Đơ̆ng sơnăm 2023, Hơnih pơtrŭt choh jang sa dêh char Khánh Hòa jang hơdai hăm anih choh jang sa apŭng Khánh Vĩnh (so) tơlĕch jang tơdrong jang rong bơbe yŏng, pơjing tơring tơmam tơklep hăm tơmang lăng cham char. Ƀar ŭnh hnam kon pơlei tơ̆ xăh Khánh Trung păng xăh Khánh Phú vang jang tơdrong jang pơtrŭt choh jang sa hăm akŏm 105 tŏ bơbe yŏng.

Tơdrong jang đei Hơnĭh Pơtrŭt chŏh jang sa dêh char Khánh Hòa tơgŭm ăn 70% bơbe yŏng, tơmam păng kang ƀô̆ joăt jang năm trŭh tơ̆ hơdrong, hơnĭh pơhrăm ki thuơ̆t. Tơ̆ xăh Trung Khánh Vĩnh, ŭnh hnam ƀok Triệu Đức Phấn, bơngai Tày, đei tơgŭm ăn 63 tŏ bơbe, găh lơ 'nŏh bơbe yŏng.

Adrol sơ̆, ŭnh hnam ƀok Phấn pơtăm krô̆i pŭng lơ̆m hơgăt teh să hlŏh 2 hek tar. Ƀơ̆t vang jang tơdrong jang, ƀok tơplih jing rong bơbe yŏng, tơgĕch iŏk yoa hơnih ‘nhĕt chăt kơdih păng tĕh rơhơi pơm tơmam hiĕm.

Đơ̆ng rŏng khei 'năr tơlĕch jang, bơbe tih vơ̆ 'lơ̆ng hăm tơdrong hơrih hiôk kơdih tơ̆ tơring groi kông Khánh Hòa, lơ bơbe yŏng đĭ đei kon bơih. Hăm ƀok Phấn, tơdrong hơgăt ưh kơ pơdơh tơ̆ tơdrong hơtŏk tơiung bơbe lơ mă oei năm truh pơjing pơgar jang să hơdai hăm sơng tơmoi.

“Ŭnh hnam rong bơbe kon tơklep hăm tơmang lăng cham char bri brah, pơjing tơring tơmam drăm kơtă. Mĭnh ƀar tŏ bơbe hlôi chông kon 'lơ̆ng. Pơgar hnam đei krô̆i, đei 'long keo, rim kơloăi đei tŏ xĕt. Đơ̆ng rŏng âu mưh bơbe chông kon lơ, inh gô pơih să jing pơgar, pơm hơnih sơng tơmoi chă tơmang lăng".

Tơ̆ hop akŏm "Trong jang hơtŏk tơiung rong kon tơrong pơm lăp hăm tŏ 'mi kial tơplih, tơklep hăm tơmang lăng cham char bri brăh", dôm bơngai joăt jang akhan, hơtŏk tơiung rong kon tơrong lơ̆m tơdrong tŏ 'mi kial ưh kơ 'lơ̆ng kăl kơ tơklep hăm kơjă kăp gĭt kơ tơring, jang kiơ̆ kơmăy kơmŏk păng mă loi 'noh jĭ tơklep hăm tơmang lăng cham char bri brăh. Lơ̆m kơplăh 'noh, kon pơlei jang chŭn mir ưh khan lăp tĕch tơmam đĕch mă oei tĕch tơdrong hơiă, tơdrong tơroi, joh ayŏ tơklep hăm tơring teh.

Tiến sĩ Đặng Quý Nhân, Anih jang tơgŭm Tơring tơrang 'nao Trung ương hơlen lăng, tŏk bŏk đei tơdrong tơplih đơ̆ng choh jang sa jing mŭk drăm choh jang sa hăm lơ tơdrong jang OCOP jơnei. Kiơ̆ kơ ƀok Nhân, hăm dêh char đei tơmang lăng hơtŏk tơiung nhen Khánh Hòa, tơdrong hiôk vă hơtŏk tơiung mŭk drăm choh jang sa roi lơ, mă lei athei iŏk yua trŏ trong.

“Vă rim tơring hơtŏk kơjă kăp gĭt kơ tơring, pơjing đei kơjă tŏk, rim anih mơdro sa kăl tơplih ‘nao pơcheh hơgei, pơm hơmet ming tơmam drăm, tơpu tăh, chih măt hơnăn păng pơklep tơmam hăm tơdrong tơroi tơm a, kon bơngai tơring. Tơmoi chă tơmang gô ưh khan lăp răt tơmam drăm đei ‘lơ̆ng hơdrô̆, chĕp ba minh pah tơdrong lăng băt, minh tơdrong hơiă tơklep hơdai păng tơdrong ‘noh pơm ăn đe sư ‘meh năm hơlơ̆k dơ̆ng.”

Hăm Khánh Hòa, hơgăt tet hoh oei đei vă pơjing dơ̆ng dôm tơmam nhen thoi noh 'nŏh tôch tih. 8 khei sơnăm 2026, dêh char sơng hlŏh 18 triu 'nu tơmoi, tŏk 40 % pơting hăm khei âu sơnăm sơ̆; tơmoi đơ̆ng teh đak đe đei dang 6,3 triu 'nu, tŏk vă jê̆ 70%; iŏk yoa đơ̆ng chă tơmang lăng đei 60 rơbâu ti hlak jên, tŏk 20%.

Tơmang lăng tŏk bŏk jing minh tơdrong jang kăp gĭt ăn mŭk drăm tŏk kơ dêh char. Mă lei, tơmoi lơ kŭm tơlĕch ‘meh vă đei lơ tơmam, pơih să anih tơmang lăng păng hơtŏk tơdrong gơh răt yua, chă lăng vă kơ băt đơ̆ng tơmoi. 'Nâu jing tơdrong hiôk vă choh jang sa, rong kon tơrong păng dôm kơjă joh ayŏ joăt joe kơ tơring vang jang tơnăp hloh lơ̆m trong jang kơjă tơmang lăng. Mưh tơmoi gơh truh tơ̆ mir pơgar, chă lăng vă kơ băt rong kon tơrong, lăng tơmam đơ̆ng choh jang sa đei păng chă hơlen lăng joh ayŏ kơdŏ soang, kon pơlei tơring tơrang, groi kông gô đei dơ̆ng jên iŏk yua kơtă hloi lơ̆m teh păng tơmam drăm đơ̆ng kơdih.

Tơdrong tơhlăk dang ei 'noh jĭ tơdrong pơm tơlĕch oei tŏ sĕt, tơdrong jang hơdai đơ̆ng kon pơlei jang chŭn mir, anih mơdro sa chă tơmang lăng păng anih jang pơvih pơvăn tam mă kơjăp; anih jang kăl, bơngai jang păng tơdrong gơh pơgơ̆r pơvih pơvăn tơ̆ tơring tơrang, tơring groi kông oei tam mă 'lơ̆ng.

Yua thoi noh, hơmet ming choh jang sa kiơ̆ trong pơjing lơ kơjă kăp gĭt hloh lơ̆m hơdai mĭnh anih jang pơm tơlĕch ưh khan lăp jing tơplih 'long pơtăm, kon tơrong, mă oei jing tơplih trong pơgơ̆r jang sa, tơgoăt hơdai anih tĕch mơdro păng iŏk yua cham char, joh ayŏ. 'Nâu kŭm jing trong vă đei yua đơ̆ng hơtŏk tơiung tơmang lăng păr ang să hloh, pơjing tơdrong jang sa 'nao păng hơtŏk kơjă mŭk drăm tơ̆ tơring tơrang, groi kông.

Phŏ Giáo sư - Tiến sĩ Lê Chí Công, Kơdră Khoa Tơmang pơhiơ̆, Hnam trưng Đăi hŏk Nha Trang, akhan choh jang sa rơgoh 'lơ̆ng păng tơmam drăm rơgoh 'lơ̆ng 'noh jing tơdrong kăl hloh pơjing đei tơmam tơmang pơhiơ̆. Kiơ̆ kơ ƀok, 'meh vă hơtŏk tơ iung tơmang lăng rơgoh 'lơ̆ng, mă blŭng kăl pơjing đei tơmam choh jang sa rơgoh 'lơ̆ng.

“'Meh vă hơtŏk tơiung tơmang lăng rơgoh 'lơ̆ng 'noh athei hơtŏk tơiung dôm tơmam choh jang sa rơgoh 'lơ̆ng hơdrol. Jơhngơ̆m đon tơpôl kŭm athei rơgoh 'lơ̆ng. Dôm tơring hlôi jơnei jang 'lơ̆ng tơdrong 'noh nhen găn ƀiơ̆ iŏk yua dôm kơloăi pơgang vei lăng 'long pơtăm, găn ƀiơ̆ iŏk yua tơpu chai. 'Noh jĭ dôm trong tơgop pơm đei tơdrong jang choh jang sa rơgoh 'lơ̆ng, tơmam rơgoh 'lơ̆ng, 'noh jĭ tơdrong tơroi kơ tơdrong pơvei iŏk yua”.

Choh jang sa rơgŏh 'lơ̆ng yoa thoi noh ưh khan lăp ‘meh vă đơ̆ng pơm tơlĕch đĕch mă oei jing tơdrong 'lơ̆ng vă pơjing đei dôm tơmam chă tơmang lăng đei jang tơnăp, trŏ lăp hăm tơdrong 'mĕh vă chă lăng vă kơ băt păng hơtŏk tơiung kơjăp.

Đơ̆ng mĭnh tơdrong jang rong pơbe tơ̆ tơring groi kông, tơdrong ou tŏk bŏk đei pơih să jing trong atŏk tơ iung choh jang sa đei iok yoa kơjăp, lơ̆m ou choh jang sa, vang năm jang păng tơdrong oei sa joăt joe kơ tơring pơjing đei tơdrong kăp gĭt. Lơ̆m khei năr tơmang pơhiơ̆ jĭ mĭnh hơyak gĭt kăl kơ tơdrong jang mŭk drăm Khánh Hòa, hơnhăk choh jang sa mơ̆t lơ̆m tơdrong đei iŏk yoa tơmang pơhiơ̆ mă oei pơih đei trong tơplih hơmet pơ ‘lơ̆ng mŭk drăm tơ̆ tơring choh jang sa: đơ̆ng choh jang sa hmă jing jang hloi choh jang sa păng tĕch mơdro, vang iung jang păng tơdrong oei sa joăt joe. Mưh lei khul pơtrŭt choh jang sa vang iung jang lơ liơ lơ̆m tơdrong ‘nou? PGS-TS Lê Quốc Thanh, Kơdră chĕp pơgơ̆r Hơnih tơm Pơtrŭt choh jang sa Teh đak, tơbăt găh tơdrong jang ou:

- PGS-TS Lê Quốc Thanh ăi, jang hloi rong kon tơrong, choh jang sa hăm tơmang pơhiơ̆ cham char gơh pơjing đei tơdrong gĭt kăl yă kiơ ăn kon pơlei choh jang sa?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Hăm tơdrong tơ̆ yơ đei kon pơlei choh jang sa, tơ̆ noh đei choh jang sa, tơ̆ yơ gơh pơjing păng atŏk tơ iung rim tơmam drăm choh jang sa’noh tơ̆ noh đei khul pơtrŭt choh jang sa. Hrei ou, nhôn tŏk bŏk pơtrŭt kơtang hloh dơ̆ng tơdrong jang pơtrŭt choh jang sa tơgoăt jang hloi tơmang pơhiơ̆ choh jang sa. Kơyuơ tơdăh bơ̆n lăp truh tơmang pơhiơ̆ hăm hơnih ‘lơ̆ng rŏ, hăm choh jang sa lei tim mă trŏ lăp hăm tơdrong ‘meh vă hrei ou ‘mơ̆i. Tơmoi tŏk bŏk ‘meh vă đei ƀôh tơdrong đei kơdih, tơdrong hơ iă lơ̆m tơdrong choh jang sa. Jĭ khul pơtrŭt choh jang sa ‘noh gơh tơgŭm djru hơnih jang tơmang pơhiơ̆ ba tơmoi năm truh hăm rim mir pơgar să, năm tơmang lăng vang jang hloi hăm kon pơlei; tơgŭm ăn tơmoi hlôh vao hloh dơ̆ng tơdrong choh jang sa, tơdrong jang kơ mir pơgar kơ kon pơlei. Khul pơtrut choh jang sa gơh jing khul tơgoăt ‘lơ̆ng ƀar păh bơngai jang sa hăm tơmoi tơmang pơhiơ̆. Tơdăh pơjing đei tơdrong choh jang sa đei iŏk yoa lơ tơdrong ‘moi kiơ̆ rim tơdrong jang tơmang pơiơ̆ choh jang sa, ‘nou jĭ trong gơh hơnhăk đei iŏk yoa kơjăp hloh ăn bơngai choh jang sa.

- Hăm Khánh Hòa păng tơring Tŏk bŏk-Tây Nguyên, kiơ̆ kơ ih, dôm tơdrong rơvơn ayơ gơh vă tơlĕch jang vă atŏk tơ iung rim trong jang rong kon tơrong, choh jang sa tơklep hăm tơmang pơhiơ̆ cham char?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Kiơ̆ kơ ĭnh hăm bro groi teh Tơring Tŏk bŏk-Tây Nguyên, truh hloi lơ̆m mĭnh tơring jei gơh pơtrŭt kơtang tơdrong jang tơmang pơhiơ̆ vang iung jang hloi. Pơtih gia nhen bơ̆n tŏk bŏk dơ̆ng lơ̆m dêh char tỉnh Khánh Hòa. Sơ̆, mưh pơma truh tơ̆ Khánh Hòa, bơ̆n băt truh ‘noh đak dơsĭ ‘lơ̆ng liĕm. Mă lei dang ei, bơ̆n jei kăl băt truh hăm Khánh Hòa đei dôm groi teh rang rar, đei pơgar să rong pơbe, triu ‘lơ̆ng liĕm, tôch trŏ lăp vă atŏk tơ iung rim tơdrong vang năm jang hloi. Kơtă lơ̆m mĭnh tơring jei gơh vă tơlĕch jang kiơ̆ dôm tơdrong rơvơn ou vă pơjing đei lơ tơdrong tơmang pơhiơ̆. Mă kăl, tơring Tŏk bŏk-Tây Nguyên đei lơ hơdrĕch hơdrung, tơdrong oei sa, cham char păng rim trong jang sa. ‘Nou jei jing tơdrong tôch kăl gơh vă tơlĕch jang kiơ̆ vă pơm hơtŏk lơ dơ̆ng tơdrong đei iŏk yua kơ choh jang sa păng pơjing đei jơhngơ̆m đon lŭ lăp hăm tơmoi tơmang pơhiơ̆.

- Đơ̆ng dêh char Khánh Hòa lăng jơ̆p hloh dơ̆ng lơ̆m tơring Tŏk bŏk-Tây Nguyên, kiơ̆ kơ ih kăl ƀôh hơdăh păng iung jang ‘lơ̆ng dôm tơdrong đei ‘lơ̆ng liĕm găh cham char, choh jang sa, tơdrong oei sa păng trong choh jang sa kơ kon pơlei kơtă lơ liơ vă pơjing đei rim tơmam tơmang pơhiơ̆ gĭt kăl, adoi pơm hơtŏk kơjă ăn tơdrong choh jang sa?

PGS-TS Lê Quốc Thanh: Tơdrong mă blŭng ‘noh bơ̆n kăl hơlen mă hơdăh dôm tơdrong rơih iŏk kăl hloh, mă kăl bơ̆n kăl băt hơdăh bơ̆n đei yă kiơ: choh pơtăm ‘noh yă kiơ, rong kon tơrong ‘noh yă kiơ, ka hơdang ‘noh yă kiơ. Đơ̆ng noh, kiơ̆ đơ̆ng noh hơlen hơdăh tơdrong yă kiơ kăl iung jang blŭng hloh. Pơtih gia, hăm Khánh Hòa, tơ̆ đak dơsĭ, bơ̆n gơh hơlen dơ̆ng tơring ranbg rar Ninh Thuận sơ̆. Tơ̆ noh đei tơpôl triu, pơbe păng dôm groi teh mă lơ bơngai ‘meh vă đei năm truh tơ̆ châu Phi vă tơmang lăng. Gơh pơm ăn groi teh tơ̆ Ninh Thuận, bro Phan Rang - Tháp Chàm, jing mĭnh tơring tơmang lăng gĭt kăl kơ tơring phang pơđang rang răl nhen tơ̆ châu Phi kơtă lơ̆m groi teh tơring Tŏk bŏk kơ teh đak bơ̆n hloi. Bơ̆n kăl băt jang kiơ̆ dôm tơdrong đei hơ iă kiơ̆ tơring. Tơ̆ tơring Nam Trung Bộ - Tây Nguyên đei lơ kon pơlei kon kông oei tơ̆ rim tơring groi kông, đei cham char bri brăh ‘lơ̆ng liĕm. Mă kăl, kăl tơlĕch jang kiơ̆ ‘lơ̆ng hloh dơ̆ng dôm tơdrong oei sa joăt joe sơ ki, kih thuơ̆t kơ kon pơlei păng trong choh jang sa kiơ̆ rim hơdrĕch hơdrung, kiơ̆ tơring vă pơjing đei tơmam ‘nao, pha hloh, hơ iă hloh hăm tơmoi tơmang pơhiơ̆.

- Lei ah, bơnê kơ ih ƀok hơ!