VOV4.Êđê - Hla\m du\m hruê anei, mnuih [uôn sang dja\p [uôn êlan ti kr^ng La\n Dap Kngư dôk bo\ dlai ai êwa hơ\k m’ak kkuh drông thu\n mrâo. {ri gưl anei, alum kơ [^ng ga\p hra\m mb^t mđing hmư\ mnuih [uôn sang kr^ng La\n dap kngư kah mbha klei hơ\k m’ak dưi kuh ku\m ênu\m ênap hla\m du\m hruê tết, a\t mse\ mơh hdra\ k]ah, klei m^n t^ng ma\ brua\ knua\ lehana\n hdra\ mđ^ kyar brua\ duh mkra hla\m thu\n mrâo 2019:

Mb^t ho\ng klei hơê] hmưi kơ jih jang mnuih mâo klei suaih pral, lehana\n myun mdan hălm thu\n mrâo, Y-Blih Mlô, kreh iêu Aê Miêo, khua [uôn [uôn Pưk Pro\ng, sa\ êa Hning, kdriêk }ư\ Kui` lo\ mta kơ jih jang ayo\ng adei brei jho\ng bi hriăm êmuh hlăm klei duh [ơ\ng, ]ia\ng mđ^ kyar klei hd^p mda pô hla\m grăp hruê:“Tar ]ar kwar hla\m kluôm ala, jih jang djăp djuê ana ayo\ng adei bi hrăm mb^t sa ai tiê bi đru hdơ\ng găp hlăm djăp mta klei. Phung ayo\ng adei mnuih djuê lar hrăm mb^t thâo bi đru, ktrâo ata\t ayo\ng adei mnuih djuê [ia\ tui hriăm, hluê ngă du\m klei leh thâo, klei thâo săng digơ\ mâo leh. Jih jang djăp mta ra klei drei bi tui hriăm snăn kơh thâo ngă, dưi ngă”./.

Kyua mâo Đảng lehana\n Knu\k kna đru, ktrâo la] mnuih [uôn sang hluê nga\ leh du\m gru hmô mđ^ kyar brua\ duh mkra, pla ana sui thu\n mse\ si kphê, tiu, klei hd^p mnuih djuê ana Sedang ti thôn Giang Lố 1, sa\ Sa Loong, kdriêk Ngọc Hồi, ]ar Kontum mâo leh klei bi mlih ja\k. Mnuih [uôn sang tinei mâo dja\p mnơ\ng [ơ\ng hua\, kdra\p ]u\t h’ô; lu go\ êsei thâo ba yua leh kdra\p mrâo hla\m hdra\ duh mkra pla mjing kpưn đ^ kơ mdro\ng. Khua mduôn A Vây, ti thôn Giang Lố 1, sa\ Sa Loong, kdriêk Ngọc Hồi, ]ar Kontum hơ\k m’ak la]: “Thu\n êgao, kâo [uh klei hd^p mnuih [uôn sang tinei đ^ kyar [ia\ leh. Hla\m thu\n mrâo anei kâo sra\ng mđ^ lar brua\ klam khua mduôn [uôn mtô la] kơ anak ]ô thâo bi hgu\m mguôp, k[^n nga\ brua\ duh [ơ\ng, pla ana sui thu\n, rông kan, rông u\n mnu\ ]ia\ng mkra mđ^ klei hd^p pô [rư\ hruê [rư\ trei mđao, yâo m’ak h^n. Kyua mâo Đảng, knu\k kna mđing dla\ng lehana\n đru brei, kâo ]ang hma\ng mnuih [uôn sang hla\m [uôn lo\ g^r bi lông ktưn nga\ brua\, pla mjing, rông mnơ\ng, phung êdam êra hđeh êla\k suaih pral nanao, yâo m’ak, đ^ kyar lehana\n êđa\p ênang”./.

Leh sa thu\n ru mjing, kdrăn lo\ ti bon Pi Nao, sa\ Nhân Đạo, kdriêk Dak Rlâp, ]ar Daknông mâo wia\ leh mdiê sa yan djo\ boh mnga. Điểu Kbang, khua bon Pi Nao brei thâo, kyua mâo knua\ druh jih ai tiê ktrâo ata\t hdră rah pla, dlăng kriê snăn mâo truh 7 tôn/ha, lu h^n mơ\ng êlâo dih truh kơ ara\ anei. Mơ\ng êlâo kơ tết nguyên đán, mnuih [uôn sang hnê] rah pla mdiê ]ia\ng bi hmao ho\ng yan. Truh kơ thu\n mrâo, mnuih [uôn sang lo\ dơ\ng ru\ mjing mơ\ng 13ha đ^ truh 18 ha, ]ia\ng kơ mâo lu mdiê h^n, amâo mâo go\ êsei ư\ êpa ôh:“}huang hlăm thu\n mrâo, [uôn hmei ]ia\ng lo\ ru\ mjing thiăm lo\ lăn, pioh mbha kơ du\m go\ êsei ka mâo lo\ ôh, du\m go\ êsei [un ]ia\ng bi mâo djăp êsei hua\. Êlâo dih, ka mâo klei thâo, ka thâo ngă lo\ snăn boh mnga mâo ma\ kno\ng [ia\, 1 sao hla\m brô 300 – 400kg. {ia\dah ara\ anei mnuih [uôn sang thâo ba yua klei kreh knhâo hla\m brua\ dla\ng kriê wiê ênăk. Mơ\ng êlâo kơ tết mnuih [uôn sang hnê] ngă bi leh brua\ knua\, ]ia\ng bi hmao ho\ng yan”./.

Thu\n êgao, sa\ Yang Tao, kdriêk La\k, ]ar Daklak dja\p leh hnơ\ng ]ua\n mrô 12 hla\m hdra\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo kơ ênoh mnuih mâo brua\ ma\. Bi mkla\ brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo brei dưi mkra mđ^ klei hd^p mnuih [uôn sang, sa\ po\k nga\ leh lu gru hmô mđ^ kyar brua\ duh mkra, mse\ si rông êmô ma\ êa ksâo, mko\ w^t [uôn brua\ mka\p kơ phung tuê hiu ]hưn ênguê hriê dla\ng… Jing alu\ wa\l mâo ênoh mnuih djuê [ia\ hd^p mda lu, ti djiêu kr^ng hiu ]hưn ênguê ênao êa La\k, sa\ Yang Tao dưi mđ^ lar leh brua\ mâo mơ\ng đưm mơ\ng mnuih [uôn sang ]ia\ng po\k hdra\ êlan mđ^ kyar brua\ duh mkra mrâo. Y Thiêm Kuan, khua anôk brua\ sang ]ư\ êa Sa\ Yang Tao brei thâo:“Knhuah ja\k siam mơ\ng sa\ Yang Tao jing ara\ anei mnuih [uôn sang a\t kriê kja\p [uôn brua\ đưm, mơ\ng ana\n dưi iêu m[^n leh lu klei mđing dla\ng mơ\ng phung tuê hiu ]hưn ênguê hla\m lehana\n êngao ]ar. Lu phung tuê hiu ]hưn ala ta] êngao hriê ksiêm duah leh kơ dhar kreh djuê ana mâo mơ\ng đưm mnuih M’nông. Sa\ dôk g^r kriê kja\p [uôn brua\ lehana\n đru kơ phung nghệ nhân ]ia\ng mjing hnư hrưi w^t kơ digơ\ mơ\ng brua\ iêu m[^n phung tuê hriê ]hưn dla\ng. Thu\n 2019, sa\ mđing kơ 2 brua\ phu\n jing mđ^ kyar brua\ duh mkra mnuih [uôn sang. Ara\ anei sa\ lui leh 3000m2 ]ia\ng mjing anôk ]ua\l mka\ mko\ mjing [uôn brua\ anei”.

M’ak drông yan mnga mrâo hriê, mb^t ho\ng klei t^ng kơ brua\ knua\, lu go\ êsei, [uôn sang kr^ng La\n dap kngư mphu\n ma\ leh du\m brua\, ]ia\ng duah klei mbha\ mbhai hla\m ako\ thu\n, ]ang hma\ng thu\n mrâo sra\ng mâo lu klei tu\ jing h^n:

Aguah hruê 2 tết, amai Bùi Thị Kim Mai, alu\ 5, sa\ Hoà Thuận, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak, piăt êmiêt leh mnơ\ng dhơ\ng ba ]h^. Hlăm thu\n dih, mơ\ng brua\ ]h^ djam go\ sang amai mâo leh klei hd^p hơ^t, đru mdul kơ klei hd^p lehana\n đrumdrao mgu\nklei rua\ kơ ung. Thu\n mrâo anei, amai ]ang hmăng go\ sang mâo klei suaih pral, ]h^ mnia myun mdan, ]ia\ng kơ klei hd^p h’^t ênang:“Grăp thu\n mse\ s’ăi, kno\ng mdei ma\ hruê 1 tết đui], hruê 2 tết nao ]h^ mnia leh, mmông ana\n ]h^ mnia yuôm. Kâo ]ang hmăng hlăm sa thu\n mrâo ma\ brua\ knua\ myun mdan, đ^ hriê kơ pro\ng”./.

Lo\ dla\ng w^t sa thu\n êgao, Y Tó Bkrông, ti [uôn Tơ\ng Ju\, sa\ êa Kao, [uôn pro\ng [uôn Ama Thuột, ]ar Daklak, hơ\k m’ak lehana\n ư ai ho\ng du\m brua\ mâo go\ êsei pô dưi nga\ leh. ~u hơ\k m’ak, du\m klei m^n t^ng hla\m thu\n dưi nga\ s’a^, go\ êsei dưi ru\ mdơ\ng sa boh sang pro\ng siam h^n. Hla\m ai êwa du\m hruê ako\ yan mnga, `u m^n t^ng leh kơ dra\ k]ah nga\ brua\ duh [ơ\ng, ênoh bi liê kơ brua\ duh mkra pla mjing ho\ng du\m klei ]ang hma\ng ja\k j^n:“Klei hd^p [rư\ hruê [rư\ đ^ kyar h^n, thu\n êgao [uh mnga] ta] h^n mka\ ho\ng thu\n êlâo. Kâo blei mpra\p du\m mta ma^ mo\k yua kơ brua\ duh mkra pla mjing go\ êsei pô, dưi lo\ mkra w^t pưk sang ]ia\ng drông têt. Leh kơna\n, kâo lo\ mpra\p kơ sa yan ma\ brua\ mrâo, nao kơ lo\ hma lehana\n krih êa kơ đang kphê pô”./.

Alu\ Da\ Huynh, wa\l krah Đinh Văn, kdriêk Lâm Hà, ]ar Lâm Đồng mâo êbeh 80% jing mnuih djuê ana K’ho. Thu\n êgao hla\m alu\ jho\ng bi mlih leh mnơ\ng pla, lehana\n mnơ\ng rông, ]ia\ng mđ^ kyar klei hd^p mda. Amai Ka My, ti alu\ Bồ Liêng la], klei hd^p mda mâo klei đ^ kyar, klei thâo săng mâo leh klei bi mlih, grăp go\ êsei bi drông tết djuê ana h’uh mđao, mơak m`ai: “klei hd^p mda mka\ ho\ng du\m thu\n êlâo mâo leh klei bi mlih, kyuadah mnuih [uôn sang dơ\ng thâo duah [ơ\ng leh. Êlâo dih ]an êlâo tla êdei, đa ]h^ boh mda, dôk guôn yan hrui êmiêt mâo hua\ [ơ\ng djăp ênu\m, bi ara\ anei mâo klei djăp ênu\m leh. Mnuih [uôn sang jho\ng bi mlih hdră duah [ơ\ng, mlih mnơ\ng pla, mlih lo\ sa yan amâo mâo boh mnga pla mjing djam mtam mâo klei tu\ dưn h^n. Lehana\n [uôn sang ara\ anei mâo leh êlan betong, êrô êba\t găl ênưih, sang pưk mrâo mkra mrâo, blei mprăp leh djăp ênu\m. Boh nik, kyua klei m^n mrâo lu anôk dơ\ng tui hluê drông tết hluê mlan [le\, grăp boh sang bi mdei msăn, hlăp mbul, ai êwa yan mnga h’uh mđao lo\ mâo hlăm [uôn sang mơak m`ai jăk yâo”./.

Hruê ako\ thu\n mrâo, Angưm nao ]ua\ ]hưn, h’ê] hmưi tit du\m go\ êsei hlăm [uôn Aluk, să Kdang, kdriêk Đăk Đoa, ]ar Gia Lai. Jing pô đru bruă mdrao mgu\n, `u ]ang hmang iêu la] mnuih [uôn sang hlăm [uôn ]o\ng blei bảo hiểm mdrao mgu\n, ]ia\ng kriê dlăng klei suaih pral ngă bruă duh mkra pla mjing“Jih jang go\ êsei hlăm [uôn bi blei bảo hiểm mdrao mgu\n ]ia\ng găl êlưih hlăm bruă mkă dlăng mdrao klei ruă. Ho\ng go\ êsei [un knu\k kna mbha leh, êngao kơnăn bi blei bảo hiểm. Bi mdoh pưk sang, hd^p ma’k m`ai, hgu\m mguôp. Ruă duam bi nao kơ sang êa drao, gưl să mdrao amâo hlao sơnăn ba nao kơ gưl kdriêk leh ana\n ba nao kơ gưl dlông. Amâo lui tơl gơ\ ruă kjham kơh ba nao sang êa drao. Mâo klei suaih pral kơh dưi ngă djăp mta bruă”./.

Ayo\ng Rơ Châm Nguưi jing pô ]ih klei mrâo kơ Anôk bruă mđung rup mnuih djuê [ia\ VTV5. Hlăm lu thu\n êgao, `u nao hlăm lu [uôn ti kr^ng taih kbưi ]ia\ng hâo hưn gru mnga] mnuih jăk bruă jăk hlăm bruă duh mkra lehana\n kriê pioh dhar kreh djuê ana. ~u ]ang hmang hlăm thu\n mrâo mâo klei suaih pral ]ia\ng ngă rue# ênu\m bruă pô:“Hlăm thu\n 2019, kâo lo\ dơ\ng nao hlăm du\m boh [uôn kr^ng taih kbưi. Lo\ dơ\ng ]ih, hâo hưn lu gru mnga] mnuih jăk, bruă jăk, du\m gru hmô duh mkra mrâo, hâo hưn ho\ng jih jang mnuih thâo. Mb^t ana\n ]ang hma\ng mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn [rư\ hruê [rư\ ba yua kdrăp mrâo mrang hlăm bruă duh mkra ]ia\ng mâo ba w^t boh tu\ dưn, mđ^ lar klei găl mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma. Kâo ]ang hma\ng du\m hdră mđung rup mơ\ng pô srăng truh ho\ng mnuih [uôn sang, đru mnuih [uôn sang mâo klei thâo săng h^n kơ bruă mđ^ lar knhuah gru djuê ana leh ana\n du\m mta klei kưt mui`, knăm m’ak đưm, bruă đưm mse\ si pơ\k m`am, hr^ m`am mnơ\ng đưm kơ ênuk gưl phung hđeh êlăk êdei ana\p”./.

Thu\n mrâo truh leh ho\ng grăp boh sang, djăp boh [uôn mơ\ng kr^ng lăn Dap kngư. Anei jing wưng mnuih [uôn sang ti du\m boh [uôn dôk hrăm mb^t, t^ng knăl kơ bruă ngă thu\n mrâo. Leh ana\n ăt jing phung khua mduôn, khua [uôn, mnuih mâo knuih k’hưm mđ^ lar bruă pô hlăm klei iêu la] mnuih [uôn sang hluê ngă jăk du\m hdră êlan mtru\n mơ\ng Đảng, Knu\k kna, ăt mse\ mơh g^r ktưn h^n hlăm klei ngă bruă duh mkra. Yhăn, khua g^t gai Chi bộ [uôn Klót, să Kon Gang, kdriêk Đăk Đoa, ]ar Gia Lai yăl dliê: “Jing khua g^t gai Chi bộ [uôn plei Klót, kâo ăt iêu la] mnuih [uôn sang g^r pla mjing mdiê, kphê. Khă gơ\ thu\n mrâo êgao ênoh kphê tru\n, [ia\dah amâo êdu ai tiê, lui đang lo\ hma. Bi g^r ktưn kriê dlăng kphê, hmang hmưui ênoh ênil srăng đ^. Mkă ho\ng êlâo dih, mnuih [uôn sang mâo du\m klei bi mlih kơ klei thâo [uh săng hlăm klei hd^p mda, bruă duh mkra. Thu\n 2019 anei mnuih [uôn sang g^r ktưn h^n ]ia\ng klei hd^p mda trei mđao, mprăp kơ anak aneh hriăm hră ]ia\ng mguôp ai tiê điêt dhiêt kơ [uôn sang, kơ yang [uôn. {ri wưng tit thu\n 2019, kâo h’ê] hmưi kơ jih jang drông yan mnga m’ak tit yâo ê[a\t, mâo klei suaih pral, hgu\m mguôp, duh [ơ\ng đ^ kyar”./.