VOV4.Êđê -Ho\ng ai tiê bi hgu\m hgao klei dleh dlan, bi đru hlăm bruă mđ^ kyar bruă duh mkra go\ sang, klei hd^p phung hlăm êpul hgu\m phung kahan hđăp mơ\ng kdriêk Di Linh, ]ar Lâm Đồng amâo mdei bi mlih. Boh nik, mơ\ng hdră đru brei ]an prăk mă mnga hdjul mơ\ng du\m anôk brei ]an đru leh kơ hdră ngă bruă duh mkra hlăm êpul hgu\m kahan hđăp ti nei đ^ kyar, mko\ mjing lu gru hmô mkra mjing mnia mblei tu\ dưn, đru mguôp ba ai ktang mrâo hlăm hdră mko\ mjing êpul hgu\m kjăp ktang.

{uh klei găl, lehana\n klei tu\ dưn mơ\ng brua\ pla ana rông hlua\t mrai hlăm alu\ wa\l, thu\n 2012, kahan hđăp Lê Sáu, ti sa\ Đinh Lạc, kdriêk Di Linh, ]ar Lâm Đồng jho\ng duh bi liê êbeh 2 êklai prăk ru\ mdơ\ng anôk mkra mjing mrai eh hlua\t pioh ]h^ kơ ala ta] êngao. Kyua êma\t hlăm klei bi mnia mblei, dơ\ng mơ\ng mkra mjing 500kg mrai eh hlua\t/mlan, Lê Sáu amâo mâo mdei lo\ po\k mlar anôk pô ngă brua\, lehana\n truh kơ ara\ anei mâo mkra mjing leh 2,5 tôn/mlan, mrai eh hlua\t leh mkra mjing mâo ba ]h^ hơ^t kơ Nhật Bản, Ấn Độ. Amâo mâo djo\ kno\ng kăp hrui blei mơ\ng mnuih [uôn sang, anôk mkra mjing mrao eh hlua\t sang Lê Sáu lo\ mjing brua\ knua\ ma\ h’^t kơ êbeh 30 ]ô mnuih hlăm alu\ wa\. Lê Sáu la], mâo he\ boh tu\ dưn anei, kyua mâo hruh hlua\t jăk, lehana\n hdră êlan ma\ brua\ mơ\ng knu\k kna ênưih mơh:

“Kyuana\n truh kơ ara\ anei mâo mđ^ kyar brua\ hlua\t mrai anei, kyua mâo mnuih [uôn sang ]h^ kơ pô hruh hlua\t jăk. Lehana\n mâo klei bhiăn ma\ brua\ jăk mơ\ng knu\k kna, mjing leh klei găl kơ pô mâo ]h^ mnia truh kơ ala ta] êngao, truh kơ lu ala ]ar dlông ro\ng lăn”.

Amâo mâo djo\ kno\ng hlăm kr^ng [uôn pro\ng, [ia\dah truh hlưam du\m sa\ taih kbưi mse\ si Gia Bắc, Sơn Điền, bảo Thuận, Gung Re\, Tân Châu hlăm kdriêk Di Linh mâo leh lu gru bi hmô phung kahan hđăp jing mnuih djuê [ia\ duh mkra mnia mblei mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk mơh. Leh klei hd^p dưi hơ^t, phung kahan hđăp anei lo\ đru hdơ\ng găp jing phung dôk hlăm klei dleh dlan klei kơ prăk kăk, hdră ngă brua\, mjeh mnơ\ng pla… ]ia\ng kơ digơ\ mđ^ kyar klei hd^p mda. Tui si kahan hđăp Lê Văn Cường, Khua êpul brua\ hgu\m ana măkka kdriêk Di Linh, jing sa hlăm du\m kdrông mko\ kăp đru kơ [^ng kahan hđăp duh mkra mnia mblei, đru prăk kăk brei ]an ho\ng mnga hdjul, ho\ng ênoh jih jang leh brei ]an êbeh 75 êklai prăk:

“Mb^t ho\ng êpul brua\ hgu\m, lo\ mâo knu\k kna đru kơ brua\ duh mkra mnia mblei, hluê djo\ ho\ng hdră êlan VietGap. Pô ]ia\ng bi mâo hnơ\ng jăk mơ\ng asa\r măkka, dơ\ng mơ\ng pla mjing hlo\ng truh kơ mkra mjing. Kyuana\n dưi mâo leh boh mnga jăk, lehana\n dưi ba ]h^ kơ ala ]ar Hàn Quốc”.

Ba yua prăk djo\ hdră k`ăm, ruah hdră duah [ơ\ng djo\ guôp ho\ng ayo\ng adei êpul kahan hđăp dưi mâo ba w^t mơ\ng 200 – 500 êklăk prăk/thu\n. Ara\ anei jih jang êpul hgu\m mơ\ng êpul kahan hđăp kdriêk Di Linh mâo mko\ mjing leh êbeh 30 hdră bi hmô klei duh [ơ\ng, đru ata\t êbeh 2.400 ]ô phung kahan hđăp mâo klei hd^p đ^ kyar, hnơ\ng ênoh go\ êsei [un kno\ng adôk ma\ mil 2%. Hoàng Văn Cường, Khua êpul kahan hđăp kdriêk Di Linh brei thâo, amâo mâo djo\ kno\ng mđing mđ^ kyar brua\ duh mkra, [ia\dah [^ng hgu\m êpul kahan hđăp lo\ ngă jăk brua\ yang [uôn, hgu\m hlăm jih jang brua\ êpul hgu\m mko\ mjing, hlăm ana\n mâo klei bi đru mguôp ru\ mdơ\ng sang bi đru kơ [^ng hgu\m dôk hlăm klei dleh dlan:

“{^ng hgu\m, jing du\m go\ sang mâo klei hd^p đ^ kyar leh, bi đru mkrum ngăn prăk, mko\ mjing keh pioh ru\ mdơ\ng sang kơ [^ng hgu\m, mjing klei găl kơ digơ\ h^t klei hd^p mda. Mđ^ ai digơ\ kpưn đ^ duh [ơ\ng hơ^t kjăp”.

Tui si Phạm Duy, k’ia\ng khua Êpul hgu\m kahan hđăp ]ar lâm Đồng, kyua mâo hdră ma\ brua\ jăk, dơ\ng mơ\ng djăp gưl snăn êpul hgu\m kahan hdăp ngă brua\ tu\ jing, hlăm ana\n êdah êdi jing brua\ bi đru hdơ\ng găp bi hro\ klei [un knap, kp\n d^ kơ sah mdro\ng ho\ng klei ênuah:

“Jing dơ\ng mơ\ng klei mâo hdră djo\, lehana\n hluê ngă jăk snăn mâo ba w^t boh tu\ dưn jăk, êpul hgu\m kahan hđăp kdriêk Di Linh ngă leh ho\ng lu hdră bi hmô duh [ơ\ng ba w^t klei tu\ dưn yuôm bhăn. Mơ\ng ana\n đru mđ^ kyar klei duh mkra kluôm kơ alu\ wa\l, lehana\n hgu\m ngă jăk brua\ bi hro\ [un ho\ng klei kjăp”.

Mb^t ho\ng brua\ mđ^ kyar klei hd^p mda, Êpul hgu\m kahan hđăp kdriêk Di Linh lo\ mko\ mjing tu\ jing 65 brua\ đru ]ung ba mnuih [uôn sang hlăm klei mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo. Grăp thu\n mâo nanao êbeh 97% ênoh go\ sang [^ng hgu\m djăp ênoh ]ua\n go\ sang dhar kreh. Jih jang êpul brua\ hgu\m djăp ênoh ]ua\n doh mnga]. Mơ\ng boh tu\ dưn anei brei [uh, êpul hgu\m kahan hđăp kdriêk Di Linh mâo dưn yua leh jăk brua\ klam, lehana\n knhuah kahan awa Hô, năng jing hla ]hia\m gru ba ako\ hlăm klei ru\ mdơ\ng [uôn sang knư\ hruê knư\ mdro\ng siam./.

Y-Khem Niê mblang