Tơ̆ xah Ea Wer, dêh char Đăk Lăk, 'nhŏng Trần Văn Hai pơngơ̆t kơ đon ƀơ̆t ƀôh teh choh jang roi năr roi sap hơrăng, 'long pơtăm ưh kơ giơ̆ng. Phŏng huă hŏk pơm ăn 'long pơtăm giơ̆ng tĕnh kuăng mă lei ưh đei đunh. Đơ̆ng tơdrong hŏk đei lơ̆m dôm 'măng tơroi gah kih thuơ̆t păng chă hơlen lăng kơdih, 'nhŏng pơtơm akŏm 'nhĕt tơmam choh pơtăm, lŭk lơ̆k hăm pơgang vi sinh uh jing phŏng hưuh kơ, tuh hơlơ̆k ăn pơgar 'long pơtăm. Hăm 'nhŏng Hai, tơplih tih tên ưh hơdrô̆ mong ƀiơ̆ jên huach jang mă teh pơgar hnam roi pŭk 'lơ̆ng hloh, hơ-iuch đunh hloh, 'long pơtăm giơ̆ng 'lơ̆ng hloh:  “Inh ƀôh trŏ tơpă. Dang ei săi phŏng mă ou noh da ƀiơ̆ huach hloh kơ ĭch rơmo păng phŏng huă hŏk. Kơlih hăp 'lơ̆ng nhen kơ ĭch rơmo mă lei re hloh. Phŏng ou hram lơ̆m teh đunh hloh. Minh sơnăm inh săi minh 'măng đĕch, săi minh 'măng hăm phŏng ou atŭm hăm tŏ sĕt phŏng huă hŏk dơ̆ng noh 'long pơtăm giơ̆ng 'lơ̆ng bơih, ưh kơ kăl chă săi lơ kơluăi phŏng kư̆ kă nhen hơdrol ki ôh”

Adoi lăng truh tơdrong yua tơmam drăm hlôi đei tơ̆ tơring, 'nhŏng Đặng Văn Huy oei tơ̆ xah Quảng Phú rơih trong jang chă kăt hleh sơdrai 'long pơtăm, hla kro đơ̆ng rŏng kơ kăt hleh 'noh soh dôm rơm rĕk 'noh lơ̆m ƀôn hlơp. 'Nhui soh đei akŏm jing đak 'nhan, vă pruih tơpuh mur maih. Ngar đơ̆ng rŏng kơ soh 'noh iŏk tuh hơlơ̆k ăn kơ 'long pơtăm: “Đơ̆ng rŏng kơ unh xa, pơtơm đei 'nhui, đe oei krao carbon, 'noh hăp gô tơpuh mur maih ou to. Lơ̆m mă noh, hăp gô akŏm đei đak 'nhan mă kră sơ̆ đe krao hắc ín, you hắc ín. Iŏk mă 'noh lŭk lơ̆k hăm đak păng pruih kơtă ăn 'long xa plei, vă chă tơpuh bơ̆n mur maih măng dăk yă de. Lơ̆m soh noh hăp adoi akŏm đei ngar biochar. Ngar biochar 'noh bơ̆n iŏk tuh kơtă ăn 'long pơtăm. Jên huach tŏ sĕt, minh hectar kăl chă yua minh kơƀĭn thoi ou dah mă 2 kơƀĭn đĕch. Minh kơƀĭn thoi ou noh huach dang đơ̆ng 6 triu truh 10 triu hlj đĕch”

Đơ̆ng dôm trong pơm jang tơ̆ pơgar, 'nhĕt rơm rĕk choh pơtăm tŏk bŏk oei jing tơmam pơyua kăp gĭt, oei teh đei sơkơ̆t hơdah jing mŭk drăm kăl đei vei lăng đunh đai.  

TS Phạm Công Trí, juăt jang gah tơdrong choh pơtăm kiơ̆ trong sơđơ̆ng 'lơ̆ng, akhan hơmet dôm rơm rĕk tơ̆ pơgar, iŏk yua 'nhĕt rơm rĕk choh pơtăm lŭk lơ̆k hăm pơgang vi sinh tơƀôh hơdah sơnong jang tơnăp kơ bơngai pơm jang hăm cham char, atŭm hăm noh jing tơdrong tơm dơnơm kơ choh pơtăm sơđơ̆ng 'lơ̆ng. Hăm tơdrong chă soh hơlen vei hơyuh 'nhui, ƀok Trí akhan athei pơm kiơ̆ trŏ trong vă tang găn hăp tơpăr lĕch tơ̆ 'nguaih pơrăm truh tơ̆ cham char: “Soh kiơ̆ pơkăp vei lăng kơjăp, hăm tơdrong jang trŏ ƀlep noh gơh chă tơpuh mur maih măng dăk yă de, kĕ tang găn tơdrong chêk lar kơ mur maih măng dăk yă de, dah mă pơrang pơrăm 'long pơtăm. Kơyuơ hăp gơh vei lăng 'long pơtăm mă kŭm ưh đei pơrăm truh jơhngơ̆m jăn kon bơngai. Mă lei, bơ̆n athei kơchăng, iŏk yua mă trŏ tơchơ̆t vă tang găn pơrăm truh cham char dah mă tơpăr hơyuh 'mê̆. Tơdrong yua rơm rĕk tơ̆ pơgar dah mă soh 'nhĕt rơm rĕk choh pơtăm lŭk lơ̆k hăm pơgang vi sinh tơƀôh hơdah sơnong jang tơnăp kơ tơdrong choh pơtăm sơđơ̆ng 'lơ̆ng. 'Nou jĭ minh lơ̆m dôm tơchơ̆t tơm dơnơm kơ choh jang xa sơđơ̆ng 'lơ̆ng, pơm jang ưh đei pơrăm truh tơ̆ cham char hơrih xa”

Dôm tơdrong tơplih trong pơm jang đơ̆ng unh hnam kon pơlei jang mir trŏ hăm tơchơ̆t hơtŏk tơ-iung choh jang xa sơđơ̆ng 'lơ̆ng, tơjur ƀiơ̆ tơdrong tơpăr hơyuh 'mê̆ 'mach kơ dêh char Đăk Lăk. 'Nou kŭm jing tơdrong kăp gĭt vă pơjing dôm tơring choh pơtăm trŏ hăm tơdrong tơchơ̆t roi năr roi kơhret đơ̆ng tơring tĕch răt tơmam drăm.

Kơchơ̆t hưuh kơ 'noh kăp gĭt hloh lơ̆m tơdrong pơm ăn kơ teh gơh 'lơ̆ng, hram đak păng tơdrong 'lơ̆ng gơh đunh hloh. Hăm dôm pơgar chehphe tơ̆  Đăk Lăk, đơ̆ng đunh sơ̆ lơ kon pơlei choh jang hlôi iŏk yua 'ngiĕt, tơm tơh păng rơm rĕk kơtă lơ̆m pơgar vă pơm bơ̆n phŏng, da ƀiơ̆ huach kon jên, pơm ăn teh ưh đei sap păng pơkăp pơm jang kiơ̆ trong sơđơ̆ng 'lơ̆ng. Vă băt hơdah hloh gah tơdrong 'lơ̆ng đơ̆ng 'ngiĕt rơm rĕk choh pơtăm hăm tơdrong giơ̆ng 'lơ̆ng ăn kơ teh, Bơngai juăt jang gah choh pơtăm Mai Văn Thông tơroi hơdah gah tơdrong ou tơ̆ hơla.

- Ƀok ăi, kơchơ̆t hưuh kơ hăp 'lơ̆ng thoi yơ hăm teh păng gơh hram đak, tơdrong 'lơ̆ng ăn kơ teh gơh đunh dang yơ lơ̆m tơdrong choh jang xa?

Ƀok Mai Văn Thông:

Kơchơ̆t hưuh kơ 'noh kăp gĭt hăm teh choh jang xa. Lơ̆m teh, kơchơ̆t hưuh kơ đei 2 tơdrong tơm noh hăp bŭk jing kơchơ̆t 'lơ̆ng păng jing teh pui hơbŭk. Lơ̆m bŭk jing kơchơ̆t 'lơ̆ng noh hăp 'me 'long pơtăm; oei bŭk jing teh pui hăp đei lơ kơchơ̆t kăp gĭt thoi lĕ axit humic.

Teh pui hơbŭk noh ƀônh hram đak, akŏm đei lơ kơchơ̆t 'lơ̆ng ăn 'long pơtăm. Gơnang đơ̆ng noh, kơchơ̆t hưuh kơ đei lơ lơ̆m teh, pơm ăn kơ teh akŏm đei lơ đak păng kơchơ̆t 'lơ̆ng noh pơm ăn kơ teh pui hơbŭk hloh. Teh pui rơhơi kŭm giơ̆ng 'lơ̆ng hloh, pơm ăn kơ rơh 'long pơtăm gơh giơ̆ng pran kơtang hloh.

- Vă hơmŏ tôm kơchơ̆t hưuh kơ, vă teh gơh giơ̆ng 'lơ̆ng mă ưh đei huach lơ kon jên chă răt phŏng hưuh kơ đơ̆ng 'nguaih, bơngai pơtăm chehphe gơh chă iŏk yua tơmam drăm mă yơ lơ̆m pơgar jang xa hă ƀok?

Ƀok Mai Văn Thông:

Đei lơ trong chă tuh phŏng hưuh kơ ăn kơ teh, mă lei minh lơ̆m dôm trong jang da ƀiơ̆ huach kon jên păng ƀônh kơ pơm hloh 'noh, pơtoi iŏk yua 'ngiĕt rơm rĕk lơ̆m pơgar chehphe. Tơplih kơ choh lê̆ 'ngiĕt dah mă athei chă răt phŏng đơ̆ng 'nguaih, 'noh mih ma duch nă gơh lê̆ 'ngiĕt chăt kơjung, đơ̆ng rŏng kơ 'noh choh chong păng akŏm u 'ngiĕt vă pơm phŏng hưuh kơ tuh ăn kơ teh.

Mưh đei vei lăng 'lơ̆ng, 'ngiĕt lơ̆m pơgar kŭm tang găn teh pôi lơ̆m pơyan 'mi, pơm ăn đak hram lơ̆m teh đunh hloh lơ̆m pơyan phang, atŭm hăm 'noh akŏm đei lơ kơchơ̆t hưuh kơ păng tơmam 'lơ̆ng lơ̆m teh. 'Ngiĕt u hơbŭk kŭm pơm ăn kơ teh giơ̆ng 'lơ̆ng, păng asong mah kơchơ̆t 'lơ̆ng ăn 'long pơtăm.

Tơdrong chă yua 'ngiĕt u hơbŭk lơ̆m đunh khei năr, gô pơm ăn kơ teh pui hơbŭk 'lơ̆ng, lơ̆m noh đei độ pH, kiơ̆ kơ tơdrong choh jang xa. Ƀơ̆t teh giơ̆ng 'lơ̆ng hloh, 'long pơtăm kŭm ƀônh hloh lơ̆m tơdrong trep xa kơchơ̆t 'lơ̆ng. Atŭm hăm noh, vei lăng 'ngiĕt u hơbŭk tơ̆ kơpal teh oei kĕ tang găn kơ-ep lep ler chă pơrăm 'long pơtăm.

Gah ki thươ̆t, mưh 'ngiĕt chăt kơjung dang 60 cm, mih ma duch nă gơh chă choh chong bơih, lê̆ ah tơm dang 10 cm. Gah 'ngiĕt chong đei u hơbŭk ah kơpal teh vă kơ hăp bŭk pơjing đei lơ kơchơ̆t 'lơ̆ng ăn kơ teh.

- Lơ̆m mir pơgar chehphe tơ̆ Đăk Lăk ngăl đei rim ‘ngiĕt ƀăng greng păng ‘ngiĕt pơmur ou to. Dôm ‘ngiĕt ou hăp pơjing đei teh jing ‘lơ̆ng lơ liơ ưh păng vei lăng năng tông mir pơgar ‘long pơtăm ưh?

Ƀok Mai Văn Thông:

Dôm ‘ngiĕt ou tôch ‘lơ̆ng hơ iă hăm pơjing đei mơ̆r đơ̆ng hla ôm, tơgop pơjing đei đạm ăn kơ teh păng ‘long pơtăm.

Hăm ‘ngiĕt ƀăng greng, ‘nou jĭ ‘ngiĕt pơjing đei mơ̆r, teh rơhŭ. Tơm hăp bluh vơ̆ tônh tĕnh koăng păng rơvơn ăn vei lăng năng tông. Mưh choong preh ‘ngiĕt ‘noh hăp ôm jing mơ̆r păng vei lăng năng tông teh choh jang sa.

Kơ yuơ lơ loh, nhôn pơkă ăn kon pơlei dăh vei lăng năng tông ‘ngiĕt mă ‘lơ̆ng hơ iă lơ̆m mir pơgar chehphe, lơ̆m ou đei ‘ngiĕt ƀăng greng, tơplih ăn choh pơgoh hŭt ‘ngiĕt ou. Mă lei, kăl vei lăng ‘ngiĕt mă trŏ lăp, veh ver ‘ngiĕt tơgar iŏk đơ̆ng chehphe găh đak, phŏng păng jơ̆ng ‘năr pơchrang.

- Ƀok ăi, bơngai jang chehphe kăl tơplih trong vei lăng năng tông teh lơ liơ vă jang sa đei iŏk yua hơnơ̆ng, mĭnh păh pơm ăn dă ƀiơ̆ teh rang ral?

Ƀok Mai Văn Thông:

Vă vei kơjăp jang xa iŏk đei păng vei lăng năng tông teh jang sa đunh đai tai sơnăm, kơjăp ‘lơ̆ng, kon pơlei kăl kơchăng băt truh dôm tơdrong ‘nou.

Mă blŭng, kăl vei kơjăp ‘ngiĕt chăt lơ̆m mir pơgar. ‘Nou jĭ trong kăl hloh tơgŭm ăn dă ƀiơ̆ đei ƀơm kơnê̆ đơ̆ng ‘mi jroh păng tŏ sa teh, pơm ăn dă ƀiơ̆ teh rang ral păng vei kơjăp đei teh ju.

Mă ƀar ‘nĕ chă pruih pơgang pơlôch ‘ngiĕt vă pơm mir pơgar rơgoh gơglang. Tơdrong chă pruih pơgang pơlôch ‘ngiĕt ưh khan lăp hơdrô̆ pơlôch ‘ngiĕt mă oei pơm kơnê̆ truh ‘long pơtăm păng teh tơdăh iŏk yoa ưh kơ trŏ lăp.

Mă pêng, kăl prôi phŏng trŏ lăp, pơm kiơ̆ trong “5 ƀlep” lơ̆m chă prôi phŏng; adoi ‘nĕ gan hơnơ̆ng pruih pơgang sơdrông. Kon pơlei dăh kơchăng lơ̆m tơdrong tuh rou pơgang vă chă pruih, kơ yuơ tơdrong ou gô pơm ăn pơnhŭl păng pơm kơnê̆ truh tơdrong bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng kơ dơnơm ‘long pơtăm.

Mĭnh tơdrong dơ̆ng kăl kơchăng ‘noh lơ̆m pơtăm ming chehphe, ‘nĕ iŏk yoa gre tih mơ̆t lơ̆m mir pơgar tơdăh ưh kơ kăl, kơ yuơ hăp gô pơm ăn teh trei, kơdăng, pơm ăn teh ưh kơ đei rơhŭ. Tơdrong sir sơlŭng pơtăm jei kăl mă trŏ lăp hăm groi teh, ‘nĕ gan sir jrŭ dêh hnang, mưh pơyan ‘mi kơnh đak dơ̆ng. Tơdăh jang kiơ̆ ƀlep dôm trong ou, kon pơlei gô pơjing đei teh roi năr roi jing ‘lơ̆ng, tơgŭm ăn ‘long pơtăm bluh vơ̆ ‘lơ̆ng, đei plei hơnơ̆ng păng lăng truh atŏk tơ iung chehphe kơjăp ‘lơ̆ng lơ̆m khei ‘năr đunh đai tai sơnăm.

- lei ah, bơnê kơ ih ƀok hơ hlôi tơroi tơbăt tơdrong ‘nou!