh Kontum ngăn do\ ]ư\ dliê” mko\ mjing hlăk ako\ thu\n 2019, ti sang dăp pioh h[uê ênuk ala ]ar ti [uôn pro\ng phu\n Hà Nội jing leh sa klei hưn mdah yuôm bhăn ho\ng klei jăk mơ\ng ]ar Kontum. {ia\dah jih jang brua\ tu\ kơ ana\n knăl ala ]ar Sâm Ngọc Linh kno\ng adôk điêt. Tôhmô, jing mnơ\ng mkra mjing mơ\ng sâm Ngọc Linh ka lu mta ôh. Mnuih blei yua, tơdah amâo mâo blei ôh sâm adôk ka mkra mjing snăn srăng duah blei sâm leh mkra mjing mse\ si kpiê sâm; ]ê sâm, prăi sâm… Mb^t ho\ng ana\n mta klei jing mơ\ng sâm Ngọc Linh, lehana\n hnơ\ng tu\ dưn klei hing ang ana sâm anei adôk êdu êdo\k.

Truh kơ ara\ anei, ênha\ pla mjing ana sâm Ngọc Linh tui si ]ar Kontum pla mjing kno\ng mrâo mil 600ha, ka djăp ôh ênoh sâm pioh mkra mjing. Mguôp ho\ng ]ar Kontum hla\m brua\, pla mjing lehana\n mkra mjing êa drao, Lee Han Su sa ]ô phung duh mkra mơ\ng Hàn Quốc la], alu\ wa\l adôk lu brua\ năng lo\ ngă, ]ia\ng mko\ mkra tu\ jing ana\n knăl ala ]ar sâm Ngọc Linh: “}ia\ng dưi mâo lu mta mnơ\ng dhơ\ng mkra mjing mơ\ng sâm. Lehana\n mđ^ hnơ\ng tu\ jăk mnơ\ng pô mâo, snăn lo\ bi ksiêm duah si hdră pla mjing ana sâm Ngọc Linh bi djo\ h^n. Êjai ana\n hdră pla mjing ara\ anei dôk ngă jăk leh, dưi mâo ba w^t boh tu\ dưn jăk leh, mmông ana\n kơh dưi mkra mjing lu mta mnơ\ng mơ\ng sâm. Leh mâo djăp mta mnơ\ng mơ\ng sâm, snăn ana\n knăl pô srăng dơ\ng mâo klei hing ang. Anei yơh jing hdră mơ\ng Hàn Quốc tuôm ngă leh”.

Hlăm klei pla mjing, mđ^ kyar ana sâm Ngọc Linh ara\ anei ti ]ar Kontum brua\ dưi kia\ kriê, ktrâo ata\t anôk ]h^ mta êa drao yuôm bhăn anei ba klei tu\ dưn kơ alu\ wa\l êjai, lehana\n kơ phung duh mkra êjai, snăn mb^t ana\n klei ktro\ mơ\ng klei dleh tui tio\ brua\ kreh knhâo hla\m kdrăp ma\ brua\ pa mjing lehana\n mkra mjing sâm.

Ara\ anei, phung duh mkra lehana\n mnuih [uôn sang alu\ wa\l lu jing pla ana sâm Ngọc Linh hluê hdră hđăp ti gu\ êyui kmrơ\ng ti hnơ\ng dlông mơ\ng 1.800 – 2.500m, hlăm duôr ]ư\ Ngọc Linh. Êjai ana\n le\, tui si Nai pro\ng, nai pr^n Nguyễn Minh Đức, Khua anôk brua\ mkra mjing êa drao, mơ\ng sang hra\ đại học Tôn Đức Thắng, kno\ng brua\ yua kdrăp ma\ brua\ mrâo mrang kơh srăng dưi mâo klei đ^ kyar pral hlăm brua\ pla mjing ana sâm:“Mâo leh lu klei g^r, ]ia\ng pla mjing ana sâm, [ia\dah băm kơ ara\ anei ăt kno\ng pla mjing hluê hdră hđăp, kno\ng pla hlăm gu\ êyui kmrơ\ng ti kr^ng ]ư\ Ngọc Linh. Tơdah kno\ng pla mjing hluê knhuah anei, snăn mâo ana sâm jing êmưt snăk amâo mâo djăp ôh mkăp kơ anôk mnai mblei, ngă kơ ênoh ênil đ^ nanao, lehana\n hnơ\ng tu\ mơ\ng ana sâm knư\ hruê dơ\ng êdu. Kyuana\n brua\ pla mjing ana sâm ho\ng kdrăp mrâo mrang pla hlăm anôk lăn dap, lehana\n mâo mnơ\ng guôm păng mse\ si hdră pla mjing mrâo mrang Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản dôk ngă s^t nik srăng po\k sa êlan ma\ brua\ pral pioh mđ^ kyar ana sâm hlăm wưng kơ ana\p”.

Ăt ho\ng du\m klei lông dlăng brei dưi păn kjăp brua\ răng mgang wa\t kmrơ\ng hrông, lehana\n dưi mâo boh mnga tu\ dưn brua\ knua\, mko\ mjing ana\n knăl kjăp… snăn brua\ pla mjing lehana\n mđ^ kyar ana sâm Ngọc Linh ti Kontum ara\ anei hlăk lo\ dôk ti ana\p klei lông dlăng pro\ng, ana\n jing mâo lu ]ar lông pla ana sâm Ngọc Linh, lehana\n phu\n tal êlâo dưng mâo klei tu\ dưn mơh.

Mse\ si brua\ ba yua klei kreh knhâo hlăm hdră pla mjing ana sâm Ngọc Linh gu\ pra guôm ti ]ar Lâm Đồng. Boh tu\ dưn leh 5 thu\n lông pla brei [uh ana sâm Ngọc Linh ăt mâo boh tu\ dưn jăk, hbei jăk, t^ng ênoh ênil djo\ guôp djo\ ho\ng klei mnuih yua ]ia\ng lehana\n pioh ]h^ kơ ala ta] êngao. Phung khua kia\ kriê ]ar lâm Đồng bi kla\, srăng pral hlo\ng bi leh hdră ]ua\l mka\ mâo klei bhiăn, ba yua kdrăp ngă brua\ mrâo mrang, lehana\n [rư\ [rư\ srăng pla mjing ho\ng ênha\ pro\ng h^n.

Tơdah amâo mâo ]ia\ng ôh jing alu\ wa\l mâo lu klei găl, [ia\dah kơ êdei ana\p hlăm klei mđ^ kyar brua\ duh mkra mnia mblei ana sâm Ngọc Linh, brua\ sang ]ư\ êa, lehana\n mnuih pla ana sâm Ngọc Linh ti ]ar Kontum mđr^ng mb^t ho\ng brua\ dưn yua jih klei găl kơ pô, lehana\n ăt bi pral mơh ba yua klei kreh knhâo hlăm brua\ mđ^ kyar mta ana êa drao yuôm bhăn anei./.