Pơyan ƀa Phang sơnăm ou, lơ̆m tong hơnê̆ hectar ƀa, yă Trần Thị Nguyệt, oei tơ̆ xah Hòa Phú, dêh char Đăk Lăk, tơjur đei pơhlom 15kg hơdrĕch; phŏng rei ăn rim sao adoi tơjur đơ̆ng pơhlom 60kĭ oei pă 45 truh 50kĭ. 'Măng mă blŭng vang jang tơdrong jang ƀa tơjur tơdrong 'mê̆, tơdrong mă yă Nguyệt ƀônh kơ băt hơdah hloh 'noh jing jên asong jang da ƀiơ̆ hloh: “Hơdrol sơ̆ 'noh 13 kĭ lơ̆m minh sào, dang ei iŏk jang kiơ̆ trong pơkăp ou hơdrô̆ huach 10 kĭ đĕch, tơjur đei 3 kĭ noh da ƀiơ̆ kơ huach pơhlom 100 rơbou hlj. Oei phŏng rei 'noh hơdrol ki nhôn tuh pơhlom 60 kĭ phŏng NPK, dang ei tơjur oei pă pơhlom đơ̆ng 45 truh  50 kĭ lơ̆m minh sào 'noh da ƀiơ̆ jên asong jang ăn kon pơlei. Mă tơjur phŏng rei păng tơjur ƀa hơdrĕch thoi noh, mă lei plei ƀa oei đei lơ nhen hơdrol sơ̆ đĕch”

Teh pơtăm ƀa kơ yă Nguyệt oei lơ̆m tơring pơm jang 24ha tơ̆ Hơnih ơng rei tơđah choh pơtăm Hòa Xuân. Tơdrong pơtơm jang đei pơm jang đơ̆ng pơyan ƀa Phang 2024 truh dang ei, hăm dôm trong jang akŏm lơ̆m tơdrong tơjur jên asong jang, asong đak păng hơmet tơdrong jang trŏ ƀlep. Hơdrĕch rei pơtăm tơjur đơ̆ng 30–40%; lơ̆m pơyan ƀa Phang, tuh phŏng tơjur pơhlom 23%. Đak đei vei lăng kiơ̆ pơkăp hơ-iuch – hrăng hơdoi. Tơdrong pơm jang akŏm atŭm kŭm pơm trong hiôk vă 'nhăk kơmăi kơmŏk lơ̆m lơ tơdrong jang, đơ̆ng choh teh, tang găn hơdrông xa truh ah kăt yua. Kơmăi kơmŏk păr ưh đei bơngai vơ̆r pơtăl jang pruih pơgang, tơgŭm ăn bơngai jang da ƀiơ̆ tơrĕk hăm pơgang huă chơ̆t. Minh unh hnam vang jang kiơ̆ pơkăp ou ăn tơbăt, pơtêng hăm trong jang hơdrol ki, lơ tơdrong jang hlôi da ƀiơ̆ kơ hrat hloh kơnôm đei jang hăm kơmăi kơmŏk: “Hơdrol ki nhôn jang hmă noh adar dêh. Đang ei jang kiơ̆ trong 'nao, pruih pơgang hăm kơmăi đang kơ noh kăt yuă ƀa hăm kơmăi mơ̆n, nhen lĕ tôm tơdrong jang adoi jang hăm kơmăi ngăl, 'noh nhôn da ƀiơ̆ huach jơhngơ̆m jang, kăt yuă ƀa hrôih hơdrol kơ khei 'mi kial đak hơbông”

Atŭm hăm tơjur bơngai jang, trong akŏm hơnong ƀa đơ̆ng rŏng kơ kăt yuă adoi tơplih mơ̆n. Tơplih kơ soh hơnong tơ̆ mir na, hơnong đei akŏm 'măn ăn kon tơrong xa, pơm jang: gah tơm ƀa đêl kăt đei choh hơmet vă kơ bŭk hơtŏk ăn kơ teh gơh 'lơ̆ng hloh. 'Nou adoi jing minh lơ̆m dôm trong jang pơm tơjur tơdrong 'mê̆ 'mach đơ̆ng rŏng kơ kăt yua, pơtăl kơ akŏm lơ̆m tơjur asong jang lơ̆m khei ƀa vơ̆ giơ̆ng.

Đơ̆ng 4 pơyan pơm jang hlôi đei sơkơ̆t hơdah, tơdrong jang hơkŏp tơjur đei jê̆ hơtŏ 287 tâ̆n CO₂. Ƀa đei yua kiơ̆ trong jang ou đei 7,84 tâ̆n/ha, lơ hloh pơhlom 8,4% pơtêng hăm trong jang so sơ̆. Tơdrong tơjur yua phŏng rei mong đei đơ̆ng 1,2 truh 2,5 triu hlj/ha/pơyan jang.

Ƀok Đinh Văn Đang, Kơdră Hơnih Pơtrŭt choh jang xa dêh char Đăk Lăk ăn tơbăt, tơdrong đei jơnei đơ̆ng trong tơlĕch jang ou noh jing tơdrong tơm vă pơtoi tơlĕch jang ăn dôm tơring pơkăp jang, tơgŭm ăn kon pơlei gơh chă tơmang lăng, hơlen pơkăp hơdah hơdrol kơ iŏk jang: “Lơ̆m khei năr truh gô hơtŏk kơtang tơroi tơbăt ăn kon pơlei gah tơdrong kăp gĭt jang ƀa tơjur tơpăr yuh 'mê̆. Pơtoi pơjing dôm trong jang hơdrol vă kon pơlei chă tơmang lăng, hŏk hơlen păng jang kiơ̆. Jang atŭm hăm rim hơp tak xah, rim kŏng ti, hơnih jang mŭk drăm vă chă pơkăp carbon ăn kon pơlei jang mir, vă hơtŏk pơyua lơ gah mŭk drăm lơ̆m khei năr truh”

Đơ̆ng tơdrong jang đei jơnei mă blŭng, ƀai tuăn tơlĕch ƀơ̆t jang pơih să ưh hơdrô̆ pơih să gah teh pơtăm, mă athei pơkăp jang trŏ ƀlep hăm tơdrong kĕ đei kơ rim tơring, rim teh na ƀônh ăn tơdrong pơchoh đak păng jang hăm kơmăi kơmŏk. Hơtaih hloh noh pơjing đei trong jang hơdoi vă tơdrong hơlen tơpăr yuh 'mê̆ gơh đei pơkă, pơkăp hơdah păng hơtŏk tơdrong kăp gĭt ăn bơngai pơm jang.  

Yan ou đei ƀôh, tơjur tŏ sĕt hơdrĕch, phong păng đak pơro rŏ năng gô tơgŭm dă ƀiơ̆ tơhoach kon jên jang păng pơjing đei tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng lơ̆m choh jang ƀa. Mă lei, tơdăh pơm tơjur ưh kơ ƀlep, ‘long pơtăm gô ưh kơ măh kơchơ̆t ‘lơ̆ng, pơm kơnê̆ truh bluh vơ̆ păng plei. Vă pơm hơdăh trong pơm tơjur jang blŭng a mă lei oei sơđơ̆ng iŏk đei jơnei lơ̆m choh jang sa, bơngai chih tơdrong tơroi pơma dơnuh hăm Thạc sĩ Đỗ Văn Chung, Kơ iĕng Kơdră chĕp pơgơ̆r Tơdrong pơtho choh jang sa kơ Viện Khoa học kih thuơ̆t Choh jang sa ‘Long pơtăm Tây Nguyên.

- Ƀok Đỗ Văn Chung ăi, kiơ̆ đơ̆ng tơdrong jang, kơ yuơ kă kiơ lơ̆m jang ƀa pơm tơjur ‘mê̆ ‘mach tă tơlĕch ăn athei pơm tơjur săi phŏng, mă kăl phŏng đạm?

Ƀok Đỗ Văn Chung: ‘Nou jĭ mĭnh trong jang iung jang pơlong năng păng jei jing mĭnh trong jang pơm tơjur đei carbon kiơ̆ trong jang kơ tơdrong choh jang sa kơjăp ‘lơ̆ng kơ Việt Nam păng kiơ̆ trong pơchoh ăn đơ̆ng Hơnih tơm vei lăng Choh jang sa păng Cham char adoi nhen nơ̆r pơkă athei đơ̆ng dêh char. Phŏng chă săi ăn jang ƀa rok trong ‘nou ‘noh jang kiơ̆ kih thuơ̆t păng kiơ̆ trong pơtho tơbăt đơ̆ng bơngai jang khoa hŏk.

Lơ loh, kiơ̆ lơ̆m khoa hŏk ‘noh ưh khan chă săi phŏng NPK ‘noh đei plei ăl, đei ‘măng lơ bơngai oei chă săi phŏng lơ hloh tơdrong dơ̆ng ‘noh tă pơm kơnê̆ truh găh plei. Dơnơm jing dêh hnang ‘noh pơm ăn phăk, sơdrông pơrang pơrăm kơtang, mă kăl ‘noh găh phŏng đạm. Tơdăh rơkăh đạm lei ƀa tôch jing ‘lơ̆ng, hla ‘lơ̆p lơ, pơm ăn sơdrông pơrang lơ tơ̆ ƀa, lơ̆m ou đei pơrang đạo ôn, klo hla.

- Mưh lei mưh tơjur tŏ sĕt phŏng săi kiơ̆ ƀlep hăm kih thuơ̆t, găh ƀa plei tơ̆ dôm chŭn na jang kiơ̆ trong ou ‘noh lơ liơ hŏ ƀok?

Ƀok Đỗ Văn Chung: Mă đơ̆ng phŏng chă săi tŏ sĕt ƀiơ̆ đơ̆ng 25 - 30% NPK vă pơm dă ƀiơ̆ hơyuh hnam pơnĭl, mă lei găh ƀa plei oei ưh kơ đei tơjur. Lơ̆m jơ ‘năr hơlen, kang ƀô̆ pơtrŭt choh jang sa iŏk hơlen lăng ƀlep trong jang khoa hŏk. Chih jô̆ chŭn na jang kiơ̆ trong jang ou iŏk đei 61,3 tă lơ̆m 1ha, găh jang kiơ̆ sơ̆ ki hăm hơdrĕch ƀa ‘nou bơ̆n iok đei 59,5 tă lơ̆m 1ha. Lơ loh, mă đơ̆ng săi tŏ sĕt ƀiơ̆ phŏng mă lei plei hăp oei hơnơ̆ng plei lơ păng kiơ̆ hơlen dih băl ‘noh đei plei lơ hloh păng iŏk jơnei mŭk drăm đei 10,2% pơtêng hăm jang kiơ̆ sơ̆ ki.

- Hloh đơ̆ng tơlĕch jang kiơ̆, tơdrong yă kiơ tơtăm hloh mưh hơnhăk trong jang ou jang kiơ̆ lơ̆m chŭn na, hŏ ƀok?

 Ƀok Đỗ Văn Chung: Tơdrong tơtăm hloh ‘noh đơ̆ng ki hei kon pơlei oei hơnơ̆ng jang ya kiơ̆ joăt joe đơ̆ng sơ̆, hơnơ̆ng tơchĕng akhan tơdăh săi phŏng tŏ sĕt kơnh hơmơt pơm ăn ƀa ưh kơ gan plei, ƀa ưh kơ ‘lơ̆ng. mă lei, rim bơngai khoa hŏk, rim bơngai jang pơtrŭt choh jang sa pơlei pơla gô jing dôm bơngai jang kiơ̆ tơdrong ou gô tơblang hơdăh păng mă kăl hloh ‘noh bơngai kang ƀô̆, jĭ dôm bơngai pơtho tơbăt, đe sư tơblang hơdăh lơ liơ mă kon pơlei lui kiơ̆, hlôh vao păng ƀôh hơdăh tơdrong gĭt kăl mưh bơ̆n chă săi phŏng pơm ăn cham char roi năr roi rơgoh ‘lơ̆ng hloh mă lei găh plei oei hơnơ̆ng plei ăl. ‘Nou jĭ tơdrong kăl hloh vă kơ bơ̆n lang să.

- Hăm dôm ŭnh hnam ‘meh vă jang kiơ̆ trong jang ƀa pơm tơjur hơyuh ‘mê̆, ih hăm đei nơ̆r chă pơkă yă kiơ ưh?

Ƀok Đỗ Văn Chung: Kon pơlei bơ̆n ‘nĕ kơ hli, dăh lui kơjăp, jang kiơ̆ ƀlep trong pơtho đơ̆ng rim bơngai khoa hŏk, lăng kiơ̆ rim hla bơar chih tơbăt ƀlep, ‘moi kiơ̆ kang ƀô̆ pơtrŭt choh jang sa tơring pơtho ăn. Tơdăh đei tơdrong tơnap tap lei kăl chă pơma dơnuh dih băl vă đei trong jang sa trŏ lăp, tơmơ̆t jên jang lơ̆m chŭn na ƀa đak adoi dă ƀiơ̆ tơhoach lơ, adoi rơgoh ‘lơ̆ng păng đei plei sơđơ̆ng dơ̆ng.

- Ŏ ah, bơnê kơ ih ƀok hơ.