Klei ]ih tal 1: Klei mnga\t êa ho\ng phung hđeh – klei rua\ ai tiê ênguôt hn^ng kơ mnuih adôk hd^p 

VOV4.Êđê - Kha\dah jing kr^ng wa\l ]ư\ ]hia\ng, [ia\dah klei mnga\t hla\m êa jing leh sa klei arưp pro\ng êdi ho\ng phung hđeh ti ]ar Daklak mâo truh 86% ênoh klei truh nga\ djiê êka. Mnga\t hla\m êa ti ]ar kha\ng mâo amâo guôn hla\m yan bhang he\ amâodah yan hjan ôh, nga\ du\m klei rua\ ai tiê,  ênguôt hn^ng, klei lui] liê pro\ng ho\ng go\ sang, ga\p djuê.    

Amai Nguyễn Thị Thu ti wa\l krah Êa Pô], kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak hgao 2 blư\ bi hdơr hruê djiê kơ anak mniê klu] pô jing Nguyễn Thị Thanh, [ia\dah ăt ka jih mơh klei ênguôt hn^ng. Kbiă êa ală mta, amai Nguyễn Thị Thu lo\ hdơr w^t tlam hruê 28/1/2016. Hlăk ana\n, kno\ng adôk 10 hruê đui] jing truh yơh hruê [ơ\ng tit Nguyên đán Bính Thân, e\ gơ\ mdei mmông lo\ hriăm ti êngao, anăn 3 ]ô găp `u hriê ]hưn ti sang. Hlăm mmông dôk huă [ơ\ng, hlăp ]hưn ti tluôn sang snăn le\ he\ hlăm ênao êa điêt. Phung pro\ng kno\ng hmao đru do\ng 2 hlăm ênoh 5 ]ô hđeh ana\n, 3 ]ô  adôk ana\n kjhuah k`hal leh ana\n hlo\ng kram kngăm kriêp hla\m êa. Tit m’ak jing he\ klei ]ang dơr, klei ênguôt hn^ng kơ jih alu\. Khă êgao leh mâo 2 thu\n, [ia\dah amai ăt dôk [uah ngê`  kơ asei mlei pô:

“ Tlam hruê ana\n hla\m brô 3 mmông, êbeh 3 mmông, ara\ng bi kluh hriê ti anei lu mơ\n g ai, kâo dôk nga\ brua\ hlăm đang ksu amâo thâo ya klei ôh. Hmư\ bi drơ\k bi dria anăn êran w^t. Leh ana\n di`u ba w^t kơ sang kâo amâo nao ba kơ ênao êa ôh. Dôk bhiâo, di`u duah [uh kdjo\ng mă e\ ba kơ hang, di`u pu\ ba kơ sang. Bi 2 ]ô hđeh adih hmư\ la] amai di`u hriê, `u hmư\ ur, anăn `u djă giê trông ktu\ng 2 ]ô găp adei `u. Dưi ktu\ng mna\ 2 ]ô hđeh kơ dlông, bi 3 ]ô hđeh adôk hlo\ng kram kngăm hlam êa, leh ana\n ara\ng gơ\ tru\n `u\ duah kdjo\ng mă ba kơ hang, Ru\ng răng, amâo thâo lo\ b^t nga\ ôh, mnuih [uôn sang digơ\ yơh đru ngă jih  brua\, gơ\ kdjăt `hăr, [uh hyưt êdi”.

Y - Rem {uôn Dap ti [uôn C|uah A, să Yang Reh, kdriêk Krông Bông, ]ar Daklak ăt mâo 1 ]ô anak êkei djiê kyua mngăt hlăm êa sui ho\ng anei giăm 1 thu\n. ~u ăt ngê` kơ asei mlei pô, tơdah bư\ gang he\ bi s^t êm^t ênao êa điêt tluôn sang, snăn klei truh anei amâo mâo ôh klei truh ho\ng anak êkei klu]  `u Y- Tai Hlo\ng mrâo 17 mlan:

“ Dua ung mo# hlăk dôk ngă bruă, leh prăp êmiêt mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma mu\t duah anak amâo lo\ [uh ôh. Êdei kơnăn amai `u [uh e\ đung đ^ ti ênao êa tluôn sang. Kâo kdâo kdjo\ng e\ kơ dlông leh ana\n [hur êwa hlăm [a\ng êgei, [ia\dah e\ gơ\ amâo lo\ mâo êwa ôh, snăn pu\ ba kơ sang, leh bruă kâo hlo\ng hwa\t êbuh yơh”.

Hluê si klei t^ng yap mơ\ng Knơ\ng dlăng brua\ Mnuih ngă bruă – Kahan êka êkeh leh ana\n Mnuih knap m`ai ]ar Daklak, hlăm 2 thu\n 2016 – 2017, kluôm ]ar mâo 2 êbâo 46 ]ô hđeh mâo klei truh êka êkeh djiê, hlăm ana\n mâo 112 ]ô hđeh djiê. Djiê kyua mngăt hlăm êa mâo 97 ]ô, truh giăm 86% ênoh hđeh djiê kyua klei truh êka êkeh, djiê. Lu êdi du\m klei djiê mngăt khăng mâo ho\ng hđeh mơ\ng 10 – 14 thu\n, lu klei truh pap m`ai êdi ngă 2 – 3 ]ô hđeh djiê hla\m 1 blư\. Mta phu\n kyua phung hđeh nao mnei hlăm êa ênao, mnuôr mbông êa. Đađa kyua ta\m kliăr jơ\ng êbuh le\ hla\m êa, [ia\dah amâo thâo êluê ôh, bum ală, bi am^ êku\t nao ngă bruă, amâo mâo pô kriê dlăng amâodah nao wah kan, nao rao asa\r boh [ơr êbuh le\ hla\m êa leh ana\n hlo\ng djiê mngăt he\

Nguyễn Duy Tuyết, Khua Adu\ bruă Răng mgang, kriê dlăng phung hđeh hđeh êlăk leh ana\n klei Mtăp mđơr êkei mniê, Knơ\ng dlăng brua\ Mnuih ngă bruă – Kahan êka êkeh leh ana\n Mnuih knap m`ai ]ar Daklak brei thâo: alu\ wa\l mâo lu hnoh krông, ênao êa, mnuôr mbông êa pioh ba yua kơ bruă duh mkra pla mjing. Klei hd^p mda, mnơ\ng dhơ\ng mơ\ng mnuih [uôn sang, bohnik gơ\ mnuih [uôn sang djuê [ia\ kr^ng taih kbưi adôk lu klei dleh dlan, anăn k[ah klei mđing kriê dlăng kơ anak aneh. Prăk duh bi liê kơ bruă mtô êluê amâo mâo ôh. Lu alu\ wa\l ka mâo ôh ta] hlăp ]hưn kơ phung hđeh êklăk. Ana\n jing du\m klei lông dlăng hlăm bruă răng mgang, bi kdơ\ng ho\ng klei mngăt hlăm êa kơ phung hđeh êlăk:

“ Drei c\ia\ng bi mđ^ ktang h^n bruă mtô mblang mơ\ng du\m gưl brua\ knu\k kna ti alu\ wa\l. Tal 2 ana\n jing hriăm mjuăt mđ^ h^n klei thâo ho\ng phung am^ ama ăt mse\ mơh phung hđeh ]ia\ng bi juăt ho\ng wa\l anôk hd^p mda êa jua, ]ia\ng mâo hdră răng mgang. Bohnik gơ\, ]ia\ng msir mghaih klei anei, snăn c\ia\ng bi mâo klei duh bi liê lu ai, nga\n mơ\ng Knu\k kna ăt mse\ mơh klei đru ngă bruă mơ\ng du\m anôk bruă duh mkra mnia mblei leh ana\n phung mâo ai tiê kmah thâo pap. Đru bi mko\ mjing du\m ênao êa êluê mnei, mtô hdră êluê mang amâo liê pra\k ôh kơ phung hđeh êlăk la] kluôm, bohnik gơ\ ho\ng phung hđeh kr^ng taih kbưi, kr^ng dleh dlan”.

}ar Daklak ktưn truh thu\n 2020 mhro\ 15% ênoh hđeh djiê kyua mngăt hlăm êa mkă ho\ng thu\n 2015. Klei ana\n c\ia\ng bi mâo du\m hdră msir ngă hla\m wưng sui, mâo boh tu\ dưn ]ia\ng mtô mblang êjai, mđ^ klei thâo săng kơ klei truh mơ\ng klei mngăt hlăm êa kơ phung hđeh, mtô bi hriăm kơ phung hđeh klei thâo êluê êa leh ana\n juăt mưng ho\ng wa\l anôk hd^p mda êa jua, mb^t ana\n mjing kơ phung hđeh wa\l anôk hd^p mda, ta] hlăp ]hưn djo\ guôp. }ia\ng tlaih mâo ôh du\m klei mngăt hlăm êa pap m`ai, amâo mâo ôh du\m klei dôk bi m^n [uh, dôk bi m^n nao ho\ng mnuih dôk hd^p leh ana\n rơ\ng kjăp klei dưi hd^p kơ phung hđeh êlăk.