VOV4. Êđê – Hdra\ brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo mâo leh 8 thu\n ho\ng lu boh tu\ êdah kdlưn: Kluôm ala mâo gia\m 3.600 sa\ lehana\n 55 kdriêk dưi tu\ yap dja\p hnơ\ng ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo. Gia\m 100% ênoh sa\ hla\m kluôm ala mâo êlan ôtô mu\t truh kơ krah sa\... Kha\ sna\n, ti tluôn du\m ênoh mrô siam ana\n, mâo sa klei êmuh ana\n jing Klei hd^p mnuih [uôn sang kla\ s^t dưi mđ^ mlih mơ\? Lehana\n brua\ ksiêm dla\ng hdra\ k`a\m ala ]ar mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo ti du\m alu\ wa\l adôk bi êdah lu klei gun kpa\k.

Hla\m hdra\ “Bi tio\ êran” kơ klei bi mni ti du\m sa\, kdriêk dja\p hnơ\ng ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo, lu alu\ wa\l ktuh êyuh leh ai tiê, nga\n pra\k ]ia\ng dưi mâo du\m hdra\ k`a\m kno\ng ]ia\ng bi êdah ma\ kơ êngao đui]. Du\m hnơ\ng ]ua\n ka ba w^t boh tu\ kla\ s^t kơ mnuih [uôn sang ôh. Brei brei dla\ng kla\ nik klei adôk mâo anei lehana\n năng bi mlih hdra\ mtru\n hla\m brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo si sra\ng nga\ ]ia\ng djo\ guôp ho\ng klei dôk mâo s^t?

Tui si ênoh bi klin truh mlan 10/2018, kluôm ala mâo giăm 3.600 sa\ mâo tu\ yap djăp ênoh ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo. {ia\dah, boh s^t jing jih jang djăp alu\ wa\l bi hro\ng ruah du\m boh sa\, kdriêk ngă klei bi hmô jao ênoh k]ah, lu anôk bi mlih ênoh k]ah ]ia\ng bi djo\ ho\ng hdră mđ^ kyar mb^t ba klei ktro\ pro\ng ho\ng alu\ wa\l. Mơ\ng ana\n hlăm alu\ wa\l, Nguyễn Minh Hoà, knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ Mò Ó, kdriêk Đăk Krông, ]ar Quảng Trị brei thâo, Mò Ó jing sa hlăm 8 sa\ bi hmô mơ\ng kluôm ]ar mâo ruah yap truh kơ anôk k]ah mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo. Klei adôk ru\ng jing hnơ\ng ktro\ mơ\ng ênoh ]ua\n ]ia\ng bi djăp yap jing kr^ng [uôn sang mrâo, tơdah ]ia\ng dưi bi leh s^t ênoh ]ua\n anei jing ktro\ êdimima. Ara\ anei sa\ kno\ng mrâo bi leh 10/19 ênoh ]ua\n. Dlăng kơ sa\ mâo leh lu klei bi mlih, [ia\dah boh s^t jing ti êngao đu]. {ia\dah klei hd^p mda mnuih [uôn sang ăt adôk hd^p hlăm klei dleh dlan, kơ ênoh ]ua\n mđ^ hnơ\ng hrui w^t kno\ng mrâo mil 50% hluê ho\ng ênoh ]ua\n hnơ\ng hrui w^t. Go\ êsei [un ara\ anei adôk truh 28%, êjai ana\n ênoh ]ua\n brei bi djăp jing kgu\ 5%:

“Alu\ wa\l hmei kbia\ hriê mơ\ng anôk jing sa\ bi hmô hlăm brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo, mơ\ng ana\n brua\ pui kmla\, êlan klông, sang hra\ mơar, sang êa drao gu\n mâo klei ktuh êyuh bi ru\ mkra. Du\m thu\n êlâo mơ\ng hdră brua\ “Klei jăk yâo Quảng Trị”, anôk brua\ nah gu\ mâo bi leh. {ia\dah klei hd^p mda mnuih [uôn sang ăt dôk hlăm klei dleh dlan knap m`ai, nao truh hlăm sang mnuih [uôn sang ăt huông kduông amâo mâo mnơ\ng mnua\ ôh. Đru kơ brua\ duh mkra pla mjing ăt adôk hliê hluôt, mnuih [uôn sang duah [ơ\ng adôk dleh dlan. Kyuana\n kâo dôk m^n, tơdah ]ia\ng mâo kr^ng [uôn sang mrâo snăn êlâo h^n si we\ ngă đru kơ mnuih [uôn sang mâo hdră duah [ơ\ng kjăp, mâo ênoh ba w^t hơ^t nanao, snăn mmông ana\n kơh drei dưi yap bi leh brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo”.

Amâo mâo djo\ kno\ng ti sa\ Mò Ó, kdriêk Đăk Krông, ]ar Quảng Trị [ia\dah adôk lu sa\, kdriêk [un hlăk le\ hlăm klei mse\ djuê anei mơh. Ti gưl sa\, kyua klei kp^ mơ\ng ênoh ]ua\n k]ah brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo, snăn du\m sa\ kreh kno\ng dưi bi leh du\m ênưih ngă êlâo jing du\m brua\ ru\ mkra, bi brua\ mkăn jing du\m ênoh ]ua\n mse\ si kơ hnơ\ng hrui w^t, kơ klei duh mkra pla mjing, kơ go\ êsei [un anei yơh jing du\m ênoh ]ua\n phu\n hlăm hdră mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo jing mđ^ kyar klei hd^p mda mnơ\ng dhơ\ng, lehana\n ai tiê mnuih [uôn sang pătdah amâo mâo jăk dưi mđing đei s^t êm^t ôh. Phạm Trọng Cường, k’ia\ng khua anôk brua\ klei kơ yang [uôn hlăm Quốc hội la]: Du\m ênoh ]ua\n năng mâo klei mđing jing sa\ amâo mâo mnuih ngă soh, amâodah sa\ bi djăp 95% hnơ\ng mâo blei ênu\m bao hiểm mdrao mgu\n:

Brua\ hluê ngă du\m hdră êlan kơ brua\ knua\ ma\, brei [uh kla\ hdră êlan kno\ng dôk hlăm hra\ mơar, lehana\n bi mâo klei ksiêm duah kơ klei anei mơ\ng klei m^n mnuih [uôn sang, si mnuih [uôn sang w^t la] kơ brua\ hluê ngă hdră êlan anei. Êjai klei ba yua hdră êlan anei hlăm klei bhiăn thu\n 2013 jing klei bi trông pro\ng êdi lehana\n thâo ba yua kơ du\m mta k`ăm, boh nik jing bi hro\ [un, lehana\n kr^ng [uôn sang mrâo kơ wưng mrâo. Boh s^t brei [uh dưi yap anei jing brua\ amâo mâo dưi ngă ôh. Dah la] mse\ snăn mse\ si êgao he\ đei, kyuadah ho\ng klei k]e\ mrâo mơ\ng thu\n 2017, [ia\dah dlăng ti boh s^t brei m^n kơ klei anei”.

Tui si Phạm Hải Bình, pô dôk hlăm Êpul hgu\m kia\ kriê klei kla\ mnga] brua\ ngăn prăk, klei kp^ pro\ng mơ\ng gưl dlông hlo\ng kơ nah gu\ truh hlăm sa\ jing brei bi leh yơh ho\ng djăp hdră, kyuadah la] anei jing brua\ kđi ]ar, snăn amâo mâo sa boh sa\ jho\ng hngah ôh. Gưl nah gu\ tu\ ma\ leh klei g^t gai mơ\ng gưl dlông snăn brei bi leh yơh, hra\ mơar hâo mdah brei bi jăk, bi siam, amâo mâo klei w^t bi kdơ\ng ôh kơ ana\n. Mơ\ng na\n mơh brua\ ]ih mkra klei hâo mdah kơ Quốc hội bi msiam lăng yơh. Phạm Hải Bình mâo klei êmuh “Tơdah jih 63 boh ]ar mơ\ng gưl sa\ hâo mdah kơ kdriêk, kdriêk kơ ]ar, lehana\n mơ\ng ]ar ba kơ gưl dlông snăn tăp hnơ\ng bi kpleh ênoh s^t”:

“Drei iêu mkrum ngăn prăk kơ brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo, lu jing prăk hiu ]an. Tôhmô ti sa\ Vĩnh Sơn, êbeh 200 êklai prăk bi leh brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo snăn êbeh 100 êklai prăk jing ]an mơ\ng World bank. Bi leh ênoh kr^ng [uôn sang mrâo mơ\ng prăk hiu ]an snăn si ngă năng mơ\ mơ\ng klei ana\n? Ai dưi mơ\ng knu\k kna jing [ia\, ka mâo prăk hlăm kngan ôh, si thâo b^t êlan lo\ hiu duah klei đru mơ\ng êngao. Klei mnuih [uôn sang bi mguôp kno\ng hlăm brua\ mkra êlan, amâodah du\m hdră brua\ đ’điêt mkăn đu], bi jih jang brua\ pro\ng ăt hlăm klei hiu ]an l^ng, snăn đuôm nư lu. Kâo [uh anei jing sa brua\ drei adôk ka dưi ngă, tơdah drei kăn lo\ bi t^ng dlăng nik rei, lehana\n amâo mâo hdră êlan lo\ bi mlih, s^t nik brua\ drei srăng kruh, kno\ng tui tio\ klei bi mni, lu] liê ai ngă brua\, lehana\n prăk jia mơ\ng mnuih [uôn sang”.

Ktưn bi djăp ênoh ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo hlăm jih êlan, djo\ mơ\ ana\n jing klei tui tio\ kơ klei bi mni đu], jing klei dleh adôk dưi mghaih msir ara\ anei hlăm yang [uôn. Anei jing klei êmuh mơ\ng pô thơ\ng kơ brua\ duh mkra Phạm Chi Lan dôk bi m^n:

“Drei kreh la] nanao kr^ng [uôn sang mâo leh klei bi mlih. Snăn ti do\ bi mlih si ngă mâo klei bi mlih s^t mơ\? Drei kmang kơ mding brua\ kơ êngao, dlăng kơ klei bi mlih ti êngao. Boh s^t kr^ng [uôn sang si klei bi mlih s^t? Klei ana\n năng lo\ nao bi mkla\. Kâo dôk hyưt klei kmang tui tio\ klei bi mni ăt adôk pro\ng, snăn la] boh tu\ dưn jing pro\ng leh sơăi, ti anei du\m pluh kdrê] êtuh, kơ adih du\m êtuh kdrê] êtuh, ba hâo hưn yơh kơ nah dlông, kơ boh tu\ dưn mơ\ng kluôm ala, jing ênoh siam sơăi, [ia\dah boh s^t si ngă mâo klei bi mlih amâodah hơăi”.

Klei hâo mdah kluôm du\m ênoh siam, knhal tu] si ngă mâo klei bi mlih amâodah hơăi? Klei êmuh anei năng lo\ mâo klei bi kla\. Kyuana\n, brua\ bi leh mta k`ăm mâo hla\m brô 50% sa\ djăp ênoh ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo hlăm thu\n 2019, năng lo\ bi ksiêm mkla\, ngă ho\ng klei djo\. Kha\dah la] djăp leh ênoh ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo, [ia\dah klei hd^p mda mnuih [uôn sang adôk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, snăn brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo amâo mâo klei tu\ dưn ôh.

                                   Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk