VOV4.Êđê - Bi lông ktưn mđ^ kyar brua\ duh mkra, răng kriê pioh knhuah dhar kreh djuê ana, lu mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti kr^ng Dap Kngư mâo leh klei hd^p trei mđao, yâo m’ak. Kkuh drông thu\n bhang mrâo Đinh Dậu, mnuih [uôn sang bi mta\ mta\n c\ia\ng hyua\ kja\p h^n klei bi hgu\m mguôp, hra\m mb^t mko\ mkra [uôn sang [rư\ hruê [rư\ mdro\ng siam h^n.

Kyua kreh kriăng ngă bruă, ba yua hdră kdra\p ngă bruă mrâo hlăm bruă duh mkra pla mjing, mnuih [uôn sang djuê ana Jaraiti [uôn Nhing, să Nghĩa Hưng, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai kpưn đ^ tlaih leh kơ klei [un knap, ngă mkra êlan [uôn sang, mdơ\ng pưk sang pro\ng siam. Drông thu\n mrâo 2017, mduôn [uôn Myui h’ê] hmưi kơ mnuih [uôn sang thâo bi hgu\m mguôp mđ^ kyar bruă duh mkra, [uôn sang [rư\ hruê [rư\ trei mđao, hơ\k m’ak: “ Tit thu\n 2017 anei, kâo h’ê] hmưi kơ mnuih [uôn sang hlăm [uôn tuôm ho\ng lu klei mbhă mbhai, klei hd^p mda trei mđao yâo m’ak, duh [ơ\ng mâo ba w^t lu boh tu\ dưn h^n ]ia\ng msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap. Kâo h’ê] hmưi kơ mnuih [uôn sang hluê đăo lo\ dơ\ng hgu\m mguôp hrăm mb^t mđ^ kyar bruă duh mkra, ]ia\ng mâo klei trei mđao leh ana\n hrăm mb^t đru hgu\m kriê dlăng kơ kphê, mdiê yan puih mnga anei. Kâo ]ia\ng mâo klei mđing dlăng mơ\ng Đảng leh ana\n Knu\k kna đru mnuih [uôn sang msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap h’^t kjăp, ]ia\ng mâo klei sah mdro\ng trei mđao leh ana\n yâo m’ak”.

Ho\ng [uôn Têa Djê, sa\ Đak Rơnga, kdriêk Đak Tô, ]ar Kontum, klei hd^p mnuih djuê ana Sêdang a\t bi mlih leh mka\ ho\ng êlâo adih. Lu boh sang pro\ng siam mrâo ru\ mdơ\ng hla\m du\m đang kphê, ksu, ana kđuic\ mtah mda. Ho\ng aduôn Y’ Ui, mnuih [uôn sang [uôn Têa Djê, êlâo kơ Tit, go\ sang `u mrâo ru\ mdơ\ng leh sa boh sang pro\ng siam mse\ snei. Thu\n mrâo, aduôn Y Ui ]ang hma\ng sra\ng mâo lu klei ja\k j^n. “ Thu\n mrâo anei, kâo đa\o knang mnuih [uôn sang hla\m [uôn thâo bi hgu\m mguôp, k[^n ai tiê ]ia\ng mđ^ kyar klei hd^p mda. Go\ sang kâo lo\ dơ\ng nga\ brua\ pưk hma, pla ana sui thu\n ]ia\ng mâo mnơ\ng pioh, mnơ\ng [ơ\ng; mđing kriê dla\ng, rông ba anak aneh trei mđao, đ^ kyar. }ang hma\ng gra\p ]ô mnuih suaih pral, hd^p jo\k. Thu\n mrâo, hluê si klei bhia\n tinei, hmei mna\m kpiê ]eh, hra\m mb^t ho\ng ai êwa drông Yan Mnga hla\m kluôm ala, h’ê] hmưi kơ phung mduôn, khua truh kơ hđeh êla\k suaih pral. Anak ]ô bi kuh ku\m ênu\m ênap, m’ak hlak ho\ng aê aduôn, am^ ama; [uôn sang thâo bi hgu\m mguôp, klei hd^p h’^t ênang”.

Bi lông ktưn mb^t ho\ng mnuih djuê ana Jarai ti Gia Lai, mnuih S’Dang ti Kontum, mnuih [uôn sang du\m djuê ana Êđê, M’nông ti Daklak, Daknông, ăt hlăk ktưn ai mđ^ kyar bruă duh mkra. Am^ Linh ti [uôn Ka Na Ba, să }ư\ Mgar, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak ngă gru hmô bruă duh mkra mguôp mb^t ngă đang war, ênao êa rông kan: `u mâo 3 ha ksu, 5 sào lăn pla ana [ia\ hruê mlan, rông bê, rông u\n ana mđai leh ana\n rông kan. Hlăm thu\n 2016, khă gơ\ yan adiê amâo mâo djo\ guôp, hnơ\ng boh mnga mâo [ia\, [ia\dah kyua pla, rông lu mta mnơ\ng, anăn hnư hrui w^t mơ\ng go\ êsei Am^ Linh ăt h’^t kjăp, prăk mnga hrui w^t êbeh 60 êklăk prăk. Truh kơ thu\n 2017, go\ êsei Am^ Linh m^n t^ng lo\ po\k phai  gru hmô pla m’mao. Am^ Linh ]ang hmang:“ Truh kơ thu\n mrâo, go\ êsei hmei srăng g^r ktưn duh [ơ\ng ]ia\ng mđ^ kyar bruă duh mkra go\ êsei leh ana\n bi h’^t kjăp klei hd^p mda, êlâo dih kâo tuôm rông leh bê, rông u\n leh ana\n rông kan. Ara\ anei, kâo hlăk mâo klei m^n ngă gru hmô pla m’mao kyua hluê si kâo [uh gru hmô anei êlưih hluê ngă leh ana\n mâo boh tu\ dưn đ^. Tơdah gru hmô pla m’mao mâo klei tu\ jing, snăn kâo ăt ]ang hmang mnuih [uôn sang hluê ngă gru hmô anei, ]ia\ng đru mguôp mkra mlih klei hd^p mda mnuih [uôn sang leh ana\n kâo srăng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang hdră pla m’mao”.

Kreh kria\ng ma\ brua\ knua\, kria\ng tui ksiêm hria\m kơ hdra\ mnê] pla ana kphê, go\ sang Am^ Hạnh, ti [uôn Dak Pr^, sa\ Nâm N’Dir, kdriêk Krông Knô, ]ar Daknông, mâo leh mnơ\ng [ơ\ng mnơ\ng pioh, ru\ mdơ\ng sang dlông, pro\ng siam, blei mpra\p dja\p ênu\m mnơ\ng mnua\ hla\m sang leh ana\n brei anak aneh nao Sang hra\ m’ar s’a^. Ho\ng êbeh 3 ha kphê hla\m wưng hrui pe\, yan mrâo êgao go\ sang `u hrui leh êbeh 11 ton kphê asa\r. Ka tu\ ư ho\ng klei mâo mse\ snei, Am^ Hạnh kah la] snei, go\ sang `u c\ia\ng lo\ g^r h^n ]ia\ng mâo hnư hrui w^t đ^ h^n mơh:

  “  Thu\n mrâo êgao, adiê không k[ah êa nga\, kâo m^n g^r hluê nga\ hdra\ mkiêt mkriêm êa krih, dla\ng kriê wiê êna\k kơ ana kphê, kyua ana\n go\ sang kâo a\t mâo hrui w^t đ^ mơh mka\ ho\ng thu\n êlâo. Thu\n êlâo hrui mâo 10 ton sna\n thu\n anei mâo truh 11 ton. {ia\dah ho\ng klei yan adiê mse\ si mrâo êgao, sna\n brua\ dla\ng kriê wiê êna\k kphê jing dleh êdi. Jing kâo sra\ng g^r jih ai tiê, ma\ klei hria\m ]ia\ng dla\ng kriê wiê êna\k kơ ana kphê ja\k j^n, thu\n ti ana\p kâo sra\ng g^r ba w^t hnư hrui w^t đ^ h^n mka\ ho\ng thu\n anei.

Hlăm thu\n êgao, khăgơ\ yan adiê amâo djo\ guôp, [ia\dah kyua thâo g^r tu\ klei dleh dlan kriê dlăng kphê, anăn go\ êsei amai Su Nròng Thoại ti [uôn mrô 3 sư Đinh Trang Thượng, kdriêk Di Linh, c\ar Lâm Đồng, ăt hrui w^t mâo êbeh 4 ton kphê asa\r. Thu\n anei go\ êsei `u [ơ\ng Tit djăp ênu\m leh ana\n jăk h^n kơ thu\n dih. ~u ăt prăp êmiêt ênu\m ênap mnơ\ng yua, hbâo pruê ]ia\ng duh bi liê kriê dlăng kphê hlăm thu\n mrâo ]ia\ng mâo boh tu\ dưn jăk h^n. Amai Su Nròng Thoại hơ\k m’ak: “ Thu\n mrâo truh leh thu\n hđăp êgao, h’ê] hmưi kơ jih jang mnuih [uôn sang [ơ\ng tit m’ak m`ai, duh [ơ\ng đ^ kyar. Mnuih [uôn sang m’ak [ơ\ng tit ăt c\ia\ng thâo bi mkiêt mkriêm amâo bi liê pliă plia, jih jang mnuih hiu ]hưn tit ho\ng klei êđăp ênang leh ana\n go\ êsei tuôm ho\ng lu klei mbhă mbhai. }ang hmang mnuih [uôn sang thu\n anei pla mdiê, kphê mâo hnư hrui w^t đ^, hnơ\ng mâo boh mnga đ^ h^n kơ thu\n dih”./.

Thu\n 2016, msir mghaih du\m klei dleh dlan mơ\ng yan adiê nga\, go\ sang Y’Drich Kma\n, ti sa\ Bông Krang, kdriêk La\k, ]ar Daklak, mđing dla\ng kriê wiê êna\k kơ ana tiêu, pla mdiê kuê, rông u\n, rông bê, leh t^ng jih pra\k bi liê `u adôk mâo êbeh 40 êkla\k pra\k. Thu\n mrâo anei, `u mâo hdra\ k]ah kla\ klơ\ng ]ia\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra h’^t kja\p kơ go\ sang. Y’Drich Kma\n la]:“ Hla\m thu\n 2016 anei, go\ sang kâo sra\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra hluê si hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k ana tiêu, kphê bi ja\k h^n êdi ]ia\ng ba w^t boh mnga đ^ h^n, dla\ng kriê bi ja\k êpul êmô, êpul bê. Jhuang mu\t hla\m thu\n mrâo kâo h’ê] hmưi kơ mnuih [uôn sang hla\m [uôn suaih pral, nga\ brua\ [rư\ hruê [rư\ đ^ kyar h^n”.

Lu thu\n ho\ng anei, nghệ nhân A Jar, [uôn Plei Don, phường Quang Trung, [uôn pro\ng Kontum, ]ar Kontum ksiêm duah mđing kơ klei bhiăn, klei yăl dliê đưm, klei duê... mơ\ng mnuih [uôn sang du\m djuê ana [ia\ ti alu\ wa\l. Hlăm thu\n 2016, nghệ nhân A Jar hrui m[^n mâo 10 klei yăl dliê đưm mơ\ng du\m djuê ana Bahnar, S’Dang, Jarai... Thâo săng kơ klei bhiăn hd^p, leh ana\n mâo k’hưm ho\ng mnuih [uôn sang, `u ăt jing sa hlăm du\m ]ô mnuih mâo Sang phat kđi Yang [uôn[uôn pro\ng Kontum, ]ar Kontum đăo knang jak iêu nga\ pô kăp mblang klei blu\ djuê [ia\ hlăm du\m gưl phat mkra kđi klei djo\ tuôm kơ mnuih [uôn sang pô. Brei thâo kơ klei m^n t^ng mơ\ng pô hlăm thu\n mrâo, A Jar la]: “ Thu\n 2016, mâo sang phat mkra kđi klei [uôn pro\ng, ]ar jak iêu kăp mblang hlăm gưl phat mkra djo\ tuôm kơ mnuih [uôn sang djuê ana Jơlơng, Rơngao, Sêđăng, Bahnar leh ana\n Jarai –ia\ digơ amao thao blu\ klei yua\n ôh. Kha\ thu\n leh khua, [ia\ thu\n ti ana\p kâo sra\ng duah êmuh hria\m c\iang lo\ dơ\ng thâo, lo\ dơ\ng sa\ng lu h^n du\m klei blu\ djuê ana ti alu\ wa\l c\ar Kontum, pioh s^t hluê nga\ du\m klei phat mkra kđi klei nga\ ja\k h^n brua\ mơ\ng sa c\ô ka\p mblang klei blu\ kơ mnuih [uôn sang pô.”

                                                                           H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.