Mjưh rue# du\m klei ]ih hla\m “Brua\ lo\ hma la\n dap kngư tui duah boh kdru\t kơ wưng mrâo”, hmei hlak mblang kơ du\m klei tu\ jing h’^t kja\p mâo du\m anôk brua\ duh mkra lehana\n mnuih nga\ lo\ hma ti kr^ng la\n dap kngư dưi mâo, mơ\ng ana\n brei [uh, kno\ng dưi bi mkla\ boh kdru\t kơ brua\ dhar kreh – ai tiê klei m^n, pra\k duh bi liê lehana\n kdra\p mrâo kơh dưi đru kơ brua\ lo\ hma la\n dap kngư kpưn đ^ tu\ jing h^n, alum kơ [^ng ga\p ka\p mđing hmư\ klei ]ih hưn la] kơ klei anei snei:

Kha\dah mâo mdơ\ng leh sang pro\ng siam djiêu êlan dơ\ng pro\ng mrô 26, Lê Hải Đăng, alu\ Phước Thành, sa\ Êa Yông, kdriêk krông Pa], ]ar Daklak, ăt pioh lu mmông h^n dôk hlăm sang ti hma kbưi ho\ng ana\n 2km, mơak ho\ng mnu\ ada phưi tha gu\ phu\n kphê, gu\ êyui ana boh sầu riêng mâo leh 15 thu\n, mboh bo\ adhan. Thu\n leh êgao, mơ\ng mnu\ rông hlăm gu\ êyui kphê lehana\n ana boh ana\n mâo ba w^t êbeh mơh 30 êklăk prăk, mơ\ng kphê mâo hrui 20 êklăk prăk. {ia\dah mơ\ng ana boh sầu riêng sa ha dua, tu\ ma\ phăn jao mơ\ng đang kphê Phước An, snăn grăp thu\n mâo ba w^t mơ\ng 700 truh êbeh 1 êklai prăk. Đăng brei thâo, mâo he\ boh tu\ dưn anei kyua mâo knơ\ng brua\ mta brei pla plua\ boh sầu riêng hla\m war kphê mơ\ng thu\n 2004, đru leh kơ lu go\ êsei tlaih mơ\ng klei dleh dlan:

“Tơdah kno\ng pla hjăn kphê s^t nik srăng le\ hlăm klei dleh dlan. {ia\dah ara\ anei pla plua\ mb^t boh [ơr Booth, pla boh sầu riêng, snăn mâo ba w^t klei tu\ dưn h^n. mse\ ho\ng sang hmei tloh blei êdeh ôtô leh mơh. Anak aneh 3 ]ô hriăm hra\ mơar truh anih sơăi”.

Mb^t ho\ng brua\ mjing djăp klei găl kơ du\m go\ êsei mâo hnơ\ng hrui w^t lu, klei tu\ dưn yuôm bhăn Knơ\ng brua\ kphê Phước An ngă leh, mjing sa phung ngă brua\ mâo klei ]ang hmăng, mâo klei thâo [uh kbưi, thâo ba yua kdrăp ngă brua\ mrâo mrang. Mse\ si ti [uôn Ju\ng, sa Êa Yông, anôk mâo lu mnuih [uôn sang Êđê ngă brua\, jih jang thâo ba yua leh sơăi đ^ng blu\ thâo m^n, ]ia\ng po\k dlăng ya mta mjeh jăk, hbâo pruê, êa drao jăk, đăm le\ hlăm klei ba yua djăp mta mnơ\ng mgưt. Jing mâo leh knơ\ng kjăp kơ klei đ^ kyar, di`u jho\ng duh bi liê kơ brua\ rông mnơ\ng, yua hbâo bru\ hla\m brua\ dlăng kriê kphê, ba êlan êlâo pla djăp mta ana boh kroh mse\ si boh [ơr Booth, [ơr Hass, [ơr Gem amâodah mjeh boh sầu riêng Musang King. Y-Thơm Niê, khua [uôn, [uôn Ju\ng 2 mâo klei đăo knang, ho\ng hnơ\ng anei, klei hd^p go\ sang `u srăng đ^ kyar h^n:

“Hlei go\ sang pla leh ana boh sầu riêng snăn klei hd^p bi mlih mtam. Kyua ana\n thu\n anei jih jang alu\ [uôn mđing hlăm brua\ duh bi liê ba pla ana boh sầu riêng, lehana\n du\m mta ana boh kroh mkăn bi pla hlăm sa ênha lăn ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn mâo ba w^t”.

Phung duh mkra mnia mblei kjăp, mnuih pla mjing đ^ kyar, lehana\n thâo hlăm brua\ ăt jing klei ênưih thâo [uh ti du\m anôk duh mkra mâo leh klei tu\ jing ti ]ar Lâm Đồng. Knơ\ng brua\ Đà Lạt Hasfarm trua\n kơ brua\ pla mnga, Êpul hgu\m brua\ Anh Đào, Êpul hgu\m brua\ Xuân Hương, truăn kơ brua\ pla mjing djam mtam, dưi đru leh kơ mnuih ngă brua\ pô lehana\n du\m go\ êsei pla mjing mâo hgu\m brua\ lehana\n hơ^t hnơ\ng hrui w^t mơ\ng 500 truh êbeh êklai prăk/ha/thu\n. Mb^t ho\ng klei tu\ dưn mâo mnơ\ng dhơ\ng, mnuih pla mjing lo\ mâo phung duh mkra mnia mblei mjua\t bi hriăm brei kơ knhuah pla mjing djo\ hdră, lehana\n mâo knhuah dhar kreh jăk. Hà Duân, sa go\ êsei pla djam sui thu\n leh ti Đà Lạt brei thâo, nao mu\t hlăm klei hgu\m brua\, jing lui jih knhuah duah [ơ\ng hđăp, [ia\dah ara\ anei nao hla\m hdră ]ua\l mka\, mko\ mjing hdră brua\, rơ\ng mâo hnơ\ng kjăp:

“Leh mu\t ho\ng êpul brua\ hgu\m snăn kâo mâo hriăm, đru kơ hdră dlăng kriê hlăm brua\ pla mjing, tơdah k[ah prăk ngă brua\, mâo êpul brua\ hgu\m đru. Leh pô pla mjing mâo boh mnga, snăn êpul brua\ hgu\m hrui blei jih snăn pô hơ^t ai tiê snăk ngă brua\. Hnơ\ng mâo ba w^t mka\ ho\ng êlâo đ^ h^n êgao kơ mkrah truh kơ dua blư\”.

Leh du\m knơ\ng brua\ lo\ hma, dliê kyâo knu\k kna ti lăn Dap Kngư toh hroh kơ hdră êlan ngă brua\, snăn phung duh mkra mkăn mâo klei đ^ kyar năng ]ih pioh. Leh 17 thu\n hluê ngă hdră mtru\n mrô 80/2002 mơ\ng khua knu\k kna kơ brua\ mtru\t mđ^ klei hrui blei boh mnga brua\ lo\ hma ho\ng klei kuôl ka\, 10 thu\n hluê ngă hdră mtru\n mrô 26 mơ\ng phu\n brua\ kđi ]ar kơ lo\ hma, kơ mnuih ngă lo\ hma, kr^ng [uôn sang snăn truh kơ ara\ anei phung duh mkra ti lăn Dap Kngư mâo leh klei hgu\m brua\, hrui blei jih jang êa ksâo êmô, êa hnuê, lehana\n kbâo mơ\ng du\m go\ êsei, hbei [lang, lehana\n ktăk ksu, 17% hnơ\ng knăt ]ê mtah, 10% hnơ\ng mnga mâo…

Nguyễn Công Thừa, Khua kia\ kriê brua\ hgu\m Anh Đào, ]ar Lâm Đồng la], ho\ng du\m klei bi mlih hdră êlan ngă brua\, lehana\n kơ klei mnia mblei, êpul brua\ hgu\m mjing leh djăp klei găl ]ia\ng duh bi liê kơ brua\ lo\ hma ho\ng klei kjăp h^n:

“Hdră êlan mơ\ng Đảng, knu\k kna lehana\n jih jang klei bhiăn drei ngă brua\ hlăk dơ\ng mnbga] ta]. Jih jang êpul brua\ hgu\m, phung duh mkra mnia mblei mâo klei bi mguôp ho\ng phung ngă lo\ hma, mko\ mjing sa hdră ngă brua\ kjăp mơ\ng ako\ hlo\ng kơ êdu\k, đru prăk kăk lehana\n hdră ngă brua\, ]ia\ng mđ^ hnơ\ng jăk boh tu\ dưn mâo. Bi lui hjăn du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ]h^ mnia hjăn s^t nik amâo mâo srăng đ^ kyar ôh”.

Mâo klei êmuh mse\ snei: Mâo leh atur kjăp jăk găl leh, ya ngă boh tu\ dưn brua\ duh mkra kơ lo\ hma ti Lăn Dap Kngư ăt adôk êdu êdo\k? Ya ngă ăt adôk ma\ brua\ hliê hluôt, lehana\n ăt adôk nanao hlăm klei duh mkra mnia mblei hjăn păn amâo mâo thâo b^t êlan kbia\ mơ\ng 1 êklăk do êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, ho\ng 2 êklăk ha lăn pla mjing… Ya ngă lu phung duh mkra, puhng ngă lo\ hma ktuh êyuh leh ngăn prăk duh bi liê, ba yua leh klei kreh knhâo ho\ng kdrăp ngă brua\ mrâo mrang, [ia\dah klei tu\ dưn kno\ng mâo ba w^t ma\ hla\m sa dua yan, leh kơ ana\n le\ hla\m klei dleh dlan yơh mđ^ mđal?

Boh s^t ho\ng phung duh mkra pro\ng, lehana\n phung duh mkra ngă brua\ amâo mâo jing ti Lăn Dap Kngư brei [uh, kdrăp ngă brua\, prăk kăk ngă brua\ yơh jing mnơ\ng srtăng ba w^t klei tu\ jing, tơdah mâo kreh dhar, lehana\n knhuah ênuah hlăm klei bi mnia mblei. “Kyua klei tu\ dưn 10 thu\n pla mnơ\ng”, “Ya boh [ơ\ng bư\ boh ana\n”, dăl leh hlăm 25 thu\n êgao, Đà Lạt Hasfarm jih ai tiê leh ho\ng brua\ pla mnga, lehana\n ]h^ mnga. Êpul brua\ hgu\m Anh Đào jih ai tiê mơh ho\ng brua\ pla djam, lehana\n ]h^ djam giăm 20 thu\n ho\ng anei, mko\ mjing hdră êlan bi mguôp kjăp, mâo k’hưm ho\ng mnuih pla mjing. Mnuih ngă brua\ ti knơ\ng brua\ kphê Phước An, mâo leh êbeh 10 thu\n sia\ suôr ho\ng brua\ pla boh sầu riêng, ho\ng klei ]ang hmăng điêt dhiêt đui] jing ênoh boh mnga kno\ng 6 êklăk prăk/tôn.

Dhar kreh – ai tiê jing boh kdru\t kơ brua\ lo\ hma pla mjing, mnuih nagư lo\ hma, kr^ng [uôn sang jing klei mâo bơ\k bâo leh mơ\ng hnưm, hlăm hdră mtru\n mrô 26/2008 mơ\ng phu\n brua\ kdi ]ar: “mghaih msir kơ brua\ lo\ hma, kơ mnuih ngă lo\ hma, kr^ng [uôn sang, êlâo h^n jing bi kru\ ai tiê thâo khăp kơ lăn ]ar, mnuih ngă lo\ hma kut kat hlăm klei ]o\ng ngă, ]o\ng g^r”.

Hla\m wưng ênuk mrâo, boh kdru\t kơ dhar kreh ai tiê mâo bi êdah hlăm hdră mtru\n mrô 26 dưi thâo săng, lehana\n jih phung duh mkra mnia mblei lehana\n êpul brua\ hgu\m bi hluê ngă, lehana\n bi thâo săng ho\ng kluôm klei duh mkra. Ti anôk bi trông kơ brua\ duh mkra êngao knu\k kna thu\n 2019, Khua knu\k kna Nguyễn Xuân Phúc jih ai tiê mđ^ ai klei ana\n, lehana\n la], dhar kreh ai tiê srăng mjing klei găl kơ phung duh mkra đ^ kyar, Êpul brua\ hgu\m kjăp h^n:

“Kâo iêu mthưr lo\ dơ\ng mjing, lehana\n bi kjăp klei đăo knang plah wah mnuih pla mjing, phung duh mkra mnia mblei, brua\ sang ]ư\ êa hlăm klei duh mkra mnia mblei ênuah, kla\ mnga], mtăp mđơr, ho\ng klei bi ksul mbu\ klei mđ^ ai phung duh mkra mnia mblei Việt Nam. Sa alu\ wa\l duh mkra êngao knu\k kna đ^ kyar kjăp, mb^t ho\ng klei duh mkra mơ\ng knu\k kna ngă brua\ tu\ jing h^n, êpul brua\ hgu\m mbrua\ srăng mjing kơ klei hd^p êdei ana\p đ^ kyar, kjăp h^n kơ klei duh mkra Việt Nam”.

Ti ana\p klei ktro\ mơ\ng klei bi ktưn dlông ro\ng lăn, snăn klei kơ dhar kreh ai tiê hla\m brua\ lo\ hma ti Lăn Dap kngư k]ưm dơ\ng dưn yua kla\ mnga]. Hlăm klei pla mjing mâo ênoh ]ua\n pla mjing doh, brua\ lo\ hma thâo m^n mâo ngă leh hlăm djăp anôk. Hlăm brua\ đru mko\ mjing djăp êpul brua\ hgu\m hluê knhuah mrâo, ho\ng klei [ua\n rơ\ng kla\ mnga] mâo ]oh ]ua\n, ana\n jing êpul brua\ hgu\m brei mâo klei hmăng hmưi pro\ng, mâo klei thâo g^r nanao, lehana\n kăp bi đru hdơ\ng găp…

Tơdah hdră êlan mse\ snăn mâo du\m ]ar ngă ho\ng jih ai tiê, lehana\n mâo phung duh mkra đru mb^t hla\k dôk ngă brua\ tu\ jing, g^r bi gang mkhư\ klei duah m]hua ho\ng hdră brua\, duah [ơ\ng kjhiên lăn dliê, snăn g^r ngă bi mnga] djăp mta brua\, s^t nik brua\ lo\ hma ti lăn Dap Kngư pral srăng năng ho\ng klei găl mơ\ng pô, dưi jing phung yuôm bhăn pioh mđ^ kyar klei duh mkra ala [uôn kjăp, krơ\ng kjăp brua\ kđi ]ar, răng mgang klei êđăp ênang lăn ]ar, kriê pioh knhuah gru dhar kreh djăp djuê ana, lehana\n răng mgang wa\l hd^p mda.

Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk

Lo\ ktuê hmư\ Klei ]ih tal 1: http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/brua-lo-hma-lan-dap-kngu-tui-duah-boh-kdrut-ko-wung-mrao-c151-255435.aspx

Lo\ ktuê hmư\ Klei ]ih tal 2: http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/klei-ih-tal-2-ya-nga-phung-nga-lo-hma-amao-mao-hlue-knuk-kna-c151-255611.aspx

http://vov4.vov.vn/Ede/chuyen-muc/klei-ih-tal-3-ejai-phung-duh-mkra-nga-brua-lo-hma-mse-hong-mdian-c151-255798.aspx