Klei ]ih tal 2.
VOV4.Êđê - Du\m klei hma\i djo\ mơ\ng klei bi mlih yan adiê hla\k ba lu klei lui] liê hla\m brua\ nga\ lo\ hma ti kr^ng Dap kngư. Hla\m du\m thu\n êgao, brua\ knu\k kna, anôk brua\ djo\ tuôm leh ana\n mnuih [uôn sang po\k nga\ leh lu hdra\ msir ]ia\ng bi kdơ\ng w^t. Kla\ klơ\ng mse\ si duh bi liê mko\ mkra sang ma^ phu\n pui kmla\, ba yua hdra\ kdra\p mrâo mrang hla\m brua\ pla mjing, rah pla djuê mjeh bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa… Sna\n [ia\dah, ]ia\ng kơ Dap kngư đ^ kyar h’^t kja\p, c\ia\ng lo\ ba w^t wa\l anôk dliê kmrơ\ng si gơ\ leh mâo, hla\m ana\n brua\ ra\ng mgang leh ana\n mđ^ kyar dliê jing brua\ yuôm bha\n êdi.
}ia\ng bi kdơ\ng ho\ng klei adiê không ktang bhang sui kbiă mơ\ng klei yan adiê bi mlih, sa hlăm du\m hdră msir wưng dja\l hlăk mâo du\m ]ar lăn Dap Kngư bi mđing ana\n jing duh bi liê lo\ w^t mkra leh ana\n ngă mkra mrâo du\m knơ\ng kdơ\ng êa. Lâm Đồng jing alu\ wa\l ba ana\p kơ klei jih yang [uôn đru hgu\m hlăm bruă anei. Hluê si hdră k]ah truh kơ thu\n 2020, ]ar anei srăng klei nga\ mrâo hlăm brô 5 êbâo 500 ênao mgơ\ng êa điêt ho\ng ênoh prăk duh bi liê truh 125 êklai prăk, hlăm ana\n mnuih [uôn sang đru mguôp mâo mkrah wah.
Nguyễn Văn Sơn, Khua knơ\ng bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Lâm Đồng brei thâo: hdră bruă anei khă gơ\ điêt, [ia\dah mâo klei tu\ pro\ng, thu\n mrâo êgao mnuih [uôn sang klei mkra mâo êbeh 1 êbâo 300 ênao mgơ\ng êa: “ Hluê ngă hdră bruă klei mkra ênao mgơ\ng êa điêt, [ia\dah mâo boh tu\ dưn pro\ng êdi. Ênoh prăk duh bi liê kno\ng hlăm brô 160 êklai prăk đui], hlăm ana\n mnuih [uôn sang đru mguôp mâo 80 êklai prăk, knu\k kna đru 80 êklai prăk, [ia\dah dưi ba krih kơ êbeh 8 êbâo ha. Mnuih [uôn sang êlưih hluê ngă, tơl gơ\ ênoh prăk đru mơ\ng knu\k kna amâo mâo djăp mka\p ôh kơ mnuih [uôn sang klei. Mơ\ng bruă klei ênao mgơ\ng êa ana\n klei lui] liê mơ\ng adiê không ktang bhang sui nga\ mơng hmei dưi bi mhro\ ti hnơ\ng [ia\ êdi”.
Gru hmô bi mguôp 3 pô mâo: phung ngă bruă knhâo knhăk – phung nga\ brua\ duh mkra mnia mblei – mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hlăk po\k ngă lu hdră bruă jăk êdi k`ăm pral thâo msir mghaih ho\ng du\m klei dleh dlan mơ\ng klei yan adiê bi mlih. Du\m êpul bruă mnia mblei, hợp tác xã hlăk bi hgu\mho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma po\k ngă bruă duh mkra hluê gru hmô kdrăn lo\ hma pro\ng ho\ng klei h’^t kjăp. Du\m boh tu\ dưn tal êlâo dưi ]uh ma\ mơ\ng bruă kia\ kriê tliêr kjăp mơ\ng bruă hro\ng ruah djuê mjeh, dưm hbâo djo\ guôp, krih êa mkiêt mkriêm leh ana\n pla ana bi êyui mgang ang^n…. hlo\ng truh hdră bi hgu\m hrui blei mnơ\ng mâo plah wah anôk bruă mnia mblei leh ana\n mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo klei bi mđing nanao.
Kơ du\m hdră bruă pral thâo bi kdơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih, Trần Thanh Sơn, K’iăng khua Hợp tác xã bruă Lo\ hma Mnia mblei Công Bằng Êa Kiết, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak lo\ brei thâo snei: “ Bi kdơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih, snăn hợp tác xã mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ba yua êa mơ\ng ênao mgơ\ng êa leh ana\n kbăng êa klei, amâo ba yua kbăng êa ktir ôh. Kyua anei ăt dôk hlăm hdră bruă bi kdơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih”.
Sa klei lông dlăng pro\ng ara\ anei, ana\n jing jih jang du\m mta ana ba pla phu\n ti lăn Dap kngư êgao leh lu ho\ng ênoh ]ua\l mkă. Klă klơ\ng mse\ si: Kphê leh ana\n tiêu jing klei bi tô hmô êdah klă êdi. Kluôm kr^ng mâo êbeh 550 êbâo ha kphê, êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă êbeh 100 êbâo ha, tiêu đ^ truh 70 êbâo ha, êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă 20 êbâo ha. Kno\ng ti du\m ]ar mse\ si Daknông, Daklak leh ana\n Gialai, ênhă đang tiêu êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă đ^ 2, 3 blư\. Ho\ng klei snei, mâo klei c\ia\ng k]ah mtru\n kơ du\m alu\ wa\l c\ia\ng dja\l bi mkra mlih hdră ]ua\l mkă kơ mdê mta ana pla hluê ho\ng kr^ng yan adiê ]ia\ng dưi djo\ guôp ho\ng lăn ala, êa juôr leh ana\n pral thâo msir ho\ng du\m klei dleh dlan mơ\ng klei yan adiê bi mlih.
Tiến sĩ Trương Hồng Khua Knơ\ng bruă kreh knhâo, hdră mnê] ngă bruă Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên la] snei, bruă kriê dlăng hdra\ hdră ]ua\l mkă amâo mâo jăk leh ana\n ka bi knar: “ Mâo sa hdră jing drei kmang kơ tui tio\ kơ ênhă pla. Ara\ anei wa\t tiêu leh ana\n kphê êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă, ngă hma^ djo\ kơ bruă duh mkra h’^t kjăp. Kyua ênhă pla êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă, anăn knơ\ng kdơ\ng êa hluê mb^t ana\n ka dưi mka\p djăp ôh. Ara\ anei, knơ\ng kdơ\ng êa mơ\ng knu\k kna kno\ng djăp kơ mơ\ng 30 – 40% klei ]ia\ng kơ êa, bi adôk mnuih [uôn sang ]o\ng ba yua êa hnoh leh ana\n êa mur. Kyua ana\n ngă mđ^ h^n klei hu^ hyưt k[ah êa jua”.
Hluê si klei hâo hưn mơ\ng Phu\n bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang, wưng thu\n 2010 – 2014, kluôm kr^ng Dap kngư lui] hlăm brô 300 êbâo ha dliê hrông. Boh s^t ara\ anei, klei bi rai dliê hlăk mâo dleh dưi ksiêm dlăng ti lu alu\ wa\l. Anei jing 1 hlăm du\m mta phu\n ngă yan adiê bi mlih, ngă klei lui] liê pro\ng hlăm bruă duh mkra pla mjing leh ana\n ăt mâo klei truh tơl mơ\ng bruă ngă luic\ rai dliê ti kr^ng Dap kngư.
Hluê ngă klei g^t gai mơ\ng Khua knu\k kna kơ du\m hdră lo\ w^t kru\ dliê h’^t kjăp kr^ng Dap kngư, k`ăm bi kdơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih wưng thu\n 2016 – 2020, mơ\ng thu\n dih truh kơ ara\ anei, du\m ]ar hlăm alu\ wa\l Dap Kngư hluê ngă leh lu hdră bruă. Klă klơ\ng jing hla\m mlan 6 mrâo êgao, Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Daknông tu\ ư hrui mă w^t giăm 2 êbâo ha lăn dliê mơ\ng du\m hdră bruă nga\ brua\ amâo mâo boh tu\ dưn leh ana\n jao kơ alu\ wa\l kriê dlăng. Ăt mse\ djuê ana\n, Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Lâm Đồng g^t gai leh du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm hluê ngă ksă êmă bruă kđăl mbah dliê hrông; ksiêm dlăng du\m hdră bruă djo\ tuôm kơ dliê. Mơ\ng ana\n, ]ar brei mdei nga\ brua\ ho\ng 43 hdră bruă djo\ tuôm kơ dliê.
Kơ du\m hdră bruă kia\ kriê mâo boh tu\ dưn, Tiến sĩ Phạm S, K’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Lâm Đồng m`ă klă: “ }ar Lâm Đồng bi kah leh du\m hdră bruă djo\ tuôm kơ dliê mâo 7 êpul djo\ tuôm kơ bruă ngă lo\ hma ba yua kdrăp, hdră ngă bruă mrâo mrang, hdră bruă hiu ]hưn la\n dliê êa, du\m hdră bruă phu\n pui kmlă…. Kyua klei yuôm bhăn mơ\ng dliê Lâm Đồng mâo klei hma^ djo\ pro\ng pr^n kơ la\n dliê êa mơ\ng alu\ wa\l tuê hnoh krông Đồng Nai, 11 ]ar hlăm alu\ wa\l, kyua ana\n Lâm Đồng nga\ ktang brua\ anei, amâo ngă hma^ djo\ kơ dliê hrông, hluê si klei g^t gai mơ\ng Khua knu\k kna”.
Mb^t ho\ng ana\n, thu\n anei du\m ]ar kr^ng Dap Kngư mâo s’a^ hdră k]ah pla dliê ho\ng ênhă pro\ng truh êbeh 15 êbâo ha, hlăm ana\n hja\n ]ar Gialai mâo truh giăm mkrah wah. Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Gialai bi mklă hdră k]ah hlăm 3 thu\n, mơ\ng thu\n 2017 – 2019 srăng hrui mă w^t [ia\ êdi 30 êbâo ha lăn dliê tuôm ho\ng klei ks^ng mhiă ]ia\ng jao lăn kơ mnuih [uôn sang pla dliê dưi mâo [ơ\ng klei tu\. Nguyễn Nhĩ, K’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang ]ar Gialai la] snei: “ Lăn dliê c\ia\ng bi jao w^t kơ đang dliê. Hmei ăt msir mghaih leh ana\n ba jao du\m ênhă lăn huâng, đađa ênhă lăn hrui mă ]ia\ng ba pla kyâo dliê hlăm thu\n 2017 leh ana\n du\m thu\n kơ ana\p. Kno\ng thu\n 2017, hmei ktưn ba pla mâo 7 êbâo ha kyâo dliê. Anei jing hdră bruă mâo hnơ\ng ]ua\n yuôm bhăn êdi mkă ho\ng du\m thu\n êlâo dih”.
Du\m thu\n giăm anei, kr^ng wa\l Dap Kngư mâo nanao klei lui] liê kjham kyua mơ\ng klei yan adiê bi mlih, ho\ng klei yan adiê amâo mâo ga\l jăk. Thu\n dih, kluôm kr^ng găn hgao leh du\m gưl adiê không ktang bhang sui kjham hlăm h[uê ênuk, ho\ng hlăm brô 140 êbâo ha mnơ\ng pla mâo klei hma^ djo\, lu êdi jing kphê, tiêu; êbeh 43 êbâo go\ êsei k[ah êa yua. Knu\k kna đru mdul 108 êklai prăk ]ia\ng msir mghaih klei truh tơl leh ana\n mbha 2 êbâo ton braih đru do\ng êjai ka truh ôh yan boh mnga.
Hlăk êjai ana\n mơ\ng ako\ thu\n anei, mâo hjan [hu\k leh ana\n sui hlăm yan bhang, lo\ dơ\ng ngă klei lui] liê kơ mnơ\ng pla mjing hlăm lu alu\ wa\l. Leh ana\n ara\ anei, yan hjan truh leh, klei hu^ hyưt kơ êa kur proh, êngăp êa srăng mâo, s^tnik amâo mâo tlaih ôh kơ klei lui] liê. Leh ana\n knhal jih thu\n dih, du\m alu\ wa\l lo\ akâo ho\ng Gưl dlông đru msir mghaih klei truh tơl leh ana\n đru do\ng klei ư\ êpa. Mâo leh lu hdră bruă ]ia\ng bi kdơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih ti kr^ng Dap Kngư, [ia\dah kno\ng mrâo ti ana\p đuic\, lo\ kru\ w^t dliê hrông yơh jing hdră bruă knơ\ng phu\n lă lar.
H’Mrư pô ]ih – H’Nga ra\k.
Mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p dưi dla\ng klei ]ih tal 1 hluê êlan link si ti gu\ anei:
Viết bình luận