VOV4.Êđê - Thu\n 2018 ênoh ]h^ mnơ\ng mơ\ng brua\ lo\ hma phu\n mse\ si Kphê, cacao, ksu\, tiêu tru\n s’a^, [ia\dah klei hd^p mơ\ng êbeh 275.000 ]ô mnuih djuê [ia\ ti ]ar Kontum a\t mâo klei bi mlih kla\ s^t. Pô ]ih klei mrâo Khoa Điềm mâo klei ]ih “Kontum thu\n 2018: Tu\ jing hla\m brua\ mkra mđ^ klei hd^p mnuih djuê [ia\”.

Du\m hruê knhal jih thu\n, mâo n’nao ai êwa hơ\k m’ak hlăm go\ êsei Bloong Rum, djuê ana Jeh-Triêng, dôk ti [uôn Dục Nhầy 3, să knông lăn Đăk Dục, kdriêk Ngọc Hồi, ]ar Kon Tum. Ksiêm w^t 1 thu\n ngă bruă, Bloong Rum hơ\k m’ak, kyua mdiê bo\ hjiê, sang 6 ]ô mnuih huă truh yan adei ăt kăn jih lei. Bi prăk lu mơh, kyua 3 ha hbei [lang pô pla hlăk dôk ru\ mrâo ]h^ [ia\ đui]. Hluê si Bloong Rum, lăn buh mdiê, lăn hma hang go\ sang `u ăt mse\ mơh mnuih [uôn sang [uôn Dục Nhầy 3 kno\ng mâo du\m ana\n ênhă pla, [ia\dah thu\n anei kyua ba pla djuê mjeh mrâo, ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra pla mjing, sơnăn hnơ\ng mâo boh mnga đ^ h^n, grăp boh sang ăt trei mđao:“Mnuih [uôn sang ti anei lu êdi jing ngă lo\, ngă hma hang đui], [ia\dah thu\n anei djo\ boh mnga lu êdi. Thu\n anei hơ\k m’ak êdi, kyua amâo mâo lo\ le\\ hlăm klei ư\ êpa ôh, grăp boh sang mâo prăk pioh blei mprăp. Anak aneh dưi nao sang hră m’ar, amâo mâo hlei pô dôk ti sang kyua k[ah mnơ\ng [ơ\ng huă, k[ah ]hum ao ]u\t h’ô. Mdiê, hbei [lang thu\n anei jăk sơa^, mboh lu mdiê, hbei”.

Thu\n 2018, ho\ng ai tiê thâo g^r mđ^ kyar klei hd^p mda kơ êbeh 275 êbâo ]ô mnuih [uôn sang djuê [ia\, truh êbeh 53% ênoh mnuih [uôn sang mơ\ng alu\ wa\l, ]ar Kon Tum mđing dlăng kơ bruă duh mkra pla mjing. Klei anei kbiă hriê mơ\ng klei mâo klă s^t mnuih [uôn sang du\m djuê ana ti alu\ wa\l mse\ si: Sêđăng, Banar, Jeh-Triêng… amâo dah du\m djuê ana ayo\ng adei mkăn mse\ si: Tày, Thái, Mường, Dao…. Klei hd^p mda jưh knang kơ bruă duh mkra pla mjing. Mơ\ng klei ktrâo la], mtru\t mjhar, đru brei mơ\ng knu\k kna mb^t ho\ng knơ\ng bruă lo\ hma alu\ wa\l, mnuih [uôn sang hur har ba pla djuê mjeh mrâo leh ana\n ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra pla mjing, sơnăn hnơ\ng mâo mnơ\ng pla mjing đ^ h^n. Kyua ana\n khă gơ\ thu\n anei ênoh du\m mta mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma phu\n mse\ si kphê, ksu, tiêu tru\n sơa^, [ia\dah ênoh hrui w^t yap mdu\m hlăm 1 ]ô mnuih mơ\ng ]ar Kon Tum ăt đ^ mơ\ng êbeh 34 êklăk truh êbeh 37 êklăk prăk kdlưn ho\ng hdră k]ah jao. Klei năng m’ak h^n, ana\n jing klei bi mlih klei m^n hlăm bruă duh mkra mơ\ng mnuih [uôn sang. A Xê, djuê ana Xêđăng, [uôn Văn Tó, să Đăk Ui, kdriêk Đăk Hà la] sơnei:“Ara\ anei hlăm [uôn sang pô grăp boh sang thâo ba yua leh hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra pla mjing. Lu êdeh kai, êdeh k[ươ bi hrô kơ ai mnuih. Krih êa máy móc sơa^ ngă. Rông, pla ya mta mnơ\ng mnuih [uôn sang ăt duah blei djuê mjeh mrâo mơh. Si la] he\ djuê mjeh mrâo kơh boh mnga đ^, mnuih [uôn sang drei dưi mâo klei trei mđao mse\ sơnei”.

Mđing dlăng kơ kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\, thu\n 2018 ]ar Kon Tum lo\ dơ\ng ngă, po\k mlar lu gru hmô ]ia\ng mnuih [uôn sang mâo hnư hrui w^t. Êdah klă jing gru hmô pla Sâm Ngọc Linh gu\ êyui dliê ti du\m să: Tê Xăng, Măng Ri, Ngọc Lây mơ\ng kdriêk Tu Mơ Rông, gru hmô pla kphê kr^ng ê-ăt, mnga pôk kim tuyến, sâm hrue#, đương quy ti du\m kdriêk: Đăk Glei, Tu Mơ Rông leh ana\n Kon Plông. Mơ\ng du\m gru hmô anei mâo lu phung mdro\ng prăk êklai mơ\ng sâm Ngọc Linh, prăk êklăk mơ\ng sâm hrue# amâo dah prăk êklăk mơ\ng kphê kr^ng ê-ăt jing mnuih [uôn sang djuê [ia\. A Hơn, khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mơ Rông brei thâo, kyua pla mjing ana êa drao boh nik gơ\ ana sâm Ngọc Linh, thu\n 2018 kdriêk mhro\ 6% go\ êsei [un đ^ giăm 2 blư\ mkă ho\ng hnơ\ng yap mdu\m mơ\ng ]ar:“Mnuih [uôn sang hlăm 3 să Tê Xăng, Ngọc Lây leh ana\n Măng Ri kyua pla ana sâm Ngọc Linh, ana yuôm h^n anei dưi tlaih leh mơ\ng klei [un [in leh ana\n đ^ hriê kơ sah mdro\ng mơ\ng ana êa drao sâm Ngọc Linh. Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk Tu Mơ Rông g^t gai, ksiêm dlăng ]ia\ng du\m êpul, du\m go\ êsei pla si be\ ngă ]ia\ng mâo ba w^t boh tu\ dưn, ]ia\ng du\m go\ êsei dưi msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap mơ\ng ana êa drao anei”.

}ia\ng mjing phu\n hrui w^t h’^t kjăp kơ mnuih [uôn sang djuê [ia\ hd^p giăm dliê, truh jih thu\n 2018, êbeh 193 êbâo ha dliê mâo ]ar Kon Tum jao kơ du\m êbâo go\ êsei mnuih [uôn sang, êpul go\ êsei leh ana\n êpul êya kriê dlăng răng mgang. Thu\n anei mơ\ng ênoh prăk tla bruă kriê dlăng wa\l dliê yap mdu\m grăp go\ êsei mnuih [uôn sang mâo hnư hrui w^t hlăm brô 7 êklăk 300 êbâo prăk, êpul go\ êsei hlăm brô 39 êklăk prăk leh ana\n êpul êya hlăm brô 115 êklăk prăk. Hồ Thanh Hoàng, khua Keh prăk Răng mgang leh ana\n Mđ^ kyar dliê ]ar Kon Tum brei thâo, anei jing ênoh hrui w^t h’^t, yuôm bhăn êdi ]ia\ng mnuih [uôn sang mkra mđ^ klei hd^p mda lehana\n đru mguôp msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap:“Klei hd^p mda mnuih [uôn sang hluê ngă bruă kriê dlăng răng mgang dliê mâo leh klei đ^ kyar klă s^t, boh nik gơ\ mnuih [uôn sang hd^p hlăm dliê, giăm dliê, kr^ng taih kbưi, kr^ng dleh dlan h^n. Mơ\ng ana\n mđ^ h^n bruă yang [uôn đru mguôp kriê dlăng dliê, jak iêu du\m gưl tal mnuih [uôn sang hur har hluê ngă bruă kriê dlăng răng mgang dliê. Mhro\ ênoh go\ êsei [un, krơ\ng kjăp klei hd^p mda yang [uôn, klei êđăp ênang bruă kđi ]ar leh ana\n klei hnu\k êngiê yang [uôn dưi krơ\ng kjăp ti du\m alu\ wa\l [uôn sang, boh nik gơ\ ti kr^ng taih kbưi mơ\ng ]ar”.

Ho\ng klei hluê ngă lu hdră bruă mđrăm mb^t, mâo boh tu\ dưn, thu\n 2018, klei hd^p mda mơ\ng êbeh 275 êbâo ]ô mnuih [uôn sang djuê [ia\ mơ\ng ]ar Kon Tum mâo klei đ^ kyar năng yap. Klei anei bi êdah ho\ng bruă alu\ wa\l ngă djăp ênu\m leh ana\n kdlưn lu hdră k`ăm k]ah jao, mse\ si: mhro\ 3,5% ênoh go\ êsei [un, mhro\ ênoh go\ êsei [un mơ\ng ]ar adôk gu\ 17%, mđ^ ênoh hrui w^t yap mdu\m 1 ]ô mnuih mơ\ng êbeh 34 êklăk đ^ truh 37 êklăk prăk kdlưn ho\ng hdră k]ah jao; ênoh mnuih [uôn sang jing mnuih djuê [ia\ mâo hră bảo hiểm mdrao mgu\n truh 95%... Anei jing du\m boh tu\ dưn, tur knơ\ng yuôm bhăn ]ia\ng thu\n mrâo 2019 klei hd^p mda mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti Kon Tum srăng lo\ dơ\ng dưi mđ^ kyar./.