VOV4.Êđê - Ară anei Việt Nam jing ala ]ar dôk tal 2 dlông ro\ng lăn kơ ênoh boh kphê ba ]h^ kơ ala ta] êngao, leh anăn kphê Việt Nam mâo ]h^ mnia leh hlăm 80 ala ]ar, kr^ng lăn ala. Khă sơnăn, hnơ\ng kphê amâo bi knar ôh ho\ng hnơ\ng jăk leh anăn ênoh Yuôm kphê ba w^t. Mnuih [uôn sang pla kphê ăt hd^p amâo hơ^t, bi anôk bruă mnia blei tu\ lu klei amâo myun, hu^ srăng kruh anôk bruă mnia blei. Yan boh mnga thu\n 2018-2019 dưi yap jing yan dleh dlan kjham h^n hlăm wang 10 thu\n kyua prăk hrui w^t ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao Việt Nam mâo ka bo\ 3 êklai USD, hro\ giăm 500 êklăk USD mkă ho\ng yan boh mnga thu\n êlâo. Mb^t anăn, ênoh kphê hlăm ala ]ar ăt ti hnơ\ng êlưih êdi hlăm wang 10 thu\n êgao. Hgao klei gun kpăk, klei dleh dlan leh, snăn si be\ ngă ]ia\ng kphê Việt Nam dưi bi s^t hdra\ k`ăm mâo ba ]h^ kơ ala ta] êngao dưi ba w^t truh 6 êklai USD hlăm wang 10 thu\n kơ anăp.

Du\m hruê knhal jih thu\n, go\ sang Lê Phước Ngà, ti alu\ 9, sa\ Tân Sơn, [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai mjh^t m’ua\t kơ brua\ pe\ boh kphê. Yăn anei boh kphê đ^ h^n, [ia\dah `u ăt ênguôt, kyua ênoh bi liê lu đei, lehana\n ênoh ]h^ kphê êlưih snăk sơưn, t^ng ma\ snăn `u lui] êdi mka\ ho\ng ênoh leh bi liê. Klei hd^p mda go\ sang mâo 5 ]ô mnuih, anak aneh hriăm hra\ mơar srăng le\ hlăm klei dleh dlan, tơdah kno\ng jưh knang hlăm 1 ha kphê:“Ho\ng ênoh ]h^ mse\ ara\ anei, snăn mnuih pla mjing lui] liê lu êdi. Hbâo pruê, djăp mta mnơ\ng pioh kơ brua\ dlăng kriê đ^ sơăi, mưn mnuih ma\ brua\ yuôm mơh, djăp mta brua\ bi liê yuôm sơăi, [ia\dah ênoh ]h^ kphê amâo mâo yuôm ôh. Mse\ snei mnuih pla mjing knăp măng ai yơh”.

Mse\ si hlăk ako\ yan pe\ kphê thu\n dih, ênoh ]h^ kphê hlăm ala ]ar ti hnơ\ng 42 êbâo prăk/kg, snăn ako\ yăn thu\n anei mil 35 êbâo prăk/kg, lehana\n lo\ tru\n nanao, ara\ anei adôk ma\ mơ\ng 32 – 33 êbâo prăk/kg. Klei ênoh ênil ba klei amâo mâo jăk anei ho\ng mnuih pla kphê êjai ênoh bi liê kơ brua\ jing yuôm, truh ti wưng ]h^ boh mnga mâo amâo mâo yuôm ôh. Ti lu kr^ng, lo\ lui] liê lu h^n truh kơ dua blư\ yua amâo mâo ênoh, lehana\n lui] boh mnga mơh.

Tui si klei Êpul hgu\m brua\ kphê cacao Việt Nam yap, yăn thu\n anei, kluôm ala mâo giăm 690 êbâo ha kphê, hnơ\ng mâo ]h^ kơ ala ta] êngao giăm 1 êklăk 700 êbâo tôn, mâo ba w^t ênoh bi mnia mblei ho\ng ala ta] êngao giăm 3 êklai dolar. Mka\ ho\ng yăn êlâo ênoh boh mnga hro\ hlăm brô 3%, [ia\dah ênoh prăk bi mnia mblei h^n mơh hro\ êbeh 14%. Ênoh kphê ]h^ kơ ala ta] êngao yăn anei yap jing ti hnơ\ng kgu\ h^n êdi hlăm wang 10 thu\n kơ anei. Êjai ana\n, tui si klei bi t^ng knăl năng ai ênoh ]h^ kphê dleh srăng lo\ đ^ hlăm yăn anei, klei dleh dlan ăt srăng lo\ adôk nanao.

Tui si Đỗ Hà Nam, Khua êpul hgu\m kia\ kriê, Knơ\ng khua gai g^t Êpul gru\p Intimex, k’ia\ng khua êpul hgu\m Kphê cacao Việt Nam, boh phu\n kơ klei dleh dlan ênoh ênil ]h^ kphê ara\ anei dôk hlăm anôk mâo truh 90% hnơ\ng boh kphê ala ]ar drei ]h^ asa\r ka mkra mjing. Êjai ana\n le\ ênoh ]h^ boh kphê asa\r jing tui hluê si ênoh mơ\ng London lehana\n Newyork. Ti ana\n ara\ng t^ng mka\ ho\ng phung duh bi liê ngă prăk ngă truh kơ ênoh đ^ lehana\n tru\n amâo mâo thâo t^ng knăl ôh, ngă kơ puhng duh mkra lehana\n mnuih pla mjing ti Việt Nam la\ nanao hlăm klei amâo mâo hơ^t. }ia\ng mâo klei dưi bi mlih, Đỗ Hà Nam la], Kphê Việt Nam brei mđing mko\ mjing hdră ngă brua\ dơ\ng mơ\ng ako\ hlo\ng kơ êdu\k, lehana\n mâo ana\n knăl djo\ guôp hong klei jing, lehana\n ênoh boh kphê mâo:“Du\m knơ\ng brua\ kphê pro\ng dlông ro\ng lăn ma\ mơ\ng kphê Việt Nam sơăi pioh lo\ mkra mjing, [ia\dah drei le\ ]h^ ho\ng ênoh êlưih măng ai. Klei anei brei [uh brua\ mko\ mjing ana\n knăl mơ\ng drei ka hơ^t ôh. Tal dua le\, brua\ mko\ mjing ]ia\ng bi mâo hnơ\ng jăk kphê, pioh mđ^ ênoh ]h^ yuôm jing adôk awa\t êdu êdi. Anei yơh jing brua\ brei drei mđing, kyuadah `u jing klei hd^p kơ brua\ kphê mgi dih”.

Kla\ s^t, brua\ mko\ mjing ana\n knăl, lehana\n jih jang hdră ma\ brua\ mơ\ng ako\ hlo\ng kơ êdu\k brei nga\ yơh ana\n jing klei hd^p kơ brua\ kphê wưng anei, lehana\n brua\ klam klei ata\t ]ung kno\ng ăt jing phung duh mkra. Tui si Thái Như Hiệp. khua kia\ kriê knơ\ng brua\ kphê Vĩnh Hiệp, ]ar Gialai, jing êpul brua\ đru kơ boh kphê thu\n APEC Việt Nam 2017, êgao leh ênuk duh kơ brua\ ]ia\ng djăl mâo [ơ\ng, ]ia\ng ngă brua\ mse\ ho\ng mdian h^n ho\ng brua\ pla mjing. Ara\ anei jing mmông ]ia\ng mâo phung duh mkra mâo ai tiê, mâo klei thâo [uh kbưi, mâo klei uê` klam truh ho\ng mnuih pla mjing:“Tui si hdră êlan mơ\ng knu\k kna jing ti thu\n 2030, drei srăng mđ^ mâo 6 êklai dolar pra\k ]h^ mnia ho\ng ala ta] êngao, klei ana\n jing amâo mâo dleh ôh. }ia\ng dưi nga\ klei ana\n snăn phung duh mkra hlăm alu\ wa\l brei mâo klei thâo hlăm brua\, brei mâo klei khăp, mâo klei uê` klam ho\ng yang [uôn, ho\ng brua\ knua\. Klei yuôm bhăn h^n jing si drei srăng ngă ]ia\ng đru kơ phung pla mjing mâo anôk knang kjăp, ngă kơ digơ\ bi mlih yơh knhuah ngă brua\ hđăp, mđ^ hnơ\ng jăk h^n, hdră êlan kjăp h^n hlăm klei ngă brua\, ]ia\ng kơ digơ\ hrăm mb^t ho\ng phung duh mkra, hrăm mb^t `u\ kma, k`ăm dưi mđ^ kyar brua\ kphê”.

Mb^t ho\ng klei ênoh ênil ]h^ mnia amâo mâo hơ^t, dhar brua\ kphê Việt Nam ăt hlăk dôk tuôm ho\ng lu klei lông dlăng mkăn. Ana\n jing klei ana kphê đue\ nao kơ khua lu h^n êjai. Ti Lăn Dap Kngư, kr^ng pla kphê phu\n mơ\ng Việt Nam, ênha\ kphê êgao kơ 20 thu\n ara\ anei truh hlăm brô 86 êbâo ha, truh 16%, ênha\ kphê mơ\ng 15 – 20 thu\n hlăm brô 140 êbâo ha, truh 26%. Êjai ana\n brua\ lo\ w^t pla mrâo tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, lehana\n dlăng kriê wiê ênăk kphê ăt adôk hlăm hdră êlan ma\ brua\ hliê hluôt, ]o\ng duh m^n ma\ hjăn. Phùng Văn Quy, ti sa\ Tân Bình, kdriêk Đăk Đoa, ]ar Gialai, la]:“Kơ klei dưn yua hdră êlan kreh knhâo hlăm brua\ knua\ jing brei truh ho\ng mnuih pla mjing jê` jê` kơh. Bi ara\ anei lu mnuih [uôn sang pla mjing ]o\ng ngă ma\ hjăn, amâo mâo thâo nik ôh kơ hră êlan ma\ brua\, lu mta brua\ ngă adôk ka djo\”.

Hlăm klei mkăn le\, brua\ pla mjing kphê ti ala ]ar drei hlăm du\m thu\n giăm anei ăt tuôm ho\ng lu klei amâo mâo jăk mơ\ng yăn adiê. Leh không amâo mâo djăp êa, truh kơ klei hjan pro\ng êa lip lê] ba lu klei amâo mâo jăk ôh kơ war kphê. Êpul brua\ hgu\m kphê cacao Việt nam t^ng knăl hlăm yăn thu\n 2019 – 2020 hnơ\ng boh kphê Việt Nam mâo năng ai srăng hro\ truh 15% mka\ ho\ng êlâo kyua klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng yăn adiê.

K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma Nguyễn Hoàng Hiệp la], Kphê Việt Nam hlăk dôk hlăm wưng dleh dlan. Mta k`ăm ]ia\ng bi mâo 6 êklai dolar hlăm thu\n 2030 jing dleh dưi mâo tơdah amâo lo\ mâo ôh du\m hdră êlan djo\, lehana\n mđrăm hlăm jih jang. Ara\ anei, Phu\n brua\ lo\ hma hlăk mâo leh lu hdră srăng ngă dơ\ng mơ\ng klei ruah mjeh, hlo\ng truh kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk, hrui pe\ boh, mđ^ ai brua\ mkra mjing boh mnga, ]ua\l mka\, lehana\n mâo klei hgu\m kr^ng pla mjing, mđ^ kyar kjăp brua\ mnia mblei, hưn mdah kơ ana\n knăl… ]ia\ng lo\ bi kru\, lehana\n mđ^ kyar brua\ kphê:“}ia\ng lo\ dơ\ng mđ^ kyar kjăp dhar brua\ kphê, hlăm wưng kơ ana\p brei mâo klei mđing h^n hlăm du\m brua\ mse\ si: Êlâo h^n ksiêm dlăng hnơ\ng pro\ng brua\ pla mjing kphê, djăp ho\ng ênoh ]ia\ng mơ\? Leh hơ^t ênha\ pla mjing kphê hlăm brô 600 êbâo ha hlăm thu\n 2025, hlăm ana\n mjut mjing kr^ng pla kphê jăk djo\ ho\ng hdră ]ua\l mka\ mkra mjing lehana\n brua\ nah gu\. Mtru\t du\m knơ\ng brua\ mkra mjing boh kphê pioh ]h^ kơ ala ta] êngao, duh bi liê kdrăp ma\ brua\ mrâo, lehana\n mđ^ kyar kjăp brua\ mnia mblei, hưn mdah ana\n knăl, lehana\n dhar kreh kphê Việt Nam”.

Êjai dôk hlăm wưng dleh dlan anei, dhar brua\ kphê hre\ leh êlan pô ngă ]ia\ng tui duah gru mnga], klông nao dưi găn jih klei ru\ng răng. Ho\ng djăp hdră êlan jing mta phu\n ăt mâo ta\ leh. {ia\dah klia\ng jing jih jang hdră ana\n si srăng ngă? Knu\k kna, phung pla mjing, phung duh mkra, phung kreh knhâo [uh leh sơăi hdră êlan mb^t, lehana\n ti jing klei djo\ kơ brua\ kphê pô ]ua leh. {ia\dah amâo mâo djo\ ôh kno\ng blu\ lu mse\ snăn lehana\n lui kơ ana\n, lehana\n sui thu\n êngu\n mlan du\m pluh thu\n êgao kphê Việt Nam ăt kno\ng tui tio\ kơ ênoh mâo jing giê mka\ klei tu\ jing, bi klei tu\ dưn kla\ s^t ăt adôk le\ hlăm kngan phung duh kơ brua\ nga\n prăk dlông ro\ng lăn./.