Lâm Đồng jĭ tơring dơ̆ng hơdrol lơ̆m tĕh đak găh hơgăt tĕh cheh phe hăm hlŏh 328.000 hek tar, plei hlŏh 1 triu tân. Mă lei, tơ̆ lơ tơring pơtăm, tơdrong săy phŏng, tơruih đak ăn 'long oei pơmơ̆ng lơ̆m tơdrong hlôh vao đĕch, tam mă lăng kiơ̆ tôm tơdrong đơ̆ng tĕh păng tơdrong 'mĕh vă đơ̆ng rim pơgar. Ƀok Vũ Xuân Diện, tơ̆ phường 1 Bảo Lộc, dêh char Lâm Đồng, hlôi đei dôm jĭt sơnăm tơklep hăm 'long cheh phe. Mă lei kŭm nhen lơ ŭnh hnam nai, tơdrong vei lăng pơgar 'long kơ ŭnh hnam oei mơ̆ng kiơ̆ tơdrong hlôh vao đĕch:

“Đơ̆ng sơ̆ khơ̆ dang ei nhôn jang cheh phe 'nŏh đơ̆ng tơdrong joăt đĕch. Vei lăng 'long cheh phe nhen nhôn hmă hmă ‘noh hữu cơ oei jing kăl hloh đang kơ ‘noh truh dôm trung vi lượng. Dang ei tơ̆ anih tĕch mơdro 'nŏh phŏng 'nŏh đei tôm kơloăi, tôm hơnăn".

Anih tĕch mơdro đei lơ kơloăi phŏng, mă lei tơdrong kăl 'nŏh rơih trŏ kơloăi păng săy trŏ khei 'năr. Tơdăh ưh đei băt hơdăh tĕh oei ưh kơmăh yă kiơ, 'long kăl yă kiơ tơ̆ rim khei ‘năr, tơdrong săy phŏng ƀônh kơ huŏng lơ̆m tơdrong rơkăh kơchơ̆t ‘nâu, ưh kơmăh kơchơ̆t nai; hơtŏk jên jang hai, ưh kơ tơgŭm ‘long bluh jing hơtŏ hai. 'Nâu kŭm jing tơdrong mă lơ kon pơlei jang chŭn mir 'mĕh đei tơgŭm tơblang hơdăh tĕh vă gơ̆h băt khoa hŏk lơ̆m vei lăng pơgar 'long. Ƀok Ngô Xuân Nam, tơ̆ Phường 1 Bảo Lộc, đei 15 sơnăm jang cheh phe, 'mĕh vă:

“Teh 'lơ̆ng, vei lăng teh 'lơ̆ng 'noh pă jor ‘noh cheh phe gô hơtŏk 'lơ̆ng. Ĭnh 'meh vă dêh char pơgơ̆r lơ tơdrong jang năm hơlen lăng teh. Dôm anih mơdro sa, dôm bơngai jang khoa hŏk bơngơ̆t truh pơm thoi yơ nhôn băt rơih iŏk phŏng, băt rơih iŏk 'long hơdrĕch".

Đơ̆ng tơdrong jang sa yan âu, ƀok Thái Như Hiệp, Phŏ Kơdră vei lăng Khul jang cheh phe Ca cao Việt Nam, akhan, hăm cheh phe Robusta, tơdrong kăl hơtuch 'noh jĭ tơdrong 'lơ̆ng. Mă lei, mĭnh tơdrong  ưh tam mă ‘lơ̆ng hrei ‘nâu ‘noh jĭ săy phŏng păng tơruih đak tơ̆ mĭnh ƀar tơring oei đei jang kiơ̆ trong jang atŭm, ƀơ̆t mă tơdrong 'lơ̆ng rim pơgar tôch pha ra dih băl.

Ƀok Nguyễn Thiện Chân, Phŏ kơdră Anih vei lăng Choh pơtăm păng Vei lăng 'long pơtăm, Anih vei lăng Choh jang sa păng Cham char dêh char Lâm Đồng, akhan, kăl pơgơ̆r dơ̆ng tơring tơmam păng đei tơdrong yak hơdai đơ̆ng anih mơdro sa hăm kon pơlei:

“Bơ̆n athei pơjing đei tơring tơmam akŏm, tơmơ̆t yua trong jang iŏk đei ‘lơ̆ng 1 tơring pơm tơlĕch 1 trong jang. Lơ̆m noh yak hơdai hăm kon pơlei athei jing anih mơdro sa. Anih mơdro sa vang yak hơdai hăm kon pơlei. Oei găh teh đak gô tơlĕch iŏk yua khoa hŏk, kơmăy kơmŏk 'nao hloh, ƀônh hiôk hloh mă kon pơlei bơngai kră kŭm gơh jang đei".

Hăm tơring cheh phe să păng plei lơ kơ apŭng plenh teh, Việt Nam đei lơ tơdrong 'lơ̆ng vă hơtŏk kơjă găr Robusta. Mă lei vă pơm tơplih tơdrong 'lơ̆ng găh kơsô̆ jing tơdrong 'lơ̆ng găh kơjă, kăl pơtơm đơ̆ng kơdih pơgar 'long. Mưh kơchơ̆t ‘lơ̆ng đei vei lăng trŏ trong, 'long pran ƀiơ̆, iŏk yoa bơ̆jang blŭng đei yua ƀiơ̆, tơdrong ‘lơ̆ng đơ̆ng găr đei hơtŏk păng bơngai pơtăm kŭm gơ̆h tơjur dôm kơsô̆ jên jang ưh kơ kăl.

Vă chehphe Robusta Việt Nam ưh khan vei kơjăp tơdrong rơvơn găh găr, mă oei roi năr roi kơtang găh ‘lơ̆ng păng măt, tơdrong kăl hloh ‘noh kăl tơplih trong chă tuh phŏng mơ̆r ăn kơ dơnơm ‘long. Nhen hlôi tơroi tơbăt tơ̆ kơpal, dang ei hơvơn kơ mih ma păng bôl boăl vang mơ̆ng ‘măng pơma dơnuh hăm Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, bơngai joăt jang hơlen trong jang sa vă băt dơ̆ng dôm tơdrong jang pơm ăn gar chehphe  Robusta ‘lơ̆ng.

- Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt ăi, kiơ̆ kơ ih tơdrong groi teh jang chehphe Robusta tơ̆ tơring Tây Nguyên ‘noh lơ liơ?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Groi teh Tây Nguyên bơ̆n ‘noh dang hloh 61% teh pơtăm chehphe ‘noh teh gôh bazan. Lơ̆m ou teh gôh ‘noh jing teh ‘lơ̆ng hloh chă pơtăm chehphe Robusta. Mă lei bơ̆n akhan trŏ lăp, mă lei tơdrong ou to jei đei mơ̆n tơdrong ưh kơ gan lăp. Mă blŭng, teh tơ̆ ou ‘noh đô̆ pH tŏ sĕt, ‘noh jĭ teh iŭ. Tơdrong ưh kơ ‘lơ̆ng mă ƀar dơ̆ng ‘noh tơring chehphe bơ̆n đei kơchơ̆t ‘lơ̆ng tơplih kơtang, đơ̆ng ưh kơ lơ jing lơ, gô mơ̆ng kiơ̆ trong jang sa păng kih thuơ̆t jang sa adoi nhen lĕ bơ̆n tok bŏk jang sa dang ei. Mă pêng ‘noh dôm tơdrong đơ̆ng lơ̆m teh. Rim kơchơ̆t kăl mă kon pơlei ngăl iŏk yoa ‘noh NPK, ‘noh lơ̆m noh đei lân păng kali ‘noh B păng K hăp đei tôch kơ lơ, mă lei kơchơ̆t ƀônh kơ hoach, lân, Kali ƀônh kơ hoach vă kơ hăp trep iŏk tă ưh kơ lơ. Păng ưh kơ măh kơchơ̆t chung vi lượng, dôm kơchơ̆t vă kơ hăp kĕ pơm ăn plei lơ, trăp păng ‘lơ̆ng kơ chehphe, pơm ăn chehphe ‘lơ̆ng hloh, ƀou phu hloh, ‘noh rim kơchơ̆t vi lương tơgop tôch gĭt kăl ‘noh hăp tŏk bŏk ưh kơ măh.

-Tiến sĩ ăi, lơ̆m tơdrong vei lăng năng tông chehphe Robusta ưh kơ măh rim kơchơ̆t vi lượng gô pơm kơnê̆ lơ liơ truh tơdrong bluh vơ̆ jing ‘lơ̆ng păng găr chehphe ‘lơ̆ng?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Ưh kơ măh kơchơ̆t vi lượng ‘noh pơm ăn truh tơdrong dơnơm chehphe trep iŏk rim kơchơ̆t anai ưh kơ măh mai. Mă ƀar ‘noh dơnơm ‘long ưh kơ măh vi lượng pơm ăn ưh kơ kĕ krơ̆ng hăm sơdrông pơrang pơrăm păng hăp gô đei sơdrông pơrang pơrăm kơtang hloh. Păng mă pêng ‘noh gô pơm ăn găr chehphe ưh kơ ‘lơ̆ng kơ yuơ răm đơ̆ng sơdrông pơrang pơrăm kơna tơdrong ‘lơ̆ng ưh kơ nhen lĕ bơ̆n hơpơi ‘meh vă. Păng ‘nou jing tơdrong đei ƀơm kơnê̆ kơtang hloh truh plei lơ, trăp păng ‘lơ̆ng kơ găr chehphe bơ̆n.

- Tiến sĩ ăi, kơchơ̆t ‘lơ̆ng hăp tơgop lơ liơ hăm tơdrong plei păng mă kăl ‘noh găh ‘lơ̆ng kơ găr chehphe Robusta? Bơngai jang chehphe kăl kơ băt păng tơmơ̆t kơchơ̆t ‘lơ̆ng păng rim kơchơ̆t vi lượng ăn dơnơm chehphe lơ liơ vă đei plei ăl, găr trăp, ‘lơ̆ng, ƀou phu kơ chehphe?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Bơ̆n kăl băt hơdăh găh kơchơ̆t ‘lơ̆ng ăn ‘long chehphe păng tơdrong kăl đei kơchơ̆t ‘lơ̆ng hăm tơdrong ‘lơ̆ng kơ chehphe lơ liơ ‘noh bơ̆n mă băt tơmơ̆t ăn kơ hăp. Hrei ou, kon pơlei ngăl iŏk yoa phŏng NPK. Mưh lei N ‘noh đei ƀơm truh rim hormones, dôm kơchơ̆t pơm ăn chehphe plei ăl păng kơchơ̆t protein lơ̆m găr chehphe đei lơ ‘noh jĭ găr chehphe ‘noh ‘lơ̆ng. Lân đei ƀơm truh găh pơm ăn hăp đum păng tơdăh ưh kơ măh Lân lei hăp đum ưh kơ hrơ̆p mĭnh ‘măng kon pơlei chă phĕ ưh kơ jơnei păng chă phĕ lơ ‘măng păng tơdrong ‘lơ̆ng ưh kơ lei lăi dih băl lơ loh mưh sơ̆k, ot adoi jei pơm ăn ưh kơ gan ‘lơ̆ng. Kali đei ƀơm truh tơdrong ‘lơ̆ng kơ plei hăp trăp hloh. Păng mĭnh tơdrong anai dơ̆ng nhen rim kơchơ̆t trung vi lương  ‘noh đei ƀơm truh amino acid, ƀơm truh tơdrong ƀou phu, dôm kơchơ̆t pơm ƀou phu ‘lơ̆ng kơ găr chehphe. Tơdăh ưh kơ măh dôm kơchơ̆t ou, mưh chă phĕ, sơ̆k ot ‘noh gar chehphe ưh kơ gan ƀou phu ‘lơ̆ng.

- Tiến sĩ ăi, pơm lơ liơ vă kon pơlei chă prôi phŏng mơ̆r ƀlep dôm phŏng mơ̆r mă dơnơm ‘long kăl ‘meh vă đei hŏ ƀok?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Bơ̆n kăl khăm hơlen teh. ‘Nou jĭ tơdrong kăl hloh tơgŭm ăn kon pơlei kăl chă prôi phŏng mơ̆r yă kiơ mă trŏ lăp hloh. Păng prôi phŏng ƀlep ‘noh prôi ƀlep tơ̆ mir pơgar bơn pơtăm, ƀlep groi teh kơ bơ̆n. Jei kiơ̆ pơkăp ou, tơdăh bơ̆n chă prôi tơ̆ nai lei lăi lơ lou bơ̆n lei rŏ năng ưh kơ trŏ lăp ôh. Mălei tơdăh bơ̆n chĕng dôm tơnglăng, iŏk teh rim tơnglăng ‘noh khăm hơlen păng prôi kiơ̆ pơkăp rim tơnglăng ‘noh lei trŏ lăp hloh. Păng đơ̆ng prôi ou bơ̆n mă băt hơdăh mir bơ̆n kăl chă prôi yă kiơ mă trŏ lăp hloh păng yă kiơ hăp đĭ rơkăh.

- Tiến sĩ ăi, kơ yuơ kă kiơ tơdrong prôi phŏng ăn dơnơm chehphe gô mơ̆ng kiơ̆ dơnơm hăp dôm sơnăm, plei lơ liơ păng pơtôch khăm hơlen teh, tơplih ăn ‘moi kiơ̆ rim mir pơgar chehphe anai?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Khei ‘năr ‘nao pơtăm bơ̆n chă prôi pha. Khei ‘năr sơnăm blŭng pơtăm prôi pha, sơnăm mă 2, mă 3 prôi pha. Lơ̆m mă đĭ plei prôi pha. Lơ loh, tơdăh bơn chă prôi kiơ̆ sơnăm pơtăm, bơ̆n prôi kiơ̆ plei lơ liơ. Lơ loh tơdăh bơ̆n chă prôi kiơ̆ sơnăm pơtăm, prôi kiơ̆ plei dôm yơ păng bơ̆n kăl prôi kiơ̆ bro teh mir bơ̆n kiơ̆ trong hơlen teh. Chehphe hăp kăl đei rim kơchơ̆t chung vi lượng, 1ha ‘noh dôm yơ. Păng mưh khăm hơlen teh ‘noh hăp tam mă tôm ưh, tơdăh ưh kơ măh lei bơ̆n prôi, tơdăh rơkăh ‘noh lê̆. Lơ loh, tơdăh bơ̆n ưh kơ băt hơdăh dôm tơdrong ‘nou lei bơ̆n chă prôi phŏng ưh kơ trŏ lăp ôh.

- Tiến sĩ ăi, kơ yuơ kă kiơ chehphe Robusta, ưh kơ gơh pơm kiơ̆ pơlăp NPK mă lei kăl hơlen mă hơdăh kiơ̆ jơ ‘năr păng tơdrong mă ou đei ƀơm truh lơ liơ găh găr ‘lơ̆ng păng ƀou phu kơ chehphe?

Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt: Bơ̆n kăl băt hơdăh găh tơdrong đei ƀơm dih băl ƀar păh kơchơ̆t, tơdrong ‘lơ̆ng păng tơdrong ‘lơ̆ng găr chehphe Robusta. Tơdăh bơ̆n prôi NPK lei kăl hơlen kiơ̆ khei ‘năr. Hơdrol chôh pơkao pha, đơ̆ng rŏng phĕ pha, lơ̆m khei ‘năr rong plei pha. Kơ yuơ lơ loh, kiơ̆ pơyan chă prôi phara dih băl. Tơdăh bơ̆n hơnơ̆ng chă prôi kiơ̆ pơkăp 1, 2, 1 dăh mă 3, 1, 3 ‘noh lei pơm ăn truh ưh khan dang yơ jei kăl đei lơ lou ngăl. Tơdrong kăl hloh ‘noh bơ̆n chă prôi mă ƀlep măh păng tơtom pơyan.

- Lei ah, bơnê kơ ih Tiến sĩ Lê Hoàng Kiệt, bơnbgai joăt jang hơlen hơdăh choh jang sa găh ‘măng pơma dơnuh ‘nou hơ!