A tơnêi rơdâ 4 ha a thôn 8, cheăm Ea M’Droh, kong pơlê Dak Lak, rơpŏng hngêi pôa Trần Văn Ninh rah xo túa pêt hên hdrê loăng tung môi ƀăng tơnêi vâ ai pơxúa tung cheăng kâ. Tơdrêng ƀă kơphế, pôa pêt sầu riêng, tiu, pro loăng ki xâp, hding khía rơtâ tá hlối chiâ long hdoăng têa vâ ai têa tôh ăm loăng plâi.

Mâu hơnăm achê kố, pôa Ninh pơtối pơ ‘lêh túa rak ngăn ing tơdroăng veăng tơrŭm ƀă khu mơdró pêt kơphế krá ton, châ kơjo gum hdrê, hnê kih thuât ƀă xúa phon rơvât pơkeăng xoh ôa hdrong tro tiô pơkâ.

“Pin pêi tiô pơkâ krúa ƀă xúa hên phon vi sinh, kơdroh xúa pơkeăng xôh nhâ loăng, pro ăm pin cho drêng pin pêi chiâk kô kơdroh tơdjâk ki ‘mêi troh ivá ƀă ki ton ta ah mê gá kơdroh tơdjâk troh têa. Ki pêi lo liăn dêi pin kô hên tâ pêi chiâk tiô túa hmâ rôh ton nah”.

Ƀă pôa Phạm Văn Quang, ối a thôn Hiệp Tiến, cheăm Ea M’Droh,  tơdroăng veăng tơrŭm ƀă khu mơdró tung pêt kơphế ối rơtế ƀă pơkâ tơdjuôm mơdêk plâi dâi lĕm ƀă tăng tíu tê tơniăn. Ing tơdroăng pêi pro, pôa hlo mâu tơdroăng ki pơ‘lêh mê tung pêi pêt, yă tê ƀă ki châ tê kơphế.

“Sap á pêt kơphế tiô pơkâ lĕm kố tíu tê tơniăn tâ ƀă plâi châ hên tâ há. Yă tê to lâi hơnăm kố xuân tơniăn”.

Tơdrêng ƀă ki pơ‘lêh rak ngăn dêi tơrêm rơpŏng, mâu túa tơrŭm cheăng ối hvái ngăn ing mơngế pêt kơphế troh tơdroăng pêi pro tiô pơkâ pêi pêt rak ngăn ki lĕm dêi plâi. A Khu pêi cheăng tơrŭm ‘na Chiâk deăng ƀă Mơdró kâ Quyết Tiến, cheăm Ea M’Droh, tơdroăng xua phon rơvât, pơkeăng xôh kơdê nhâ, ôa hdrong, pơtối rak loăng ăm xâp rơngiâp ƀă chêh ‘măn tung hlá mơ-éa pêi chiâk deăng châ tơmâng tâ. Khu pêi cheăng tơrŭm nôkố ai 93 ngế ƀă 350 ngế tơrŭm. Pôa Trần Chiến, ngế pơkuâ Khu pêi cheăng tơrŭm ăm ‘nâi, Khu pêi cheăng tơrŭm dế ai pơkâ xúa tơdroăng chêh ‘măn tung điê̆n tưh, tăng xiâm rêi troh tơrêm rơpŏng vâ rak ngăn tơdroăng pêi pêt nhên khât tâ.

“La ngiâ kô ah Khu pêi cheăng tơrŭm mơjiâng mah kơpong pêt kơphế mê kô xúa kơmăi tăng xiâm rêi ki rak ngăn, tá tơdroăng chêh ‘măn ‘na pêi pêt ƀă ứng dụng điê̆n tưh. Ai mah kơxô̆ rơpŏng kuăn pơlê ki pêt mê kô hriâm tung pơla chêh ‘măn  tung kơmăi vâ drêng pin po tăng mah kơxô̆ rơpŏng pêi chiâk kô hlo chêh mâu tơdroăng cheăng tung pơla vâi pêi pêt. Ing ư̆ng yŭng điê̆n tưh chêh ‘măn tơdroăng cheăng dêi mâu rơpŏng pêi cheăng ƀă điĕn tưh mê pin xuân tơbleăng ăm kuăn pơlê ‘nâi tung pơla choi, xôh phon thế tro tiô tơdroăng pơkâ, tro hâi khế vâ ăm tơbleăng rơdâ trong tung khu pêi cheăng tơrŭm, kuăn pơlê veăng pêi, châ tơdâng”.

Pôa Đặng Ngọc Thao, Kăn hnê ngăn Khu kuăn pơlê pêi chiâk cheăm Ea MDroh ăm ‘nâi, tâi tâng cheăm nôkố ai dâng 1.300 rơpŏng kuăn pơlê veăng tơrŭm pêi pêt kơphế krá tơniăn, ƀă tơnêi tíu kân rơdâ 1.600ha. Pakĭng kơjo kum hnê kih thuât, mâu tơdroăng tơrŭm ối pêi troh ‘mâi hơ’lêh nhâ loăng kuăn kiâ tung kơdrum loăng, môi tơdroăng pơkâ thăm rế kal hdrối kong tô mơdrăng.

“Drêng kuăn pơlê veăng pêi pêt kơphế krá tơniăn ton mê châ kơjo gum ‘na khoa hok kih thuât, hnê rak ngăn tiô troăng hơlâ kơphế krá ton. Má péa cho ‘na hdrê, loăng tât khía, loăng pêt kong, loăng pêt tơvât ăm mâu rơpŏng vâ tối mâu kŏng ti vâi hiăng ăm tê kơtê hdrê vâ kuăn pơlê veăng pêt kong vâ rế hên ki xâp rơngiâp, kum ăm loăng kơphế kơdroh têa tôh’’.

Mâu tơdroăng pơ’lêh tung pêi pêt rak ngăn dế kum mơngế pêt kơphế a cheăm Ea M’Droh hbrâ rơnáu tâ tung pêi chiâk, hlối chôa lâng ai tiô pơkâ ‘na tơnêi tíu ƀă tê tơmeăm pê lo. Laga, mơni kong kô tô tung rơnó mơdrăng hơnăm 2026-2027, tơdroăng pêt tơvât, tâk ki hding pro xâp rơngiâp rơtế ƀă rak ngăn têa mŏng, rak ngăn tơnêi vâ xúa phon rơvât tơtro. Kố xuân cho mâu tơdroăng ki mơngế pêt kơphế kal châ pơtối châ hnê vâ rak dêi kơdrum loăng hdrối kong prâi pro ôh tá tơniăn.

-El Niño dế ó rơdêi tâ nếo ƀă hiăng châ tối tơbleăng pơtối ai tơdjâk troh hyôh kong prâi tung mâu khế apoăng hơnăm 2027, ing mê, thăm pro mơdrăng khăng khoăng, ôh tá ai têa a kơpong Tây Nguyên pin. Ƀă mơngế pêt kơphế, pakĭng tơdroăng ki hbrâ rơnáu têa vâ tôh dêi tơmeăm pêt, mâu troăng hơlâ ki rak ngăn mâu hlá pê, nhâ hdrêng, xúa phon rơvât ăm ga i tơtro xuân ai pơxúa kân khât tung rak vế tơnêi, kơdroh tơdroăng ki hía lôi trếo lĕm ƀă pơtối mơdêk ivá ăm mâu xiâm loăng tung kơdrum. Vâ pêi pro nhên ‘na mâu tơdroăng kố, ngin hiăng tơpui tơno ƀă Thak sih Đỗ Văn Chung, Phŏ kăn hnê ngăn kơvâ Chiâk deăng, Viê̆n khoa hok kih thuât Chiâk deăng - Pêt loăng mơjiâng kong Tây Nguyên. Pó vâi krâ-nhŏng o kô tơmâng.

-Ô thak sih Đỗ Văn Chung, drêng hlo kong prâi rế hía rế tôu téa cho El Niño tiah hâi kố, mê pôa hôm ai mâu tơdroăng hnê tối ki lâi há vâ gum ăm kuăn pơlê hlê plĕng, ‘nâi ví tơdroăng xahpá a mâu kơpong ki pêt kơphế Tây Nguyên tung rơnó tôu mơdrăng khăng khoăng hneăng hơnăm 2026-2027?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Pơxiâm sap ing pơla kố, tơkéa vâ tối, preăng hlo ai kong mêi, ôh pá ai mêi hên xếo. Hên tíu pơla kố dế hiăng pơkâ hnoăng cheăng hiăng châ môi xoh, mê cho môi tung mâu troăng hơlâ ki vâ hbrâ ví xahpá xua kong tô mơdrăng vâi hmâ tối cho El Niño. Mê xuân cho môi tung mâu tơdroăng ki pro pá kân khât tung pơla hneăng tôu mơdrăng hơnăm 2026-2027 la ngiâ ăm mâu kơpong ki pêi pêt kơphế a mâu pơlê cheăm dêi Tây Nguyên.

-Drêng hyôh kong prâi rế hía rế tôu téa tiah kố, tơdroăng ki pro ti lâi ăm hyôh têa pôi tá tro xĭng khăng, pơtối châ rak ki hngiâm tung tơnêi cho tơdroăng ki mơngế pêt kơphế kal vâ tí tăng ‘nâi plĕng khât. Ô pôa, ki păng ‘nâng ăm hlo, mâu túa ki pêi pêt kơphế ki pêi tiô troăng hơlâ nếo mê, tơdroăng ki roăng rak mâu hlá pê, hlá khăng ƀă xúa phon ki pro ing hlá nhâ hôm ai pơxúa ki klâi ƀă kơdrum loăng?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Kơnôm ing tơdroăng ki pêi pro a mâu túa cheăng pêi pêt kơphế ki rơkê plĕng chal nếo, xúa mâu tơdroăng, troăng hơlâ ki xúa phon ing NPK hôm ai tơvât tơ’nôm ƀă mâu trếo kơhiâm ki ai pơxúa há, xuân chiâng xúa phon lân, phon đăm ƀă mâu trếo ki ê ga hôm kâi vâ kơdê oâ hdrong, kơmeăn ki pro ‘mêi ăm loăng.

Ki má péa nếo, drêng pin xiâm xúa mâu kih thuât ki iâ êt, mê cho roăng rak hlá pê, nhâ khăng xuân chiâng vâ kơdroh ‘na tơdroăng ki xúa mâu pơkeăng ki rak vế ăm hdrê loăng, kơdroh tơdroăng ki athế tôh têa hên, kơdroh tơdroăng tro oâ hdrong kâ ‘nhê, ing mê, ga xuân ối gum kơdroh tơdroăng ki mơ’no hyôh tô ing hngêi nhĕng ƀă veăng tơgum ăm tơdroăng kơdroh tah lôi hyôh CO2, ƀă thăm pro iâ tơdjâk troh hyôh tô.

-Ê, tơdrêng ƀă tơdroăng ki rak ki hngiâm kơchoh ăm tơnêi, xúa phon rơvât tro tơdroăng xuân cho mâu tơdroăng cheăng ki kal tung pơla hyôh kong prâi rế hía rế tôu. Tiah mê, pin klâ xing xoăng phon hên hdroh tung hơnăm ga ai pơxúa ki klâi ƀă túa ki rơvât phon tơkŭm tiô kơ rêm rơnó, ô pôa?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Tung pơla kố, ing tơdroăng ki pơhlêh dêi hyôh kong prâi, mê ai mâu ngế ki hriăn cheăng khoa hok ƀă mâu tơdroăng ki hriăn plĕng xuân trối mâu tơdroăng tơkêa bro ai hnê tối, mê cho klâ xing xoăng pro 6 troh 7 hdroh, thăm nếo 8 hdroh. Tơdroăng ki klâ xing xoăng kố ga ai pơxúa khât, ki má môi ôh tá ăm phon tro mơhiu xua kong mêi, xua hyôh pê ƀă mâu tơdroăng ki ê. Ki má péa nếo, klâ xing xoăng iâ tung pơla mâu hâi, ing hâi ki rơvât phon roh má môi troh a roh má péa ga vâ chê tơdế. Xua ti mê, mâu trếo kơhiâm tơkéa vâ tối la lâi xuân bê ăm loăng kơphế châ hrik ƀă ga kô pro ăm khu rêi, mâu hlá pê, klêi mê, plâi kơphế ga kân rĕng ƀă ga xuân đi đo bê trếo kơhiâm ối tŭm tung tơnêi. Ga kô kơdroh mâu oâ hdrong ki pro tơ’nhê ăm loăng kơphế.

-Ô pôa, pakĭng tơdroăng ki kơdĭng liăn ngân pêi pêt, tơdroăng xúa phon ăm i tơtro ối ai pơxúa trối lâi ƀă tơdroăng ki kơdroh hyôh tô dêi hngêi nhĕng tung pơla pêi pêt, rak ngăn loăng kơphế?

Thak sih Đỗ Văn Chung: Tơdroăng ki mơdâ pêt kơphế kơdroh hyôh carbon cho troăng hơlâ dêi mâu ngế ki hriăn cheăng tí tăng rôe kơphế, mâu ngế ki kơ-óu, ƀă a la ngiâ cho vêh troh zero-carbon mê pin bu kal kơdĭng phon rơvât mê pin hiăng tơveăng gum ăm tơdroăng ki kơdroh hyôh carbon dêi Việt Nam, ki rơhêng vâ tối, tơdroăng pêi pêt kơphế pin cho kân ‘nâng. Xua ga, tiô hên tơdroăng hriăn plĕng mê, vâ mơjiâng bro 1 tâ̆n phon mê pin hiăng mơ’no tung hyôh châ troh to lâi tâ̆n CO2. Ki má péa nếo, vâi krâ-nhŏng o bu kal athế kơdĭng 10% kơxô̆ phon ki tơtro mê xuân hiăng tơveăng kơdroh châ 10% tơdroăng cheăng ƀă kơdroh châ 10% hyôh CO2 ki mơ’no lo tung hyôh kong prâi, ing tơdroăng ki xúa lôi hên phon, ing tơdroăng ki hê tung têa, hía tung hyôh, mơhiu lôi phon ƀă hên tơdroăng ki ê. Phon hoă hok bu chiâng xúa iâ tê, kơjo gum má môi mê cho thăm mơdêk xúa phon hưh cơ, mơjiâng phon ing eâk kơpou, eâk ro, eâk í ki tơvât ƀă kơtôu kơphế, rơvât rêm hơnăm vâ gum ăm rêi loăng ga kô chiâng dâi lĕm.

-Hôm, mơnê kơ thak sih Đỗ Văn Chung ‘na mâu tơdroăng hiăng hnê tối mê. 

Tâng pó vâ tơmâng  ƀài ki hdrối  po ngăn a tíu kố: 

https://vov4.vov.vn/xodang/pei-chiak-nha-nong/tham-modek-monhong-kova-pet-pokeang-a-gia-lai-533874.vov4