VOV4.Êđê - Kr^ng wa\l kwar Krah – La\n Dap kngư mâo lu klei ja\k ga\l hla\m brua\ hiu ]hưn ênguê. Lu thu\n êgao, du\m alu\ wa\l pral bi hgu\m brua\, bi đru ]ia\ng mđ^ kyar brua\ hiu ]hưn ênguê, mđ^ klei tluh tlưi` mơ\ng du\m anôk hiu ]hưn hla\p ti gra\p alu\ wa\l lehana\n kluôm kr^ng. Kha\ sna\n, brua\ hiu ]hưn ênguê kr^ng anei mđ^ kyar ka djo\ guôp ho\ng klei ga\l mâo lehana\n ai ktang dôk mâo. Du\m ]ar, [uôn pro\ng kr^ng kwar Krah – La\n dap kngư dôk duah hdra\ ]ia\ng mkra mđ^ wa\l anôk hiu ]hưn ênguê ]ia\ng kơ hdra\ brua\ hiu ]hưn ênguê dưi mđ^ kyar h’^t kja\p.

Alu\ wa\l kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư mâo 19 boh ]ar, [uôn pro\ng ho\ng ênhă pro\ng giăm 152 êbâo km2, ênoh mnuih [uôn sang êbeh 24 êklăk ]ô mnuih. Alu\ wa\l anei mâo lu ngăn do\ hiu ]hưn ho\ng lu klei găl êdah klă kơ lăn mnga êa m’ak, ngăn dhar kreh – h[uê ênuk. Kluôm alu\ wa\l ara\ anei mâo 12 ta] êdeh phiơr hlăk ngă bruă, ho\ng 5 ta] êdeh phiơr quốc tế, 10 kdru\n ho# mran êa ks^ mta 1. Anei jing anôk k[^n 14 ngăn dhar kreh dlông ro\ng lăn lehana\n 50 alu\ wa\l knhuah ala ]ar jăk j^n… Thu\n 2018, hnơ\ng tuê nao ]hưn kơ alu\ wa\l kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư mâo hlăm brô 56 êklăk gưl ]ô tuê, truh êbeh 60% hnơ\ng tuê mơ\ng kluôm ala, [ia\dah, ênoh hrui w^t kno\ng mâo giăm 19% mkă ho\ng kluôm ala. Nguyễn Đức Chính, khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Quảng Trị la] sơnei, bruă hiu ]hưn hlăm alu\ wa\l anei adôk k[ah klei bi hgu\m mb^t: “1 hlăm du\m mta awa\t h^n êdi ana\n jing klei bi hgu\m mb^t mơ\ng kr^ng. Quảng Trị dôk plah wah Quảng Bình leh ana\n Thừa Thiên Huế, jing du\m anôk mâo ngăn dhar kreh lehana\n ngăn ]o\ng mâo hing ang êdi. {ia\dah klei bi hgu\m mb^t ana\n ka mâo ôh hluê si klei ]ia\ng mơ\ng phung ngă bruă kriê dlăng. Bruă bi hgu\m mb^t mđ^ kyar bruă hiu ]hưn plah wah du\m ]ar leh ana\n plah wah du\m êpul bruă duh mkra hlăm alu\ wa\l tliêr kjăp leh ana\n hrăm mb^t mâo klei đua klam hdăng găp, sơnăn bruă hiu ]hưn wa\t kr^ng kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư đ^ kyar ktang kjăp h^n”.

Bruă hiu ]hưn mơ\ng alu\ wa\l kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư dưi kah mbha 3 kr^ng: Dưr kwar Krah, kr^ng hang ks^ Dhu\ng kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư. Alu\ wa\l mâo du\m anôk hiu ]hưn jăk j^n mse\ si Quảng Bình, Huế, Đà Nẵng, Hội An, Nha Trang, Phan Thiết, Đà Lạt… Hnơ\ng tuê nao ]hưn kơ alu\ wa\l anei lu, [ia\dah ka mâo klei bi knar ôh, ka dưi jak iêu tuê hiu ]hưn jăk h^n; mta bruă nah gu\ bruă hiu ]hưn ka sa hnơ\ng, klei bi hgu\m mb^t hlăm hdră mđ^ kyar bruă hiu ]hưn adôk êdu awa\t, boh nik gơ\ bi hgu\m mb^t mko\ mjing mta mnơ\ng hiu ]hưn mdê hjăn. Lê Quang Tùng, k’iăng khua Phu\n bruă Dhar kreh, Ktang mjuăt asei mlei leh ana\n Hiu ]hưn la] sơnei, mđ^ kyar bruă hiu ]hưn ti alu\ wa\l anei ka bi knar ôh:“Ara\ anei alu\ wa\l kwar Krah bruă hiu ]hưn đ^ kyar ka bi knar ôh, mâo du\m alu\ wa\l bruă hiu ]hưn đ^ kyar êdi mse\ si: Đà Nẵng, Huế, Quảng Nam, Nha Trang Khánh Hoà… {ia\dah ăt mâo mơh du\m alu\ wa\l ara\ anei bruă hiu ]hưn ka đ^ kyar ôh, bi mâo du\m hdră tă ]ua mko\ mjing hdră êlan k]ah, hlăm ana\n mđ^ kyar mnuih ngă bruă. Ti anei hluê si hmei, hâo hưn mko\ mjing bruă hiu ]hưn mơ\ng du\m alu\ wa\l jing bruă yuôm bhăn leh ana\n hlăm ana\n gru hmô hâo hưn kr^ng ăt jing 1 mta bruă mjing klei mđ^ ai kơ kr^ng đ^ kyar hlăm hruê mlan kơ ana\p”.

Hdră bruă hiu ]hưn kwar Krah – lăn Dap kngư hlăk tuôm ho\ng lu klei ka djo\ guôp, mse\ si kdrăp mnơ\ng yua hiu ]hưn mâo sơa^ plah wah du\m alu\ wa\l;  Tuê hiu ]hưn kno\ng mdei êđăp, mnei êa ks^, hiu ]hưn dlăng leh ana\n huă [ơ\ng, k[ah du\m klei hlăp m’ak dhar kreh kr^ng wa\l… Bruă ngă mơ\ng du\m gưl hiu ]hưn ka `u\ kma êlam ôh, ênoh hruê đăm đih mơ\ng phung tuê adôk [ia\ đei. Tiến sĩ Trần Đình Thiên, khua Anôk bruă Duh mkra hđăp Việt Nam bi mklă: klei găl hiu ]hưn ênguê mơ\ng kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư pro\ng êdi [ia\dah ka mâo klei bi hgu\m mb^t tliêr kjăp ôh:“Kwar Krah – lăn Dap kngư jăk h^n ăt bi hgu\m, [ia\dah ara\ anei” hlei pô ktang hlei ngă”. Klei hliê hluôt mơ\ng mdê alu\ wa\l jing “jing klei [ơ\ng ma\ ti ana\p” amâo djo\ kluôm dhuôm kơ bruă hiu ]hưn ôh. Ktuê du\m hang ks^ kwar Krah siam êdi, [ia\dah boh pro\ng ]ia\ng mđ^ kyar kno\ng 300 – 400 mét. Đà Nẵng jing gru hmô mđ^ kyar bruă hiu ]hưn, [ia\dah ka mâo ôh anôk pioh kơ tuê đih đăm mlam. Tuê hiu ]hưn amâo mâo anôk đih đăm mlam, hruê hlăp ]hưn sơnăn prăk yua đrông amâo mâo thâo jih”.

Blu\ hrăm ti anôk bi k[^n mđ^ kyar bruă hiu ]hưn kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư mrâo mko\ mjing ti [uôn pro\ng Huế, khua Knu\k kna Nguyễn Xuân Phúc mta\ kơ knơ\ng bruă hiu ]hưn si be\ ngă ]ia\ng tuê hriê ]hưn kơ Việt Nam lu h^n, lo\ dôk sui h^n, bi liê prăk lu h^n; si be\ ngă ]ia\ng tuê yăl dliê kơ klei hiu ]hưn jăk j^n ho\ng djuê găp, [^ng găp ho\ng klei hơ\k m’ak. Khua knu\k kna la] sơnei; klei ]h^ mnia ênoh yuôm, klei bi ktu\ng hiu ênông ]h^ mnơ\ng, mplư phung tuê… adôk mâo ngă hma^ djo\ ju\ jhat kơ bruă hiu ]hưn. Khua knu\k kna mta\ kơ du\m alu\ wa\l bi mko\ mjing gru bi hmô jăk mơ\ng mnuih [uôn sang, knuă druh hiu ]hưn je\ giăm, kpă ênuah; Du\m êpul duh mkra mđ^ ktang klei hâo hưn knhuah siam ê[a\t mơ\ng lăn ala:“Du\\m alu\ wa\l bi ksiêm dlăng klă ngăn do\ hiu ]hưn drei mâo ara\\ anei ba yua mâo boh tu\ dưn leh he\ amâo dah ka? Mguôp mb^t ho\ng ana\n bi t^ng yap, bi kah mta, dăp mrô leh ana\n mko\ mjing du\m bruă ba yua kah mbha ngăn do\ hiu ]hưn. G^r ktưn hrui mă du\m ngăn do\ hiu ]hưn jao leh, [ia\dah pô duh bi liê amâo mâo duh bi liê ôh, amâo mâo ba yua amâo dah ba yua amâo mâo boh tu\ dưn ngă jhat rai ngăn do\ ]o\ng mâo”.

Hlăm du\m thu\n êgao, bruă hiu ]hưn alu\ wa\l kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư mjing leh klei bi mlih hlăm bruă jak iêu tuê hriê ]hưn kơ alu\ wa\l anei. Khă sơnăn, ]ia\ng bruă hiu ]hưn đ^ kyar năng djo\ ho\ng mnơ\ng leh mâo, du\m alu\ wa\l anei mjing thiăm lu mta mnơ\ng hiu ]hưn mrâo mdê hjăn, mđ^ hnơ\ng jăk anôk nao ]hưn, mđ^ h^n klei bi hgu\m mb^t kr^ng wa\l leh ana\n mko\ mjing alu\ mđ^ kyar bruă hiu ]hưn. Du\m ]ar kwar Krah leh ana\n lăn Dap kngư hrăm mb^t mđ^ kyar ho\ng klei h’^t kjăp./.