VOV4.Êđê - Mơ\ng phu\n pra\k t^ng tla brua\ kriê dla\ng, ra\ng mgang dliê, lu go\ êsei tu\ ma\ klei pha\n jao kriê dla\ng, ra\ng mgang dliê ti kdriêk Kon Braih, ]ar Kontum duh bi liê blei leh mnơ\ng rông, blei hbâo pruê kriê dla\ng mnơ\ng pla, mđ^ kyar brua\ duh mkra. Leh êbeh 10 thu\n po\k nga\, mơ\ng hdra\ duh bi liê djo\ anei, lu go\ êsei g^r ktưn kpưn đ^ tlaih [un, mâo pra\k ka\k ru\ mkra sang pro\ng siam, rông anak ]ô nao sang hra\ m’ar. Hdra\ ra\ng mgang dliê ti alu\ wa\l dưi mđ^ kla\ s^t.

A Lít, djuê ana Sêđăng ti [uôn Kon Ktu, să Đăk Ruồng, kdriêk Kon Braih, ]ar Kon Tum brei thâo tu\ mă răng mgang giăm 28 ha dliê ]o\ng mâo mơ\ng thu\n 2008. A Lít brei thâo grăp thu\n go\ êsei tu\ mă yap mdu\m mơ\ng 15 – 19 êklăk prăk mơ\ng prăk tla kriê dlăng wa\l dliê. Mơ\ng ênoh prăk hrui w^t anei go\ êsei duh bi liê blei u\n dliê mjeh ba w^t rông, hbâo pioh ba pruê kơ 1 ha 2 sào ksu, 3 ha hbei [lang, 1 ha kphê, lehana\n giăm 100 phu\n ana bời lời. Ara\ anei du\m gru hmô rông mnơ\ng, pla mjing go\ êsei hrui w^t prăk mnga hlăm brô 90 – 100 êklăk prăk grăp thu\n. Kyua ana\n go\ êsei mâo ru\ mdơ\ng leh sang pro\ng siam, mâo prăk rông 2 ]ô anak hriăm hră:

“Kâo [uh tu\ mă prăk tla kriê dlăng wa\l dliê mâo boh tu\ dưn êdi kơ mnuih [uôn sang ti kr^ng [uôn sang mse\ si hmei. Du\m go\ êsei tu\ mă prăk mâo thiăm hnư hrui w^t lehana\n mđ^ kyar bruă duh mkra go\ êsei. Lehana\n leh tu\ mă prăk tla sơnăn bruă kriê dlăng răng mgang dliê ăt đ^ kyar h^n mơh. Grăp mlan, hmei mko\ mjing bruă hiu suang dlăng răng mgang dliê, tơdah hmao [uh sơnăn mguôp mb^t ho\ng knuă druh să, phung kriê dlăng dliê ]ia\ng kwang mă”.

Mse\ djuê ana\n, Phạm Văn Hải, ti alu\ 12, să Đăk Tờ Re, kdriêk Kon Braih ăt tu\ mă răng mgang 8 ha 2 sào dliê mơ\ng knhal jih thu\n 2012. Hluê si Phạm Văn Hải, bruă tu\ mă prăk tla kriê dlăng wa\l dliê srăng ba w^t boh tu\ dưn mdua, tơdah ênhă dliê phăn jao dưi răng mgang jăk h^n; mnuih [uôn sang mâo thiăm prăk duh bi liê blei djuê mjeh mnơ\ng pla mđ^ kyar bruă duh mkra. Kno\ng go\ êsei `u, hlăm 2 thu\n 2017 lehana\n 2018, tu\ mă êbeh 26 êklăk prăk. Jih jang ênoh prăk duh bi liê blei hbâo pruê, êa drao krih kơ hluăt ]ia\ng kriê dlăng 1 ha mkrah ksu, êbeh 2 ha kphê lehana\n 3 ha mkrah hbei [lang. Hluê si t^ng knhal jih thu\n 2019, jih jang du\m mta mnơ\ng pla srăng hrui w^t mâo hlăm brô 250 êklăk prăk:

“Keh răng mgang wa\l dliê grăp thu\n tla prăk kơ hmei, leh tu\ mă prăk hmei blei hbâo pioh ba pruê kơ kphê, ksu lehana\n hbei [lang ]ia\ng mđ^ kyar bruă duh mkra go\ êsei jăk h^n. Lehana\n s^t tu\ mă prăk, sơnăn mnuih [uôn sang alu\ 12  hmei khăng mko\ mjing du\m êpul hiu suang dlăng dliê. S^t dliê dưi răng mgang, sơnăn amâo mâo ôh klei uă druôm bi rai dliê, ênhă dliê dưi krơ\ng kjăp”.

Mơ\ng ênoh prăk tla kriê dlăng wa\l dliê, lu go\ êsei mnuih [uôn sang ti kdriêk Kon Braih blei hbâo pioh ba pruê kơ mnơ\ng pla mâo hnư hrui w^t lu.

Truh kơ ara\ anei, kdriêk Kon Braih, ]ar Kon Tum mâo 983 go\ êsei lehana\n 24 êpul êya tu\ mă phăn jao kriê dlăng 12 êbâo 800 ha dliê ]o\ng mâo. Grăp ha du\m go\ êsei amâo dah êpul êya tu\ mă mơ\ng 700 – 813 êbâo prăk tla kriê dlăng wa\l dliê.

Hluê si A Nguy, k’iăng khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Đăk Tờ Re, kdriêk Kon Braih, mơ\ng leh hluê ngă hdră êlan tla prăk kriê dlăng wa\l dliê hlăm alu\ wa\l kdriêk, bruă răng mgang lehana\n mđ^ kyar dliê mâo klei đ^ kyar jăk siam, klei bi rai dliê, pui [ơ\ng dliê, ks^ng mmiă lăn dliê, uă druôm kyâo mtâo soh ho\ng hdră bhiăn hro\ tru\n êdi. Wa\l dliê [rư\ [rư\ dưi mđ^ mlih, đ^ h^n hdră răng mgang, bi kna lehana\n kriê kjăp phu\n êa kơ wa\l dliê ]o\ng mâo.

A Nguy brei thâo, mnuih [uôn sang leh tu\ mă prăk mơ\ng ênoh prăk tla răng mgang wa\l dliê lehana\n ba yua djo\ hdră duh bi liê kơ bruă rông mnơ\ng, pla mjing mâo hnư hrui w^t lu h^n. Mơ\ng ana\n đru du\m go\ êsei mă tu\ phăn jao, du\m êpul êya ara\ anei amâo lo\ mâo ôh go\ êsei [un, [ia\dah mâo lu go\ êsei đ^ hriê kơ sah mdro\ng:

“Mnuih [uôn sang ba yua jăk prăk tla kriê dlăng wa\l dliê blei hbâo pruê pioh ba pruê kơ du\m mta mnơ\ng pla, blei êmô, u\n, bê mđ^ kyar bruă duh mkra mâo hnư hrui w^t đ^. Klei hd^p mda mnuih [uôn sang mơ\ng ana\n bi mlih h^n. Êngao kơnăn êlâo dih dliê ka phăn jao, klei uă druôm kyâo, bi rai dliê mâo n’nao dleh ksiêm dlăng; khă sơnăn, ara\ anei mâo prăk tla kơ mnuih [uôn sang, sơnăn klei đua klam mơ\ng mnuih [uôn sang đ^ kyar h^n, dliê amâo mâo lui] liê ôh, kyua mnuih [uôn sang răng mgang jăk, ênhă dliê dưi krơ\ng kjăp”.

Lu go\ êsei tlaih leh kơ klei [un [in, kpưn đ^ hriê kơ sah mdro\ng.

Êbeh 10 thu\n êgao, mb^t ho\ng boh tu\ dưn hlăm bruă mđ^ h^n klei thâo mơ\ng mnuih [uôn sang kơ bruă kriê dlăng, răng mgang dliê, hdră êlan tla prăk kriê dlăng wa\l dliê ti kdriêk Kon Braih, ]ar Kon Tum đru leh mnuih [uôn sang mâo thiăm prăk duh bi liê kơ bruă rông mnơ\ng, pla mjing mđ^ hnư hrui w^t đru mnuih [uôn sang msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap. Mơ\ng ana\n, klei hd^p mda mnuih [uôn sang, boh nik gơ\ mnuih [uôn sang du\m djuê ana [ia\ dưi mkra mlih leh, mnuih [uôn sang siă suôr h^n ho\ng dliê kyâo./.

H’Mrư Ayun pô mblang